प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग सतरावा: नेपाळ- बडोदें   
        
पौरोहित्य- आज ज्या संकुचित अर्थानें 'पुरोहित' अगर 'पौरोहित्य' हे शब्द वापरण्यांत येतात. तितक्या संकुचित अर्थानें पूर्वी हे शब्द वापरण्यांत येत नसत. पुरोहित शब्दानें प्राचीन काळीं केवळ उपाध्यायांचाच वर्ग नव्हे तर मांत्रिक, चेटके इत्यादिकांचाहि बोध होत असे. समाजाच्या प्राथमिक अवस्थेपासूनच पुरोहितांचें अस्तित्त्व दिसून येतें. मनुष्यमात्राला व्यवहारांत अनेक अडचणी येत असतात व त्यांचें निवारण होण्यासाठीं मनुष्य जे अनेकविध प्रयत्‍न करीत असतो त्यांतच दैवी शक्तीचें साहाय्य संपादन करणें हा एक प्रयत्‍न होय. पण या दैवी शक्तीचें साहाय्य संपादन करणें हें प्रत्येकला शक्य नसतें. त्यामुळें ज्यांच्यामध्यें ही दैवी शक्तीची मदत मिळवून देण्याची शक्ति असते अशा लोकांनां त्यामुळें आपोआपच महत्त्व प्राप्त होतें. पुरोहित या शब्दानें संबोधल्या जाणार्‍या व्यक्तींच्या अंगीं दैवी शक्तीचें साहाय्य कांहीं विशिष्ट विधींच्या साहाय्यानें मिळवून देण्याची शक्ती असते असें प्राचीन लोक मानीत असत व त्यामुळे अशा व्यक्तींचा एक स्वतंत्र संघ निर्माण होणें स्वाभाविकच होतें. अशा रीतीनें या वर्गाला महत्त्व प्राप्त होऊन हा वर्ग इतरांपेक्षा सर्वश्रेष्ठ गणला जाऊं लागला. या वर्गाचा धंदा मुख्यतः साधारण मनुष्याला दिव्य शक्तीचें साहाय्य मिळवून देण्याचा होता. कोणत्या देवाला कसें भजलें असतां व केव्हां भजलें असतां मनुष्याची इच्छा परिपूर्ण होईल हें सांगावयाचें काम या वर्गाकडे असे. प्रथम या वर्गात अमुक एका वर्णाचेच लोक असावेत असें नसे. ज्यांनां ज्यांना दैवी शक्ति मिळवून देण्याची कला साध्य असेल त्यांची या वर्गांत गणना होत असे. पण कांहीं काळानंतर या पुरोहितांची स्वतंत्र जात बनून, त्या जातीची इतर सर्व जातींमध्ये श्रेष्ठता प्रस्थापित झाली.

भारतीय पौरोहित्याचा इतिहास पाहिल्यास हिच गोष्ट स्पष्टपणें निदर्शनास येते. वैदिक काळीं, पुरोहितांची स्वतंत्र जात अशी अस्तित्वांत नव्हती. पण यज्ञयागादि धार्मिक कृत्ये करून आपल्या यजमानावर देवाची कृपा संपादन करूं इच्छिाणारा असा पुरोहितांचा वर्ग मात्र होता. या पुरोहित वर्गकडे यज्ञयाग, धार्मिक विधी इत्यादि गोष्टी करणें एवढेंच काम होतें. पुढें आचारांचें स्तोम वाढल्यामुळें व ते सर्व आचार शिकणें इतर लोकांनां सुलभ होईनासें झाल्यानें या पुरोहित वर्गानें आपल्या मुलांनांच या यज्ञयागांचें व धार्मिक विधींचें शिक्षण देण्यास सुरवात केली व त्यामुळे उत्तरोत्तर या पुरोहितवर्गाची स्वतंत्र जात बनत चालली, व त्याप्रमाणें त्याचें श्रेष्ठत्त्वहि अधिकाधिक प्रस्थापित होऊं लागले. ब्राह्मणकाळीं तर ही जात अग्रस्थानीं जाऊन बसली. याचें प्रत्यंतर ऐतरेय व तैतिरयि आरण्यकांतील पुरोहितासंबंधींची वर्णनें पाहिली असतां दिसून येतें. ऐतरेय ब्राह्मणाच्या ८ व्या पंचिकेंत असें म्हटलें आहे कीं, पुरोहिताशिवाय राजानें जर यज्ञ केला तर त्याचें अन्न देव खात नाहींत, पुरोहित हा आहवनीय अग्नीच होय. पुरोहिताचें साहाय्य असेल तर राजा हा आत्म प्रजापरिपालन व राष्ट्रसंरक्षण उत्तम रीतीनें करूं शकतो. त्याचे शत्रू विनाश पावतात. त्याच्या राज्याला बळकटी प्र्राप्त होते. तेव्हां राजानें योग्य पुरोहित नेमून त्याचें प्रत्येक बाबातींत साहाय्य घेतलें पाहिजे. यावरून ऐतेरेय ब्राह्मणकाळीं पुरोहितांचें महत्त्व किती होतें हें सहज दिसून येतें. प्रत्येक क्षत्रियाला पुरोहित असलाच पाहिजे अशी त्या काळीं स्थिति झाली होती.

पण वैदिककाळीं काय अगर ब्राह्मणकाळीं काय पुरोहितांचें मुख्य काम म्हणजे यज्ञयाग करणें, व इतर धार्मिक कृत्यें करणें हें असें. पण उपनिषद् काळापासून, ही स्थिति पालटली. ब्राह्मणांचे मुख्य काम यज्ञयागादि धार्मिक विधी करणें एवढेंच नसून त्याच्याहि पलीकडे, जाऊन या सृष्टिचें मूलतत्त्व काय आहे यासंबंधी विचार करणें हें होय अशी विचारसरणी उपस्थित झाली. त्यामुळें ब्राह्मण वर्गातच पुरोहित म्हणजे धार्मिक आचार करणारा व दुसरा त्याच्या पलीकडे जाऊन तात्त्विक दृष्टिनें परमात्मा, जीव, प्रकृति इत्यादिकासंबंधीं विचार करणारा असे दोन वर्ग पडले.

महाभारतकालीं व रामायणकालीं, पुरोहितांचें वर्चस्व पुन्हां प्रस्थापित होऊं लागलें, तथापि वैदिककालीं अगर ब्राह्मणकालीं पुरोहितांचें यज्ञयागादि करण्याचें जे मुख्य काम होतें तें पुराणकालीं गौण मानण्यांत येऊं लागलें व धार्मिक विधीशिवाय इतरहि गोष्टींचें ज्ञान पुरोहितांनां असणें आवश्यक झालें. पुरोहितांनां या कालीं देवइतकाच किंबहुना देवाच्या खालोखाल मान मिळूं लागल्यामुळें राजे लोक प्रत्येक गोष्टींत पुरोहितांचा सल्ला घेत असत. त्यामुळें कायद्यांचें व राजकारणांतील इतर गोष्टींचें ज्ञान असणें. तसेंच धनुर्विद्येचेंहि ज्ञान असणें पुरोहितांच्या बाबतींत आवश्यक होऊन बसलें. त्याचप्रमाणें पुरोहिताला ज्योतिषाचें, व मांत्रिक विद्येचेंहि ज्ञान प्राप्त करून घेणें भाग पडूं लागलें. राजकीय सत्ता जरी ब्राह्मण राजाच्या हातीं असलेली दिसे तरी त्याला सल्ला देणार्‍या पुरोहिताच्या हातींच राजकिय सत्ता होती अशी स्थिति होती. अशा रीतीनें वैदिक काळांतील पुरोहितांपेक्षां पुराणकाळांतील पुरोहितांचा दर्जा व जबाबदारी अनेक पटींनीं वाढली.

मध्ययुगीन व अर्वाचीन काळांतील पुरोहितांची स्थिति व पुराणकाळांतील पुरोहितांची स्थिति यांत फारसें अंतर पडलेलें दिसत नाहीं. तथापि समाजाच्या बदलत्या परिस्थितीबरोबरच पुरोहितवर्गाचीहि स्थिति थोडी फार पालटणें साहजिकच होतें. मध्ययुगीन काळांत दक्षिण व मध्यहिंदुस्थानांत हिंदु धर्माची भयंकर वाढ झाली व तींत अनेक पंथ उत्पन्ना झाले व त्यामुळें पुरोहितवर्गामध्यें पुष्कळ उपवर्ग निर्माण झाले. या उपवर्गामध्ये कांहीं कालानंतर परस्परांमध्ये विवाह सुद्धां होईनासे झाले. त्याचप्रमाणें हिंदु धर्मात अनेक देवतांचा समावेश करण्यांत आल्यामुळें निरनिराळ्या देवतांची पूजा करणार्‍या पुरोहितांमध्येंहि पुन्हां उपवर्ग निर्माण होऊं लागले. या उपवर्गाच्या आचारांमध्येंहि फरक पडत चाललें व अशा रीतीनें पुरोहितवर्गातच फाटाफूट होऊं लागली. तथापि पुरोहितांच्या सर्वसाधारण कर्तव्यांमध्यें मात्र फेर पडला नाहीं. पूर्वीप्रमाणेंच पुरोहिताचें काम लोकांचीं धार्मिक कृत्यें करणें हेंच होतें. त्याचप्रमाणें पुरोहिताचें मुहूर्त पाहणें, तात्पुरतें ज्योतिष सांगणे इत्यादि कामेंहि करावी लागत, उदाहरणार्थ ग्राम पुरोहिताला पत्रिका तयार करून देणें, शुभाशुभ फलें सांगणें, कोणाच्या अंगांत भूतसंचार झाला असेल तर तो नाहीसा करणें, आजार बरे करणें इत्यादि गोष्टी कराव्या लागत. ग्रामपुरोहिताप्रमाणेंच प्रत्येक सार्वजनिक देवळांचा एक स्वतंत्र पुरोहित असे. त्याचें काम देवासंबंधीचीं सर्व कार्य यथासांग करणें हें असे. ग्रामपुरोहित व देवपुरोहित यांच्याहून श्रेष्ठ असा आणखी एक पुरोहितांचा वर्ग मध्ययुगीन कालीं व हल्लीहि आढळतो. या वर्गाकडे धर्माचीं अंगें लोकांनां समजून देणें, आपल्या पंथाचा प्रसार करणें, त्या पंथाची लोकांनां दीक्षा देणें हें काम असे. या वर्गाला धर्मगुरू अशी संज्ञा देण्यांत येते. हल्लींच्या काळीहि हिंदुस्थानांत पुष्कळ धर्मगुरू आढळून येतात (यासंबंधींचें विवेचन 'हिंदुधर्म' या लेखांत पहा).

हिंदुस्थानांतल्याप्रमाणेंच इराणांतहि प्राचीन कालीं पुरोहितांची संस्था अस्तित्वांत असलेली आढळते. यांनां आथ्रवन हें नांव असे. इराणमध्ये अग्नीला अत्यंत पवित्र मानण्यांत येत असल्यानें या अग्नीचें रक्षण करण्याचें काम ज्यांच्याकडे असे त्यांनां मोठा मान मिळावा यांत आश्चर्य नाहीं. तथापि प्राचीन काळीं हिंदुस्थानांत पुरोहितांचें जितकें वर्चस्व प्रस्थापित झालें तितकें मात्र प्राचीन इराणमध्यें आढळून येत नाहीं. पश्चिम इराणमध्येंहि 'मगी' या नांवानें संबोधला जाणारा पुरोहितांचा वर्ग होता. पण त्याचीं कर्तव्यें कोणती होतीं यासंबंधी खात्रोलायक माहिती मिळत नाही. सस्सानियन घराण्याच्या अंमलखाली, पुरोहितांचे वर्चस्व फार वाढलें होतें. अवेस्तामध्यें पुरोहितांचे आठ वर्ग पाडण्यांत आले आहेत. पुरोहितांच्या कर्तव्यापैकीं प्रमुख कर्तव्यें म्हणजे यज्ञ करणें, अग्नीला हवि देणें, आचरांची शुद्धता राखणें, राजाला न्यायाच्या बाबातींत सल्ला देणें इत्यादि असत हल्लीं देखील पारशांमध्ये पिढिजात संस्था असून त्यांच्याकडेच पारशांची धार्मिक कृत्यें करण्याचें काम आहे.

मुसुलमानांमध्ये, पुरोहितांचा स्वतंत्र वर्ग असा कधींच अस्तित्वांत नव्हता. जाहीर रीतीनें नमाज पढतांना त्या त्या गांवच्या मुख्याकडे पुढाकार देण्यांत येत असे. यांनां इमाम असें नांव असे. 'इनाम' पहा.

पाश्चात्त्य देशांतील पौराहित्याच्या इतिहासाकडे पाहिलें असतां, प्राचीन ग्रीसमध्यें, पुरोहितांचा स्वतंत्र व पिढीजात असा वर्ग कधीच अस्तित्वांत नव्हता असें आढळून येतें. ग्रीसमध्यें कोणत्याहि नागरिकाला हा धंदा पत्करतां येत असे. फक्त तो शुद्ध आचारविचारांचा व शीलवान मात्र असला पाहिजे. प्रत्येक देवालयाचा स्वतंत्र पुरोहित असे व या पुरोहिताचें काम संस्थानच्या मुख्यानें अगर व्यक्तीनें यज्ञ करण्यास सांगितलें असतां तो करणें, योग्य वेळीं प्रार्थना चालविणें, देवालयाचें सुसंरक्षण करणे इत्यादि कामें असत रोमन लोकांत अगदीं प्राचीनकाळीं धर्म व सत्ता हीं दोन्ही राजामध्येंच एकवटलीं होती. पुढें लोकसत्ता स्थापन झाल्यानंतर धर्मखातें पुरोहितसंघाच्या ताब्यांत देण्यांत आलें. पण पुरोहितांनां फारसें स्वातंत्र्य नसे. रोममध्यें पुरोहितांचे अनेक संघ असत. त्यापैकीं पाँटीफीस, औगर, सोदालिटाटेस इत्यादि प्रमुख होते. वाटेल त्या रोमन मनुष्याला तो नागरिक शीलसंपन्न व स्वतंत्र असेल तर पुरोहिताचा धंदा करतां येत असे. कांहीं पुरोहितवर्गाला, नोकरीचा पेशा पत्करतां येत असे. कांहीं पुरोहितांनां, संस्थानांकडून वेतन मिळत असे. हिज्रू लोकांत अगदीं प्राचीन काळापासून पुरोहितांचा वर्ग होता. पण त्यांच्याकडे यज्ञ करण्याचें मात्र काम नसे. प्रत्येक देवालयावर एकेक पुरोहित असे; व देवालयाचें संरक्षण करण्याचें काम यांच्याकडे असे. पुरोहितांनां कोहेन हें नांव असे. पुरोहितांचा धंदा पिढीजात असे. पुरोहित हा भविष्यवेत्ता असे अशीहि समजूत असे. ज्यू लोकांमध्यें पूरोहिताविषयीं फार कडक निर्बंध असत. पुरोहित हा ज्यू बाईपासून उत्पन्ना झालेला असला पाहिजे, तो शुद्धाचरणी असला पाहिजे, त्यानें लग्न करतां कामा नये, अशा प्रकारचे निर्बंध असत. या पुरोहितांचे वीस-बावीस वर्ग पाडण्यांत आले होते. त्यापैकीं धर्मगुरू, सेगन हे वर्ग प्रमुख होत. रोमन लोकांनीं देवालायसंस्थेचा उच्छेद केल्यामुळें ज्यू लोकांतील पुरोहित वर्गाला उतरती कळा लागली.

चीनमध्यें अगदी प्राचीन काळापासून वू नांवाचा एक वर्ग असे. त्याला मंत्रतंत्राचें ज्ञान आहे असें मानण्यांत येई. या वर्गाकडे मुख्यतः भुतें घालविणें, मंत्रतंत्रादिकांच्या साहाय्यानें अरिष्टें नाहीशीं करणें व मृतांनां पिंडभक्षणार्थ आवाहन करणें, हीं तीन कामें असत. पण वू वर्ग हा एवढाच पुरोहितांचा वर्ग चीनमध्यें होता असें नव्हे तर त्या व्यतिरिक्त वौद्धधर्मी पुरोहितवर्ग, ताओपंथी पुरोहितवर्ग इत्यादि इतर वर्गहि होते. ताओपंथी पुरोहितवर्गात दोन उपवर्ग असत. एक उपवर्ग हा ब्रह्मचारी पुरोहितांचा व दुसरा विवाहित पुरोहितांचा. बौद्ध पुरोहिताप्रमाणें ताओपंथी पुरोहित मुंडण करीत नसत. बुद्धधर्मी पुरोहित काय, अगर ताओपंथी पुरोहित काय दोघांनाही खर्‍या धर्माचें ज्ञान थोडेंच असतें. ताओपंथी पुरोहिताला, किमया व ज्योतिष यांचा अभ्यास करावा लागत असे. चीन सरकारचें एक सार्वजनिक धर्मखातें असून त्यावरील अधिकारी बादशहातर्फे निवडले जातात. मिंग घराण्याचा मूळ पुरुष जो हुंग वू त्यानें संस्थानच्या धर्मखात्यांत शिरूं इच्छिणार्‍या उमेदवाराकरतां एक परीक्षाहि ठेविली होती.

ईजिप्तमध्यें फार पूर्वीपासूनच पुरोहितांचा स्वतंत्रच वर्ग असे. ऐतिहासिक काळांत राजा हाच धर्मगुरू मानला जात असे; व तो आपल्या हाताखालीं धर्मपारंगत लोक नेमीत असे. पुरोहितांनां देवासारखा मान देण्यांत येई. मृतांच्या देवतेची पूजा करण्याच्या वेळी, त्या देवतेचा प्रतिनिधि म्हणून मुख्य पुरोहितालाच बसविण्यांत येत असे. पुरोहित हा शद्धाचरणी असला पाहिजे असा कडक निर्बध असे. पुरोहितामध्यें हंवंतर म्हणजे उच्च दर्जाचा पुरोहित व वेब म्हणणे कमी दर्जाचा पुरोहित असे दोन भेद होते. प्रत्येक देवालयाकडे पुरोहिताची नेमणुक होत असे. स्त्रियाहि पुरोहित म्हणून नेमल्या जात असत. पुरोहितांनां देवालयाच्या उत्पन्नामधून तनखा मिळत असे. त्याशिवाय उपासकांकडून व इतर लोकांकडून मिळालेल्या देणग्यांचाहि त्यांनां स्वीकार करतां येत असे. तसेंच पुरोहितांनां निरनिराळे करहि माफ असत.

   

खंड १७ : नेपाळ - बडोदे  

 

 

 

  नेपोलियन
  नेब्रास्का
  नेमाजी शिंदे
  नेमाड जिल्हा
  नेमावर
  नेयगी
  नेर
  नेलमंगल
  नेलोर जिल्हा
  नेल्लीकुप्पम
  नेल्सन, व्हायकौंट होरेशिओ
  नेवाडा
  नेवासें, तालुका
  नेसर्गी
  नेस्टोरियन पंथ
  नैनवा
  नैनीताल
  नैमिषारण्य
  नैरोबी
  नैहाती
  नोंगख्लाव
  नोंगस्टोइन
  नोंगस्पंग
  नोबिलि, रॉबर्ट डी
  नोबिलि, लिओपोल्डो
  नोबेल, ऑलफ्रेड बर्नहार्ड
  नोबोसोफो
  नोलकोल
  नोविबझार
  नोहर
  नोहा
  नोळंबवाडी
  नौकानयन
  नौखाली
  नौगांव
  नौरंगपूर
  नौशहर
  नौशेरा, तहशील
  न्याय
  न्यायपद्धति
  न्यासा
  न्युन
  न्युमिडिया
  न्यूअर्क
  न्यूकॅसल
  न्यू जर्सी
  न्यूझीलंड
  न्यूटन, सर ऐझाक
  न्यूफाउंडलंड
  न्यूबिआ
  न्यूमन, कार्डिंनल
  न्यूमार्केट
  न्यू मेक्सिको
  न्यरेबर्ग
  न्यू हॅम्पशायर
  न्यू हेवन
  न्यौंग्लेबिन
  न्हावी
 
  प-आन
  पंका
  पकोक्कू, जिल्हा
  पंगतारा
  पगन
  पंगमी
  पंच
  पंचजन
  पचघा
  पंचभद्रा
  पंचमढी
  पंचमहाल
  पंचमहाशब्द
  पंचांग
  पंचाल
  पंजाब
  पटंचरु
  पंटनव
  पटल किंवा निरनकोट
  पटवर्धन, गंगाधरशास्त्री
  पटवर्धन घराणें
  पटवर्धन, पांडुरंग नरसिंह
  पटवेकरी
  पटुआखली
  पटेल-पाटील
  पटेलिया
  पटौंडी संस्थान
  पट्टण
  पट्टदकल
  पट्टा
  पट्टिकोंडा
  पट्टी, तहशील
  पठाण
  पठाणकोट
  पठारी संस्थान
  पडदा
  पडवळ
  पडवा
  पंडित, शंकर पांडुरंग
  पंडितराव
  पंडु
  पंडूआ
  पडौंग
  पंढरपूर
  पणि
  पतंग
  पतंजलि
  पतियाळा
  पत्तुकोट्टई
  पथेंग्यी
  पथ्यापथ्यविचार
  पदार्थविज्ञानशास्त्र
  पदुआ
  पद्मगुप्त
  पद्मनाभपुरम्
  पद्मपुराण
  पद्मिनी
  पद्रोणा
  पनवेल
  पनामा
  पनामा कालवा
  पन्ना, संस्थान
  पन्हाळा
  पंप
  पपनस
  पपया
  पंपा सरोवर
  पॅंफिलिआ
  पॅफ्लॅगोनियन लोक
  पबना, जिल्हा
  पयागले
  पयोष्णी अथवा पूर्णा नदी
  परकाल
  परजा
  परडा जमीनदारी
  परतवाडा
  परधाम
  पॅरॅफिन
  परभणी, जिल्हा
  परमगुडी
  परमानंद चक्रवर्ती
  परमार घराणें
  परमेश्वर
  परलकोट जमीनदारी
  परवर
  परवूर
  परशुराम
  परशुरामभाऊ पटवर्धन
  परसगड किल्ला
  परसा भागवत
  परसुर
  परळी
  परळी वैद्यनाथ
  पॅराग्वे
  परांतिज
  पराया
  पराशर
  परिक्रमणकंपवायु
  परिंडा
  पॅरिस
  परिहार वंश
  परीक्षित
  परुषाम्ल
  परेंडा
  परोपनिषदी
  पर्क्विन, सर विल्यम हेनरी
  पर्गामम
  पर्गी
  पर्थ
  पर्लकिमेदी संस्थान
  पर्शु
  पर्सिस
  पर्सेपोलिस
  पलनाद
  पलमनेर
  पलव
  पलवल
  पलाद
  पलामऊ
  पलाली
  पॅलेर्मो
  पॅलेस्टाईन
  पलौंग
  पॅल्माइरा
  पल्लडम
  पल्लव घराणें
  पवनगड
  पवनी
  पवायान
  पवार घराणें
  पशुवैद्यक
  पसारगडी
  पहरा
  पहलवी
  पळस
  पळसगड जमीनदारी
  पळसगांव जमीनदारी
  पळासनी
  पळासविहीर
  पक्षितीर्थ
  पक्षी
  पाइनगंगा
  पाईनघाट
  पाईक
  पाऊस
  पाकपट्टन
  पाकौर खेडें
  पाखाल
  पॉगेनडार्फ, जोहान ख्रिश्चिअन
  पाच
  पांचकळशी
  पांचगणी
  पांचरात्र
  पांचाल
  पाचोरा
  पाटडी
  पाटण
  पाटणा संस्थान
  पाटणा, जिल्हा
  पाटलावडी
  पाटलीपुत्र
  पाँटस
  पाटोड
  पॉस्ट्डॅम
  पांडव
  पांडवगड
  पाँडिचेरी
  पांडु
  पांडुरोग
  पांढरकवडा
  पांढुर्णा
  पाणघोडा
  पाणतीर
  पाणबुडे
  पाणिनि
  पाणिहाटी
  पाणी
  पाणी देणें
  पाण्डुवंश
  पाण्डय
  पातन किंवा ऊर्ध्वपातन
  पातुर
  पाथरघांट
  पाथरवट
  पाथरी
  पादांगुलिक्षत
  पादांगुष्ठ वातरोग
  पाद्रा
  पानगल
  पानरोटी
  पानविभ्रम व पानासक्ति
  पानसे घराणें
  पानिपत
  पानिपतचें युद्ध
  पापनाशम्
  पाँपी
  पापीरस
  पापुअन लोक
  पांबन
  पामरस्टन, लॉर्ड
  पामिदि
  पामीर
  पायथॅगोरस
  पायरोल्यूसाइट
  पारघाट
  पारद
  पारधी
  पारनेर
  पारमार्थिक कर्म
  पारशी
  पारसनाथ
  पारसनीस घराणें
  पारिजात
  पारियात्र
  पारी घराणें
  पारोन
  पारोळें
  पार्डी
  पार्थिआ
  पार्नेल, चार्लस स्टुअर्ट
  पार्मा
  पार्लमेंट
  पार्वती
  पार्वतीपुरम्
  पार्सोली
  पाल
  पालक
  पालकोंडा
  पालकोल्लू
  पाल, ख्रिस्तोदास
  पालखेडा, जमीनदारी
  पालघाट
  पालदेव
  पालनपूर
  पालनी
  पालम
  पालमकोट्टा
  पालमपूर
  पालमिरास शिखर
  पाल राजे, बंगालचे
  पाललहरा
  पालाश
  पालिठाणा
  पालियाद
  पाली
  पाले
  पालेज
  पाल्कची सामुद्रधुनी
  पावटा
  पावागड
  पावित्र्य
  पावूगड
  पाशुपतदर्शन
  पाश्चूर, लुई
  पाषाणचुंबक
  पासली
  पासी
  पाळोन्चा
  पाळोन्चा संस्थान
  पिकांचे रोग
  पिकें
  पिंगळे
  पिचब्लेंड
  पिंजारी
  पिंजौर
  पिट, विल्यम
  पिटर दि ग्रेट
  पिटरमारिट्झबर्ग
  पिट्सबर्ग
  पिठोरो
  पिंडदादनखान
  पिंडीघेब
  पितृपूजा
  पिन्स्क
  पिपलियानगर
  पिपलोदा
  पिंपळगांव राजा
  पिंपळनेर
  पिंपळी
  पिपीलिकाभक्षक
  पिरली
  पिरामिड
  पिराव
  पिरिनीज
  पि-हो
  पिलिभित
  पिलोषण प्रांत
  पिशाच व पिशाचपूजा
  पिशुलोस
  पिसा
  पिसिडिया
  पिस्ता
  पिस्तुल
  पीठापुरम्
  पीतज्वर
  पीताम्ल
  पुकेट
  पुंगनूरु
  पुंड्र देश
  पुणतांबें
  पुणें
  पुत्तलिकाम्ल अथवा पिपीलिकाम्ल
  पुत्तुर
  पुदीना
  पुदुकोट्टई
  पुनर्जन्म
  पुन्नाट
  पुरणपूर
  पुरंदर
  पुरंदर किल्ला
  पुरंदरे घराणें
  पुराणें
  पुराव्याचा कायदा
  पुरी, जिल्हा
  पुरू
  पुरुकुत्स
  पुरुषोत्तमपूर
  पुरुरवा
  पुर्वा
  पुलगांव
  पुलयन
  पुलस्त्य
  पुलिकन
  पुलिकन सरोवर
  पुलिंद
  पुलिबेंडला
  पुली
  पुष्कर
  पुष्कलावती
  पुसद
  पुंसवन
  पुसा
  पूतना
  पुनचचें राज्य
  पूनामल्ली
  पूर्णय्या
  पूर्णा
  पूर्वआफ्रिका
  पूर्वघाट
  पृथु
  पृथ्वी
  पृथ्वीराज चव्हाण
  पृथ्वीराज रासा
  पेकिंग
  पेगू
  पेगू सित्तंग कालवा
  पेटके व लेखनादि स्नायुस्तंभत्वरोग
  पेटंट
  पेटलाद
  पेठ
  पेठापूर
  पेठे
  पेंड
  पेड्डापुरम्
  पेंढारी
  पेढ्या आणि पत
  पेण
  पेनांग
  पेनुकोंडा
  पेन्नर
  पेन्शन
  पेन्सिली
  पेपरमिंट
  पेपिन, डेनिस
  पेप्सीन
  पेंबा
  पेरंबलूर
  पेरामारिबो
  पेरॉन
  पेरिक्लीस
  पेरिंथस
  पेरिपॅटेटिक्स
  पेरिम
  पेरियाकुलम्
  पेरू
  पेरें
  पेशवे
  पेशावर
  पेस्टालोझी, जोहान हीनरिच
  पैगाह इस्टेटी
  पैठण
  पै-मुरदा
  पैल
  पैलगांव
  पैलाणी
  पो नदी
  पोकरन
  पोखरलेली विहीर
  पोंग
  पोटंगी
  पोटय्या
  पोटशूळ
  पोटेगांव जमीनदारी
  पोटोसी
  पोत्ती मल्याळ
  पोदनूर
  पोदिली
  पोनेरी
  पोन्नगयून
  पोन्नानी
  पोप अलेक्झांडर
  पोपट
  पोपसत्ता
  पोरबंदर
  पोराहाट
  पोर्ट ऑ प्रिन्स
  पोर्ट ऑर्थर
  पोर्ट ब्लेअर
  पोर्ट मेहॉन
  पोर्ट सय्यद
  पोर्टोनोव्हो
  पोर्टो रिको
  पोर्ट्समाऊथ
  पोर्तुगाल
  पोर्तुगीज वाड्मय
  पोलंड
  पोल लोकांचें वाड्मय
  पोलवरम्
  पोलोनारुवा
  पोवाडे
  पोसेन
  पोष्ट
  पौक
  पौकटाऊ
  पौंग
  पौंगडे
  पौंगबिन
  पौचा
  पौंड
  पौंड्रवर्धन
  पौत्तलिन
  पौरोहित्य
  पौर्णिमा
  पौला
  प्यापल्लि
  प्रकाश
  प्रकाशलेखन
  प्रकाशव्यतिकरण व प्रकाशविकृति
  प्रकाशशोषण
  प्रतापगड
  प्रतापसिंह छत्रपति
  प्रतापसिंह महाराणा
  प्रतिज्वरिन
  प्रतिनिधि
  प्रतीहार
  प्रत्यक्षप्रमाणवाद
  प्रथमिन
  प्रदररोग
  प्रद्युम्न
  प्रभास
  प्रभु
  प्रभु-पदवी
  प्रभोत्सर्जक
  प्रमीला
  प्रयाग
  प्रल्हाद
  प्रल्हाद शिवाजी बडवे
  प्रवर
  प्रवर्तक वेष्टण
  प्रसूतिविज्ञान
  प्रसेन
  प्रसेनजित
  प्रस्थानत्रयी
  प्रज्ञापारमिता
  प्राउट
  प्राऊस्ट
  प्राग
  प्राग्ज्योतिषपूर
  प्राचेतस
  प्रॉटेस्टंट पंथ
  प्राण
  प्राणिदीकरण किंवा ज्वलन
  प्राणिदें
  प्राणोज्ज ज्योत
  प्राणिपूजासंप्रदाय
  प्राणिशास्त्र
  प्राप्तीवरील कर
  प्रायश्चित्त
  प्रायोज्जिदें

  प्रॉव्हिडन्स

  प्रिटोरिया
  प्रिग्हीकौन्सिल व कॅबिनेट
  प्रीस्टले, जोसेफ
  प्रूढाँ, पेरी जोसेफ
  प्रेत व प्रेतसंस्कार
  प्रेम
  प्रेमपूर
  प्रेसबर्ग
  प्रेस्टन
  प्रोटॅगोरॅस
  प्रोदत्तूर
  प्रोम
  प्रोस्टेटपिंडाचे व्याधी
  प्लव
  प्लवप्रतिन
  प्लवरंजनी
  प्लातिन
  प्लासी
  प्लिनी, थोरला
  प्लिनी, धाकटा
  प्लिमौथ
  प्लूटो
  प्लेग
  प्लेटो
 
  फकीर
  फगवार
  फडके, गंगाधरशास्त्री
  फडके, हरिपंत
  फडणवीस
  फणस
  फत्तेखर्डा
  फत्तेगड
  फत्तेजंग
  फत्तेपूर
  फत्तेपूर शिक्री
  फत्तेसिंह भोसले
  फत्तेहाबाद
  फरीदकोट
  फरीदपूर
  फरुकनगर
  फरुखाबाद
  फर्कोडे
  फर्ग्यूसन, जेम्स
  फर्डिनंड
  फलटण संस्थान
  फलिया
  फलुस
  फलोदी
  फॅशोडा
  फाझिल्का
  फायलो
  फारशी वाड्मय
  फारीनहैट, गाब्रियल डानिअल
  फारुकी राजे
  फालकर्क
  फालमथ
  फॉसेट हेनरी
  फाहिआन
  फिजी
  फिनिशिया
  फिन्लंड
  फिन्सबरी
  फिरदौसी
  फिरोझपूर
  फिरोझाबाद
  फिलाडोल्फया
  फिलिप
  फिलिपाईन बेटें
  फिलिप्पी
  फिलौर
  फुकनळी
  फुकोक
  फुचौ
  फुफ्फुसदाह
  फुफ्फुसविस्तृति
  फुफ्फुसावरणदाह
  फुलकियन संस्थानें
  फुल निझामत
  फुलपुर
  फुला
  फेझ
  फेनी
  फेरिष्ता
  फेलिंग
  फैजपूर
  फैजाबाद
  फोरियर, फॅंक्वॉ चार्लस मेरी
  फोर्ट सन्डेमन
  फोर्ट सेन्ट डेव्हिड
  फौजदारी कायदा
  फ्यूसेल तेल
  फ्रॅंकफोर्ट-ऑन-ओडर
  फ्रॅंकफोर्ट-ऑन-मेन
  फ्रॅंकलिन, बेंजामिन
  फ्रान्स
  फ्रिजिआ
  फ्रीटाऊन
  फ्रेंच-इंडिया
  फ्रेंच इंडो-चीन
  फ्रेंच-कांगो
  फ्रेंच वेस्ट आफ्रिका
  फ्रेडरिक दि ग्रेट
  फ्रेडरिकस्टॅड
  फ्रेसनेल, आगस्टिन् जीन
  फ्रोइबेल, फ्रीड्रिच विइलहेल्म आगष्ट
  फ्रौन्हाफर, जोसेफ व्हान
  फ्लॉरिडा
  फ्लॉरेन्स
  फ्लारेस
  फ्लीट, जॉन फेथफुल
  फ्लेमिश वाड्मय
 
  बकरगंज
  बंकापूर
  बकासुर
  बकिंगहॅम
  बंकिमचंद्र चतर्जी
  बॅक्ट्रिया
  बक्सार
  बख्तबुलंद
  बगदाद
  बंगनपल्ले
  बंगळूर
  बंगाल इलाखा
  बंगाली वाड्मय
  बघात
  बचनाग
  बजरबट्टू
  बजाणा
  बजानिया
  बजेट
  बटकागड
  बटवा
  बटवाल
  बटाटे
  बटेव्हिया
  बडनेरा
  बडवानी
  बडिशोप
  बडोदें

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .