प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग आठरावा : बडोदें ते मूर

बायलर (तापक) - याचा मूळ अर्थ तापवून वाफ करणारा असा आहे. विशेषेकरून पाण्याची वाफ करण्यासाठीच याचा उपयोग फार होत असतो. व त्याच अर्थासाठी बायलर शब्द फार रूढ आहे. म्हणून हाच अर्थ यापुढे आपण धरू.

बायलर पहिल्याने साध्या लोखंडाच्या पत्र्याचे करीत असत. त्यावेळेस त्यामध्ये होणा-या वाफेचा जोरहि फार थोडा म्हणजे दर चौरस इंचाला पांच ते दहा रत्तल असा असे. पुढे वाफेच्या प्रसरणशक्तीचा उपयोग करून घेण्याची युक्ति निघाल्यापासून बायलरमध्ये होणा-या वाफेचा जोरहि वाढत चालला. हल्ली साधारणपणे हा जोर दर चौरस इंचाला १७५ ते २५० पौंड असतो. यापेक्षा जास्त जोराच्या बायलरचे वर्णन पुढे दिले आहे. हा जोर (दाब) वाढत चालल्यामुळे बायलर करण्याचे सामानहि मजबूत करण्याची जरूरी भासूं लागली. लोखंड हे साधारणपणे नरम आहे. तसेंच त्यामध्ये दाबाने आकार बदलला असता काही वेळाने पुन्हा आपला मूळ आकार धारण करण्याची शक्ति कमी आहे. यामुळे लोखंड बायलर करणे मागे पडून पोलादाच्या पत्र्याचे बायलरपुढे आले. हल्ली सर्व बायलर पोलादाचे केलेले असतात.

बायलरच्या जाती, त्यांचा आकार व त-हा यांमुळे पुष्कळ झालेल्या आहेत. कांही बायलर उभे असतात तर कांही आडवे असतात. उभे बायलर लहान शक्तीचे असतात व ते कंट्राक्टर किंवा ज्यांना शक्ति थोडी हवी असून वाफेची जरूरच असते, तेच लोक वापरतात. विशेषतः आडवेच बायलर वापरण्याचा प्रघात फार आहे. त्यांचेहि पुष्कळ प्रकार आहेत. त्यांपैकी एक प्रकार म्हणजे कार्निश बायलर. यामध्ये पाच-सहा फूट व्यासाच्या एका मोठया बंबांत दुसरा एक दोनअडीच फूट व्यासाचा बारीक बंब बसविलेला असतो. या बारक्या बंबात (फ्ल्यू) जळण जळत असते. दुसरा प्रकार लॅंकेशायर, यामध्ये एकाच्या ऐवजी दोन बंब आंत असतात. तिसरा टयूबूलर, म्हणजे नळयांचा बायलर. यांचेहि दोन प्रकार आहेत. एकामध्ये नळयांतून जळलेले गरम वायू जात असतात व दुस-या प्रकारामध्ये नळयांतून पाणी जात असते. गरम वायू त्यांच्या बाहेरच्या बाजूला असतात. लोकोमोटिव्ह म्हणजे आगगाडीच्या एंजिनाचे बायलर व मरीन म्हणजे बोटीत घालण्याचे बायलर असेहि आणखी बायलरचे दोन प्रकार आहेत. या सर्वांचे जास्त खुलासेवार वर्णन पुढे दिले आहे.

अगदी पहिले जुन्यांत जुने बायलर असत, ते म्हणजे सर्व बाजूंनी बंद असे लोखंडी बंब असत. यामध्ये त्या बंबाच्या खाली चुला बनवून ते तापवीत असत. जेव्हा बायलरमध्ये कमी जोराची वाफ उत्पन्न करावयाची असे, त्या वेळेस हे बायलर बरे काम देत असत. पण वाफेचा दाब वाढत चालल्यापासून असल्या जातीचे बायलर मागे पडले शिवाय या जातीच्या बायलरमध्ये वाफ करण्यास कोळसाहि जास्त लागत असे, म्हणून बायलरच्या आंत कोळसा जाळण्याची पध्दत निघाली. याच पध्दतीने पहिल्याने कार्निश बायलर निघाले, यांमध्ये एका मोठया बंद बंबामध्ये लहान व्यासाचा, दोन्ही बाजूंनी उघडा बंब बसविलेला असतो. या बंबामध्ये कोळसा जाळतात. या बंबाच्या सर्व बाजूंनी पाणी असल्यामुळे जळणा-या कोळशापासून जास्त वाफ उत्पन्न होते. पण हळू हळू हेहि बायलर लहान पडावयास लागले, त्यामुळे मोठया व्यासाचे व लांब असे बायलर करूं लागले. व्यास वाढल्यामुऴे मधला उघडा बंबहि मोठया व्यासाचा करावा लागला. अशा बंबाच्या बायलरमध्ये चुला साफ करतांना काही वेळ चुल्यांत फारचा थोडा विस्तव असे व काही वेळ पुष्कळ असे. यामुऴे बायलरमध्ये वाफ सारखी न राहता एकदा पुष्कळ व एकदा कमी अशी रहात असे, व म्हणूनच एंजिनची गतीहि बदलत असे. यावर उपाय म्हणून एकच फार मोठा बंब न घालता दोन बंबाचा उपयोग करण्यांत येऊं लागला. या जातीच्या बायलरना लँकेशायर बायलर असे म्हणतात. या जातीच्या बायलरमध्ये एक बंब चालू ठेवून दुसरा साफ करता येतो. यामुळे बायलरमध्ये वाफ उत्पन्न करण्याच्या शक्तींत फारसा फरक होत नाही व वाफेचा दाबहि म्हणण्यासारखा बदलत नाही. बायलरमध्ये जळणहि सारखे जळते. या जातीचे बायलर कार्निशपेक्षा पुष्कळ मोठाले करता येतात. पहिल्याने कोळशाचा भाव फार स्वस्त असे, मजुरीहि स्वस्त असे. यामुळे थोडा कोळसा जळून पुष्कळ वाफ व्हावी, याची फारशी जरूर भासत नसे. पुढे कोळशाची किंमतहि वाढली व बायलरहि मोठे करावयाची जरूरी भासू लागली. म्हणून नळयांचे बायलर निघाले. बायलरमध्ये वाफ करण्याकरिता जितका जास्त तापलेला भाग आणि पाणी यांचा संयोग येईल तितका बायलर जास्त चांगला. कोणत्याहि लहान मोठया वर्तुळांचा परीघ त्यांच्या व्यासाच्या प्रमाणांत असतो. म्हणून एका मोठया बंबाच्या ऐवजी लहान लहान पुष्कळ बंब बसविले तर पाण्याशी संयोग येणारा नळयांचा पृष्ठभाग मोठया बंबाच्या नळीपेक्षा कितीतरी पटीने अधिक असतो. कार्निश बायलरपेक्षा लँकेशायर बायलर याच द्दष्टीने जास्त चांगले, कारण उष्णता देणारा पृष्ठभाग जास्त मिळतो. हेच जास्त जास्त पुढे वाढवीत गेल्यामुळे टयूबूलर बायलर उत्पन्न झाले. टयूबूलर बायलरच्या दोन जाती आहेत, एका जातीमध्ये या नळयांतून जळलेले व गरम वायू जात असतात, यांच्या बाहेरून पाणी असते व या जातींमध्ये पाण्याला फारशी गति नसते. दुस-या जातींमध्ये नळयांमधून पाणी जात असते. व जळलेले गरम वायू बाहेरून जात असतात, यांमध्ये पाण्याला फार गति असते. पहिल्या जातीच्या बायलरना फायरटयूब व दुस-यांना वाटरटयूब बायलर असें म्हणतात. मरीन बायलर लोकोमोटिव्ह (आगगाडीचे बायलर), पोर्टेबल (गाडीवर बसविलेले), लहान बायलर हे सर्व याच जातीचे असतात. पण मोठेमोठे विजेचे कारखाने, केव्हा केव्हा गिरण्या किंवा इतर ज्या ठिकाणी पुष्कऴ वाफ उत्पन्न करावी लागत असेल अशा ठिकाणी वाटरटयूब बायलर वापरतात. फायरटयूब बायलरचा बाहेरचा बंब पुष्कळ वेळा किंवा बहुतेक सर्व वेळ वाटोळच असतो. पण वाटरटयूब बायलरना बंब बहुतकरून नसतोच. ते चौकोनी पत्रे एका ठिकाणी जोडून केलेले असतात. हे पत्रे बायलर बसविण्याच्या जागेवर नेऊन बसविता येत असल्यामुळे बायलर नेण्याआणण्यास चांगला सुटसुटीत असतो.

येवढया वर्णनावरून टयूबूलर बायलर चांगले व लँकेशायर अगदी टाकाऊ असे नाही. दोहोंमध्येहि फायदे-तोटे आहेतच. विशेषतः पाणी जेथे चांगले नाही, बायलर वारंवार साफ करावा लागतो अशा जागी टयूबूलर बायलरपेक्षा लँकेशायर बायलरच चांगले. यांत आंत जाउच्न साफसफाई करतां येते. नवीन निघालेल्या बायलरमध्ये सांधे व रिव्हेट फारच कमी असल्यामुऴे त्या ठिकाणी गंजणे, धातू खाऊन जाणे इत्यादि प्रकारहि फार थोडे होतात. बायलर अगदी साधा असतो. याच्याउलट वाटरटयूब बायलरमध्ये कोणताहि भाग बिघडला असता दुस-या कोणत्याहि भागाला कधीहि त्रास न देतां नवा काढून बसविता येतो व बायलर अगदी को-यासारखा बनतो, बायलरचे वजन कमी असते, बायलरमध्ये वाफ जलदी व कमी कोळशाने तयार होते, बायलरमध्ये पाणी कमी पुरते, बायलर फुटण्याची भीति अगदी कमी असते, व फुटल्यास अपघात होण्याचीहि भीति अतिशय कमी असते.

लोकोपोटिव्ह म्हणजे आगगाडीच्या एंजिनचे बायलर हे सर्व फायरटयूब जातीचे असतात. यांची नळया असणारी जागा वाटोळया बंबाची असते. आणि कोळसा जळणारी जागा चौकोनी असते व बायलर गाडीवर बसविण्याचे असल्यामुळे जास्त लांबट व अरुंद पण सुटसुटीत असतात. याच्या उलट मरीन म्हणजे बोटीत बसविण्याचे बायलर असतात. हेहि फायरटयूब जातीचेच असतात. पण लांबीपेक्षा याची रुंदीच जास्त असते. यांना कोणी स्कॉच बायलर असेंहि म्हणतात. या जातीच्या मोठमोठया बायलरमध्ये चारचारहि चुले (आग मारण्याच्य जागा) असतात, त्यांपैकी काही सरळ नळयांचे असतात, व काही वाकडया नळयांचेहि असतात. फ्लाश म्हणून एक बायलर असतो त्यांत एक नळीचे वेटाळेंच असते. यामध्ये एका तोंडाने पाणी येते, व दुस-या तोंडाने वाफ बाहेर निघते. काही लहान जातीच्या बायलरमध्ये एकांत एक अशा दोन नळया असतात. जमिनीवर वापरण्याच्या चांगल्या बायलरमध्ये बेंबकाक, विलकाक्स, स्टर्लींग, हाईन वगैरे बायलर प्रसिध्द आहेत. व बोटीवर घालण्याचया बायलरमध्ये थार्निक्ट व यारो हे बायलर जास्त प्रसिध्द आहेत. या जातीचे बायलर विशेषेकरून सर्व जातीच्या आरमारी बोटींत जास्त व क्वचित मोठमोठया उत्तम व चालीच्या उतारूंच्या बोटीत वापरतात. प्रत्येक बायलरमध्ये किती दाबाची वाफ उत्पन्न करावयाची हे त्याच्या पत्र्याची जाडी, लांबी, रुंदी वगैरेंवर ठरविलेले असते. त्यापेक्षा जास्त वाफ झाल्यास बायलरला अपाय होऊं नये म्हणून आपोआप उघडणारा एक पडदा (व्हाल्व) लाविलेला असतो याला संरक्षक पडदा (सेफ्टी व्हाल्व्ह) असे म्हणतात. हा जोरदार स्प्रिंगानी किंवा वजनाने दाबून धरलेला असतो. बायलरमध्ये जाण्यासाठी एक मोठे माणूस आंत जाईल ऐवढे भोक असते त्याला 'मेंन होल' असे म्हणतात. तसेंच खालच्या बाजूला लहानसे भोंक असते, त्याला मडहोल असे म्हणतात. याशिवाय प्रत्येक बायलरला आंत पाणी घाण्यासाठी एक व आंत झालेली वाफ बाहेर काढण्यासाठी एक अशी दोन भोके असतात. यांवर व्हाल्व बसविलेले असतात. बायलरमध्ये चालू असताना ठराविक उंचीपर्यंत पाणी ठेवलेच पाहिजे. याखाली पाण्याची पातळी जास्त गेल्यास बायलरचे फ्ल्यू किंवा टयूब फुटण्याचा फार संभव असतो. म्हणून पाणी खाली गेल्यास ते कळावे म्हणून एक शिटी किंवा व्हाल्व ठेवलेला असतो. याला हाय व लोवाटर लेव्हल असे म्हणतात. बहुतेक सर्व बायलरना या गोष्टी असतातच. सेफ्टी व्हाल्व व ड्रेनकाक (बायलरमधील पाणी काढण्याचा काक) हे सर्व बायलरनां असलेच पाहिजेत.

बायलरमध्ये उत्पन्न होणा-या वाफेचा दाब दर चौरस इंचास किती असावा हे बायलर करतांना त्यांत जे सामान वापरले असेल त्यावंर ठरविलेले असते. फार लहान बायलर ६० पासून १०० पौंड दाबाचे असतात. अलीकडे सर्वसाधारणपणे मोठे बायलर १५०।२०० पौंडपर्यंत दाबाचे वापरावयास लागले आहेत. पुष्कळ ठिकाणी ३०० पासून ३५० पौड दाबाचेहि असतात. हे बहुतेक वीज उत्पन्न करण्याच्या कारखान्यांत आहेत. कांही अतिशय मोठया वीज उत्पन्न करण्याच्या कारखान्यांत ५०० पौंड दाबाची वाफ उत्पन्न करण्याचे बायलर चालू आहेत. हे सर्व वाटरटयूब जातीचे आहेत. दोन चार मोठाल्या पावरस्टेशनमध्ये १२५० पौंड दाबाचे बायलर घालण्याचा विचार चालू आहे. आणि एका ठिकाणी तर ३००० पौंड दाबाच्या वाफेचा बायलर करण्याचे प्रयत्न चालू आहेत. त्यांचे असे म्हणणे आहे की एवढया दाबाची वाफ उत्पन्न होण्याच्या वेळी पाणी मुळीच उकळत नसते व पाण्यापासून एकदम वाफच उत्पन्न होते. (लेखक वा.ह. मनोहर).

   

खंड १८ : बडोदे - मूर  

 

 

 

  बदकें
  बदक्शान
  बंदनिके
  बंदर
  बदाउन
  बदाम
  बदामी
  बदौनी
  बद्धकोष्ठता
  बद्रिनाथ
  बनजिग
  बनारस
  बनास
  बनिया
  बनूर
  बनेड
  बनेरा
  बन्नू
  बफलो
  बब्रुवाहन
  बयाना
  बयाबाई रामदासी
  बरगांव
  बरद्वान
  बरनाळ
  बरपाली
  बरहामपूर
  बराकपूर
  बरांबा
  बरिपाडा
  बरी साद्री
  बरेंद्र
  बरेली
  बॅरोटसेलॅंड
  बरौंध
  बर्क, एडमंड
  बर्झेलियस
  बर्थेलो
  बर्थोले
  बर्न
  बर्नार्ड, सेंट
  बर्नियर, फ्रान्सिस
  बर्न्स
  बर्बर
  बर्मिगहॅम
  बर्लिन
  ब-हाणपूर
  ब-हानगर
  बलबगड
  बलराम
  बलरामपूर
  बलसाड
  बलसान
  बलसोर
  बलि
  बलिजा
  बलिया
  बली
  बलुचिस्तान
  बलुतेदार
  बल्गेरिया
  बल्ख
  बल्लारी
  बल्लाळपूर
  बव्हेरिया
  बशहर
  बसरा
  बसव
  बसवापट्टण
  बसार
  बॅसुटोलंड
  बसेन
  बस्तर
  बस्ती
  बहरैच
  बहाई पंथ
  बहादूरगड
  बहादुरशहा
  बहामनी उर्फ ब्राह्मणी राज्य
  बहामा बेटें
  बहावलपूर
  बहिणाबाई
  बहिरवगड
  बहिरा
  बहुरुपकता
  बहुरुपी
  बहुसुखवाद
  बॉइल, राबर्ट
  बांकीपूर
  बांकु
  बांकुरा
  बांगरमी
  बागलकोट
  बागलाण
  बागेवाडी
  बाघ
  बाघपत
  बाघल
  बाघेलखंड
  बाजबहादूर
  बाजरी
  बाजी पासलकर
  बाजी प्रभू देशपांडे
  बाजी भीवराव रेटरेकर
  बाजीराव बल्लाळ पेशवे
  बाटुम
  बांडा
  बाणराजे
  बांतवा
  बादरायण
  बांदा
  बानर्जी सर सुरेंद्रनाथ
  बाप्पा रावळ
  बार्फिडा
  बाबर
  बाबिलोन
  बाबिलोनिया
  बांबू
  बाबूजी नाईक जोशी
  बाभूळ
  बाभ्रा
  बायकल सरोवर
  बायजाबाई शिंदे
  बायरन, जॉर्ज गॉर्डन
  बायलर
  बारगड
  बारण
  बारपेटा
  बारबरटन
  बारबरी
  बारमूळ
  बारमेर
  बारवल
  बारसिलोना
  बाराबंकी
  बारामती
  बारा मावळें
  बारिया संस्थान
  बारिसाल
  बारी
  बार्कां
  बार्डोली
  बार्बाडोज
  बार्लो, सर जॉर्ज
  बार्शी
  बालकंपवातरोग
  बालवीर
  बालाघाट
  बालासिनोर
  बाली
  बाल्कन
  बाल्टिमोर
  बाल्तिस्तान
  बावडेकर रामचंद्रपंत
  बावरिया किंवा बोरिया
  बावल निझामत
  बाशीरहाट
  बाष्कल
  बाष्पीभवन व वाय्वीभवन
  बांसगांव
  बांसडा संस्थान
  बांसदी
  बांसवाडा संस्थान
  बासी
  बांसी
  बासोडा
  बास्मत
  बाहवा
  बाहलीक
  बाळंतशेप
  बाळाजी आवजी चिटणवीस
  बाळाजी कुंजर
  बाळाजी बाजीराव पेशवे
  बाळाजी विश्वनाथ पेशवे
  बाळापुर
  बिआवर
  बिआस
  बिकानेर संस्थान
  बिकापूर
  बिक्केरल
  बिजना
  बिजनी जमीनदारी
  बिजनोर
  बिजली
  बिजा
  बिजापूर
  बिजावर संस्थान
  बिजोलिया
  बिज्जी
  बिझान्शिअम
  बिठूर
  बिथिनिया
  बिधून
  बिनामी व्यवहार
  बिनीवाले
  बिब्बा
  बिभीषण
  बिमलीपट्टम
  बियालिस्टोक
  बिलग्राम
  बिलदी
  बिलाइगड
  बिलारा
  बिलारी
  बिलासपूर
  बिलिन
  बिलिन किंवा बलक
  बिलोली
  बिल्हण
  बिल्हौर
  बिशमकटक
  बिश्नोई
  बिष्णुपूर
  बिसालपूर
  बिसोली
  बिस्मत
  बिसमार्क द्वीपसमूह
  बिस्मार्क, प्रिन्स व्हॉन
  बिस्बान
  बिहट
  बिहारीलाल चौबे
  बिहोर
  बीकन्स फील्ड
  बीजगणित
  बीजभूमिती
  बीट
  बीड
  बीरबल
  बीरभूम
  बुखारा
  बुखारेस्ट
  बुजनुर्द
  बुडापेस्ट
  बुंदी
  बुंदीन
  बुंदेलखंड एजन्सी
  बुद्ध
  बुद्धगथा
  बुद्धघोष
  बुद्धि
  बुद्धिप्रामाण्यवाद
  बुध
  बुन्सेन
  बुरुड
  बुलढाणा
  बुलंदशहर
  बुलबुल
  बुल्हर, जे. जी.
  बुशायर
  बुसी
  बुहदारण्यकोपनिषद
  बृहन्नटा
  बृहन्नारदीय पुराण
  बृहस्पति
  बृहस्पति स्मृति
  बेकन, फ्रॅन्सिस लॉर्ड
  बेगुन
  बेगुसराई
  बेचुआनालँड
  बेचुना
  बेझवाडा
  बेझोर
  बेंटिंक, लॉर्ड विल्यम
  बेट्टिहा
  बेडन
  बेडफर्ड
  बेथेल
  बेथ्लेहेम
  बेदर
  बेन, अलेक्झांडर
  बेने-इस्त्रायल
  बेन्थाम, जर्मी
  बेमेतारा
  बेरड
  बेरी
  बेरीदशाही
  बेल
  बेल, अलेक्झांडर ग्राहाम
  बेलग्रेड
  बेलदार
  बेलफास्ट
  बेलफोर्ट
  बेला
  बेलापूर
  बेला प्रतापगड
  बेलिझ
  बेलूर
  बेल्जम
  बेस्ता
  बेहडा
  बेहरोट
  बेहिस्तान
  बेळगांव
  बेळगामी
  बैकल
  बैगा
  बैजनाथ
  बैझीगर
  बैतूल
  बैरागी
  बैरुट
  बोकप्यीन
  बोकेशियो
  बोगले
  बोगार
  बोगोटा
  बोग्रा
  बोटाड
  बोडीनायक्कनूर
  बोडो
  बोघन
  बोधला माणकोजी
  बोनाई गड
  बोनाई संस्थान
  बोपदेव
  बोबीली जमीनदारी
  बोर
  बोरसद
  बोरसिप्पा
  बोरिया
  बोरिवली
  बोर्डो
  बोर्नमथ
  बोर्निओ
  बोलनघाट
  बोलपूर
  बोलिव्हिया
  बोलीन
  बोलुनद्रा
  बोल्शेविझम
  बोस्टन
  बोहरा
  बोळ
  बौद
  बौधायन
  बौरिंगपेठ
  ब्युनॉस आरीस
  ब्रॅडफोर्ड
  ब्रॅंडफोर्ड
  ब्रश
  ब्रह्म
  ब्रह्मगिरि
  ब्रह्मगुप्त
  ब्रह्मदेव
  ब्रह्मदेश
  ब्रह्मपुत्रा
  ब्रह्मपुरी
  ब्रह्मवैवर्त पुराण
  ब्रह्म-क्षत्री
  ब्रम्हांडपुराण
  ब्रह्मेंद्रस्वामी
  ब्राउनिंग रॉबर्ट
  ब्रॉकहौस, हरमन
  ब्राँझ
  ब्राझील
  ब्रायटन
  ब्राहुइ
  ब्राह्मण
  ब्राह्मणबारिया
  ब्राह्मणाबाद
  ब्राह्मणें
  ब्राह्मपुराण
  ब्राह्मसमाज
  ब्रिटन
  ब्रिटिश साम्राज्य
  ब्रिडिसी
  ब्रिस्टल
  ब्रुंडिसियम
  ब्रुनेई
  ब्रुन्सविक
  ब्रूसेल्स
  ब्रूस्टर, सर डेव्हिड
  ब्रेमेन
  ब्रेस्लॉ
  ब्लॅक, जोसेफ
  ब्लॅंक, मॉन्ट
  ब्लॅव्हॅट्रस्की, हेलेना पेट्रोव्हना
  ब्लोएमफाँटेन
 
  भक्कर
  भक्तिमार्ग
  भगंदर
  भंगी
  भगीरथ
  भज्जी
  भटकल
  भटिंडा
  भटोत्पल
  भट्टीप्रोलू
  भट्टोजी दीक्षित
  भडगांव
  भडभुंजा
  भंडारा
  भंडारी
  भंडीकुल
  भडोच
  भद्राचलस्
  भद्रेश्वर
  भमो
  भरत
  भरतकाम
  भरतपूर
  भरथना
  भरवाड
  भरहुत
  भरिया
  भर्तृहरि
  भवभूति
  भवया
  भवानी
  भविष्यपुराण
  भस्मासुर
  भागलपूर
  भागवतधर्म
  भागवतपुराण
  भागवत राजारामशास्त्री
  भागीरथी
  भाजीपाला
  भाजें
  भाट
  भाटिया
  भांडारकर, रामकृष्ण गोपाळ
  भात
  भांदक
  भादौरा
  भाद्र
  भानसाळी
  भानिल
  भानुदास
  भानुभट्ट
  भाबुआ
  भामटे
  भारतचंद्र
  भारवि
  भालदार
  भालेराई
  भावनगर
  भावलपूर
  भावसार
  भाविणी व देवळी
  भावे, विष्णु अमृत
  भाषाशास्त्र
  भास
  भास्करराज
  भास्कर राम कोल्हटकर
  भास्कराचार्य
  भिंगा
  भितरी
  भिंद
  भिंदर
  भिनमाल
  भिलवाडा
  भिलसा
  भिल्ल
  भिवंडी
  भिवानी
  भीम
  भीमक
  भीमथडी
  भीमदेव
  भीमदेव भोळा
  भीमसिंह
  भीमसेन दीक्षित
  भीमस्वामी
  भीमा
  भीमावरम्
  भीमाशंकर
  भीष्म
  भीष्माष्टमी
  भुइनमाळी
  भुइया
  भुईकोहोळा
  भुईमूग
  भुंज
  भुवनेश्वर
  भुसावळ
  भूगोल
  भूतान
  भूपालपट्टणम्
  भूपृष्ठवर्णन
  भूमिज
  भूमिती
  भूर्जपत्र
  भूलिया
  भूषणकवि
  भूस्तरशास्त्र
  भृगु
  भेडा
  भेडाघाट
  भेंडी
  भैंसरोगड
  भोई
  भोकरदन
  भोगवती
  भोग्नीपूर
  भोज
  भोजपूर
  भोनगांव
  भोनगीर
  भोंपळा
  भोपावर एन्जसी
  भोपाळ एजन्सी
  भोपाळ
  भोर संस्थान
  भोलथ
  भौम
 
  मकरंद
  मका
  मॅकीव्हेली, निकोलोडि बर्नाडों
  मक्का
  मक्रान
  मॅक्समुल्लर
  मॅक्सवेल, जेम्स क्लार्क
  मक्सुदनगड
  मंख
  मखतल
  मग
  मॅगडेबर्ग
  मगध
  मगरतलाव
  मंगरूळ
  मंगल
  मंगलदाइ
  मंगलोर संस्थान
  मंगलोर
  मगवे
  मंगळ
  मंगळवेढें
  मंगोल
  मंगोलिया
  मग्न
  मंचर
  मच्छली
  मच्छलीपट्टण
  मच्छी
  मंजटाबाद

  मंजिष्ट

  मंजुश्री
  मजूर
  मज्जातंतुदाह
  मज्जादौर्बल्य
  मंझनपूर
  मझारीशरीफ
  मटकी
  मट्टानचेरि
  मंडनमिश्र
  मंडय
  मंडला
  मंडलिक, विश्वनाथ नारायण
  मंडाले
  मंडावर
  मँडिसन
  मंडी
  मंडेश्वर
  मंडोर
  मढी
  मढीपुरा
  मणिपूर संस्थान
  मणिपुरी लोक
  मणिराम
  मणिसंप्रदाय
  मणिहार
  मतिआरी
  मंत्री
  मत्स्यपुराण
  मत्स्येंद्रनाथ
  मंथरा
  मथुरा
  मथुरानाथ
  मदकसीर
  मदनपल्ली
  मदनपाल
  मदनपूर
  मदपोल्लम्
  मदय
  मंदर
  मंदार
  मदारीपूर
  मदिना
  मदुकुलात्तूर
  मदुरा
  मदुरांतकम्
  मद्दगिरिदुर्ग
  मद्रदूर
  मद्रदेश
  मद्रास इलाखा
  मध
  मधान
  मधुकैटभ
  मधुच्छंदस्
  मधुपुर
  मधुमती
  मधुमेह
  मधुरा
  मधुवन
  मधुवनी
  मध्यअमेरिका
  मध्यदेश
  मध्यप्रांत व व-हाड
  मध्यहिंदुस्थान
  मध्व
  मन
  मनकी
  मनमाड
  मनरो, जेम्स
  मनवली
  मनसा
  मनु
  मनूची
  मनोदौर्बल्य
  मन्नारगुडी
  मम्मट
  मय लोक
  मयासुर
  मयूर
  मयूरभंज संस्थान
  मयूरसिंहासन
  मराठे
  मरु
  मरुत्
  मरुत्त
  मलकनगिरी
  मलकापुर
  मलबार
  मलबारी, बेहरामजी
  मलय
  मलयालम्
  मलाका
  मलायाद्विपकल्प
  मलाया संस्थाने
  मलायी लोक
  मलिक महमद ज्यायसी
  मलिकअंबर
  मलेरकोटला
  मल्हारराव गायकवाड
  मल्हारराव होळकर
  मसूर
  मसूरी
  मॅसेडोनिया
  मस्कत
  मस्तकविज्ञान
  मस्तिष्कावरणदाह
  महबूबनगर
  महंमद पैगंबर
  महंमदाबाद
  महमुदाबाद
  महमूद बेगडा
  महाकाव्य
  महारान, गोविंद विठ्ठल
  महाजन
  महाड
  महाडिक
  महादजी शिंदे
  महानदी
  महानुभावपंथ
  महाबन
  महाबळेश्वर
  महामारी
  महायान
  महार
  महाराजगंज
  महाराष्ट्र
  महाराष्ट्रीय
  महालिंगपूर
  महावंसो
  महावस्तु
  महावीर
  महासंघ
  महासमुंड
  महिदपूर
  महिंद्रगड
  महिषासुर
  मही
  महीकांठा
  महीपति
  महू
  महेंद्रगिरि
  महेश्वर
  माकड
  माकमइ संस्थान
  माग
  मांग
  माँगकंग संस्थान
  मागडी
  माँगनाँग संस्थान
  माँगने संस्थान
  मांगल संस्थान
  मांचूरिया
  मांजर
  माजुली
  मांझा प्रदेश
  माझिनी
  माँटगॉमेरी
  माँटेग्यू एडविन सॅम्युअल
  माँटेनीग्रो
  मांडक्योपनिषद
  माड्रीड
  माढें
  माणगांव
  मातृकन्यापरंपरा
  माथेरान
  मादण्णा उर्फ प्रदनपंत
  मादागास्कर
  मादिगा
  माद्री
  माधव नारायण (सवाई)
  माधवराव पेशवे (थोरले)
  माधवराव, सरटी
  माधवाचार्य
  मांधाता
  माध्यमिक
  माण
  मानभूम
  मानवशास्त्र
  मानससरोवर
  मानाग्वा
  मानाजी आंग्रे
  मानाजी फांकडे
  माने

  मॉन्स

  मामल्लपूर
  मॉम्सेन
  मायकेल, मधुसूदन दत्त
  मायफळ
  मायराणी

  मॉयसन, हेनरी

  मायसिनियन संस्कृति
  माया
  मायावरम् 
  मायूराज
  मारकी
  मारकीनाथ
  मारवाड
  मारवाडी
  मॉरिशस
  मार्कंडेयपुराण
  मार्क्स, हीनरिच कार्ल
  मार्मागोवें
  मार्संलिस
  मालवण
  मालिआ
  मालिहाबाद
  मालेगांव
  मालेरकोट्ला संस्थान
  मालोजी
  माल्टा
  माल्डा

  माल्थस, थॉमस रॉबर्ट

  मावळ
  माशी
  मासा
  मास्को
  माही
  माहीम
  माळवा
  माळशिरस
  माळी
  मिंटो लॉर्ड
  मित्र, राजेंद्रलाल डॉक्टर
  मिथिल अल्कहल
  मिथिला (विदेह)
  मिदनापूर
  मिनबु
  मियानवाली
  मिरची
  मिरजमळा संस्थान
  मिरज संस्थान
  मिराबाई
  मिराबो ऑनोरे गॅब्रिएल 
  मिराशी
  मिरासदार
  मिरीं
  मिर्झापूर
  मिल्टन, जॉन
  मिल्ल, जॉन स्टुअर्ट
  मिशन
  मिशमी लोक
  मिस्त्रिख
  मिहिरगुल
  मीकतिला
  मीकीर
  मीठ
  मीडिया
  मीना
  मीमांसा
  मीरगंज
  मीरजाफर
  मीरत
  मीरपूर बटोरो
  मीरपूर-माथेलो
  मीरपूर-साक्रो
  मुकडेन
  मुकुंद
  मुक्ताबाई
  मुक्तिफौज
  मुक्तेश्वर
  मुंगेली
  मुंजाल
  मुझफरगड
  मुझफरनगर
  मुझफरपूर
  मुंडा
  मुण्डकोपनिषद
  मुद्देबिहाळ
  मुद्रणकला
  मुधोळ संस्थान
  मुंबई
  मुबारकपूर
  मुरबाड
  मुरसान
  मुरळी
  मुरादाबाद
  मुरार- जगदेव
  मुरारराव घोरपडे
  मुरी
  मुर्शिद कुलीखान
  मुर्शिदाबाद
  मुलतान
  मुलाना
  मुसीरी
  मुसुलमान
  मुस्तफाबाद
  मुळा
  मूग
  मूतखडा
  मूत्रपिंडदाह
  मूत्राशय व प्रोस्टेटपिंड
  मूत्रावरोध
  मूत्राशयभंग
  मूर

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .