प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग सतरावा: नेपाळ- बडोदें  
      
पेटके व लेखनादि स्नायुस्तंभत्त्वरोग (क्रम्प्स), पेटके.– पेटके अथवा गोळे येणे चमत्कारिक लक्षण अनेक ठिकाणी पहाण्यात येते; पण ते पोटर्‍यांच्या ठिकाणी बहुधा पुष्कळांनी अनुभविलेले असेल ते उत्पन्न होणे म्हणजे पूर्वी काहीहि सूचक लक्षण न होता त्या माणसाच्या इच्छेविरुद्ध सावकाशपणे पण अतिवेदनायुक्तपणे स्नायूंचे संकोचन होऊन त्यात गोळा उत्पन्न होणे व तो बराच वेळ टिकणे हे होय. ती वेदना व गोळा नाहीसा झाल्यावर लागलीच किंवा काही वेळाने दुसर्‍यांदा पेटका येतो, व असें काही वेळ चालते; अगर एकदा पेटके येऊन गेल्यावे फार दिवसांनी पुन्हा तसे पेटके येतात. फार श्रम केल्याने अगर फार वेळ चालून आल्यावर, अगर सतत श्रम होऊन झोपी गेल्यावर झोपेत पेटके येऊन रोगी जागा होतो. पेटके आपोआप येतात खरे, पण रोग्यास तशा रुग्णस्थितीत इच्छेनुरूपहि एखादा पेटका त्याच स्नायूंत उत्पन्न करता येतो. या संकोचनाचे नक्की कारण सांगणे अवघड आहे. फार श्रमाने स्नायू झिजून त्यात त्या झिजेचे विष सांठते, हे कारण संभवनीय आहे व महामारी, वाखा, जडान्नविषबाधा व असेच शक्तिपात एकदम करणार्‍या रोगांमध्ये विषोत्पति होत असून त्या रोगांतहि पेटके येतात, या अनुभवावरुन या मतास दुजोरा मिळतो. पेटके हे प्रमुख लक्षण असून विषोत्पत्ति ज्यांत असते असे धनुर्वात, कुचल्याच्या सत्त्वा (स्ट्रीकनीन)चा विषार, कंपरोग व अल्कोहोल (दारुबाजीचे विष)  व अन्य कारणामुळे होणारा हस्तपादादिकांतील मज्जाशूल व दाह हेहि रोग आहेत. निदान धनुर्वातामध्ये पृष्ठवंशरज्जूंत भयंकर विष असते हे स्पष्टच आहे; पण दारूच्या विषारांत स्नायूत विष पसरलेले नसून ते मज्जातंतूंत असते. पादांगुष्ठवात व मूत्रपिंडादि रोगांतहि पेटके येण्याची प्रवृत्ति वरील कारणामुळेच असावी. उन्माद वायु व लेखनादिस्नायुस्तंभ रेगात अशी विषबाधा हे कारण नसून मेंदूतून चलनसंदेश विकृत तर्‍हेने येतो व म्हणून पेटके येतात.

उपचार:- ज्या प्रकारचे कारण व विषबाधा आहे असे वाटत असेल ते कारण प्रथम दूर करुन शक्य तेवढे विषोत्सर्जन करुन त्याबरोबर तात्कालिक वेदनाशमनासाठी शामक तेले, मलमे चोळावी. अगर त्या स्नायूच्या कार्याच्या विेरुद्ध कार्य करणारी हालचाल, अन्य व उलट प्रकारच्या स्नायूंनी एकदम करावी म्हणजे आलेला पेटका बहुधा नरम पडतो. वरच्यावर पेटके येऊं लागल्यास टरपेण तेल व त्यासारख्या उष्ण तेलांनी चोळावे; अगर नुसते शेकावे.

लेखना दिस्ना युस्तंभ रोग– वकील व इतर कारकून वगैरे लेखक लोक, बाजाची पेटी वाजवणारे, सारंगी वाजवणारे, तारेच्या यंत्रावर नेहमी कामे करणारे, विडया, सिगारेट करणारे या लोकांच्या बोटांना एकसारखी फार वेळ भानगडीची हालचाल करावी लागते व म्हणून त्या बोटांवर काही कालाने विशेष ताण पडल्यामुळे त्याची हालचाल होताना म्हणजे त्यांची ती ती कामे करताना त्या स्नायूंत एक प्रकारचे वेदनारहित पेटके येऊन बोटे नीट चालत नाहीशी होऊन ती कामे नेहमीप्रमाणे सफाईने होईनाशी होतात व बरेच काम केल्यास पुढे ती कामे त्या बोटांनी मुळीच होऊ शकत नाहीत. यापैकी बर्‍याच लोकांना हा रोग होण्यापूर्वी काही तरी मज्जारोग झाल्याचा बहुधा पूर्वेतिहास मिळतो. निदान आनुवंशिकतेमुळे अगर त्याच्या पूर्वीच्या मज्जारोगामुळे त्यांची असे वातरोग होण्याची प्रवृत्ति असते. प्रत्यक्ष रोगाचे निमित्त काही मानसिक चिंता, व्यग्रता, कामधंदा, संसाराची विशेष दगदग, काळजी अथवा हात अगर बोटांना काही धक्का, मार वगैरे इजा होऊन अगर नेहमीच्या कामाचा विशेष बोजा पडून तो ताण अधिक झाल्याने रोगास आरंभ होतो. वीसपासून चाळीस वर्षे वयाच्या दरम्यान हा रोग होणारा असून स्त्रियांपेक्षा पुरुषांना फार करुन होतो. हा एक मज्जारोग आहे. गॉवर्स या विख्यात मज्जाशास्त्रज्ञाच्या मते, लिहिताना कागदावर लेखणी फिरतेवेळी नाना प्रकारच्या लोकांच्या लिहिण्याच्या सूक्ष्म निरिक्षणावरुन माणसाच्या लिहिण्याचे चार प्रकार आढळतात:-  (१)  कोणी कागदावर करांगुलि स्थिरपणे टेकून इतर बोटांनी लेखणी धरुन लिहितात. (२)  कोणी कागदावर मनगट स्थिरपणे टेकून सर्व बोटांनी लेखणी धरुन लिहितात. (३)  कोणी अर्धा बाहु स्थिर ठेवून मनगट व हात खुला व मोकळा ठेवून लिहितात व (४) कोणीतरी लिहिताना सर्व हात व बाहु मोकळा ठेवून दंड व खांद्यापासून हालचाल करतात. हा शेवटला प्रकार फळ्यावर लिहिताना व मोठे अक्षर काढतना आढळतो व त्यात बोटांच्या स्नायूंना पहिल्या प्रकारात जी मनस्वी भानगडीची हालचाल करावी लागते तशी करावी लागत नाही.

लक्षणे:- प्रथम बोटांमध्ये लिहिण्याच्या वगैरे कामानंतर दुखू अगर ठणकू लागते व तसले कामे केले नाही म्हणजे ते रहाते. याप्रमाणे हळू व सावकाशपणे रोगास प्रारंभ होतो. नंतर एकदम बोटांत लेखणी धरतेवेळी आखडल्यासारखे होऊ लागते व म्हणून रोगी लेखणी गच्च धरण्याचा प्रयत्‍न करतो अगर बोट जास्त गच्च मिटून लेखणी चालविण्याचा प्रयत्‍न करतो अगर लेखणी वरचेवर निसटू लागल्यामुळे दीर्घांगुली व मधील बोट यांच्यामध्ये लेखणी धरुन लिहितो. नंतर आंगठयासहि तसेच होऊं लागते व म्हणून रोगी लिहिताना मिटलेली बोटे वरचेवर उघडतो अगर लेखणी थांबवितो व वरच्यावर टांक उचलून लिहितो अगर असे बळे लिहिता लिहिता लेखणीचे टोंक कागदात शिरते किंवा एखाद्या वेळी मनगट व हाताचा दाब लेखणीवर जास्त पडून अक्षर कागदावर लिहिलेंच जात नाही. कारण लेखणी थांबते. तसेच बळे लिहिले तर वेडेवाकडे, कांपत कांपत व ज्यास खोचा फार आहेत अशी अक्षरे येतात. काने व उभ्या रेषा फाजील आड येतात व पुढे पुढे तर बोटात येणार्‍या ताठरपणामुळे अगदीच लिहवेनासे होते. याच प्रकारचे रोगी फार असतात. दुसर्‍या प्रकारात अक्षरास कंप व नागमोडीच फार येतात व तिसर्‍या प्रकारात बोटांना लुळेपणामुळे कधीच लिहिता येत नाही. पण हा प्रकार क्वचित आढळतो. पहिल्या प्रकारात वेदना, मनगट पुढे पंजात पसरते व जसा शूळ आपोआप उत्पन्न होतो तसा शूळहि तेथे होऊ लागतो व पंजात झिणझिण्या व बधिरपणा येतो. कांहीना लिहितानाच तेवढे असे होते पण भानगडीच्या हालचालीच्या इतर क्रिया ते करतात. कोणी रोग्याच्याने लिहिणे व पेटी अगर सारंगी वाजविणे, अशा दोन प्रकारच्या क्रिया तेवढया करताना बोटांना ताठरपणा येतो, एरव्ही इतर क्रिया करताना येत नाही व याहूनहि अधिक क्रिया ज्यांना करवत नाही असे रोगी असतात. तसे म्हटले तर त्या बोटांच्या स्नायूंची एखादा पदार्थ दाबून धरणे, उचलणे ही एरव्हीची स्थूल शक्ति पूर्ण अगर बहुतेक शाबूत असते. कांही रोगी काही काळ विश्रांति घेतल्याने चांगले बरे होतात. परंतु वेळेवर विश्रांति न घेऊन बळेच लिहिणे, कृत्रिम अगर इतर उपायांनी लिहिणे चालू ठेवणे व उपचार काहीच न करणे यामुळे हा रोग हट्टी होऊन बसतो आणि कदाचित बरा होत नाही. रोगनिदान करणे सोपेच आहे. काही भितर्‍या माणसांना भीतीमुळे आपणास हा रोग आहे असा संशय येतो. अर्धांग वातामुळे व कंपरोगामुळे नीट लिहिता न येणे ओळखण्यास अवघड नाही. लिहिण्याच्या स्नायूंना समूहापैकी काही स्नायू थकल्यामुळे अगर मेंदूपासून चलनसंदेश नीट न पोचल्यामुळे हा रोग होतो अशी समजूत आहे.

उपचार:- बोटांना पूर्ण विश्रांति देणे हे मुख्य असून नवीन व सौम्य रोग असल्यास एक दोन महिन्यात बरा होतो व पुन्हां लिहितेवेळी खांद्यापासून हात हलवीत जावा अशी तज्ज्ञांची आग्रहाची सूचना आहे. याहून रोगाचा जोर अधिक असेल तर विश्रांतीहि जास्त हवी व लिहिण्यावाचून फारच अडत असेल तर डाव्या हाताने लिहिण्याची सवय करावी किंवा टाईपरायटरने लिहावे. फार क्वचित पण डाव्या हातासहि लिहिण्याची संवय झाल्यानंतर हा रोग जडतो. बुचाच्या अगर कडयाच्या मधोमध लेखणी घालून ते कडे बोटात धरून काही रोगी न कांपता अमळ बरे लिहितात. पण एकंदरीने पाहिले तर पूर्ण विश्रांति घेण्याचे टाळण्यासाठी केलेल्या या युक्त्या असून त्या फार तर आज जरुर असलेली विश्रांति घेणे काही दिवसांवर ढकलतात येवढेच त्याविषयी अनुकूल म्हणता येईल. पुढेमागे पूर्ण विश्रांति (त्या लेखानादि क्रिया थांबवून) बोटांना दिलीच पाहिजे. लोहयुक्त औषधे, कोयनेल, सोमलयुक्त व कुचलासत्त्व (स्ट्रिकनीयुत्तच्) औषधे, एकंदर प्रकृति व मज्जास्थाने आणि मज्जातंतूंची कार्यक्षमता सुधारणारी औषधे असल्याने ती पोटात घ्यावीत. बाह्योपचारहि उपयोगी आहेत; ते पोटात घेण्याच्या औषधांबरोबरच सुरू ठेवावेत. ते म्हणजे बोटांस व शरीरास मेहनत पडेल अशा उपयुक्त व्यायामाच्या हालचाली, दुसर्‍या माणसाकडून रोग्याची बोटे जलवून त्यास व्यायाम करवणे व बोटे चांगली चोळणे, रगडणे व ब्याटरी (विजेची) लावणे, ब्याटरीच्या तारेचे एक टोक मानेच्या कण्यावर ठेवून दुसरे टोक गळ्यावर (जेथून मज्जातंतू हातात जातात) अगर बिघडलेल्या विवक्षित स्नायूवर अगर मज्जातंतूंवर लावावे.

   

खंड १७ : नेपाळ - बडोदे  

 

 

 

  नेपोलियन
  नेब्रास्का
  नेमाजी शिंदे
  नेमाड जिल्हा
  नेमावर
  नेयगी
  नेर
  नेलमंगल
  नेलोर जिल्हा
  नेल्लीकुप्पम
  नेल्सन, व्हायकौंट होरेशिओ
  नेवाडा
  नेवासें, तालुका
  नेसर्गी
  नेस्टोरियन पंथ
  नैनवा
  नैनीताल
  नैमिषारण्य
  नैरोबी
  नैहाती
  नोंगख्लाव
  नोंगस्टोइन
  नोंगस्पंग
  नोबिलि, रॉबर्ट डी
  नोबिलि, लिओपोल्डो
  नोबेल, ऑलफ्रेड बर्नहार्ड
  नोबोसोफो
  नोलकोल
  नोविबझार
  नोहर
  नोहा
  नोळंबवाडी
  नौकानयन
  नौखाली
  नौगांव
  नौरंगपूर
  नौशहर
  नौशेरा, तहशील
  न्याय
  न्यायपद्धति
  न्यासा
  न्युन
  न्युमिडिया
  न्यूअर्क
  न्यूकॅसल
  न्यू जर्सी
  न्यूझीलंड
  न्यूटन, सर ऐझाक
  न्यूफाउंडलंड
  न्यूबिआ
  न्यूमन, कार्डिंनल
  न्यूमार्केट
  न्यू मेक्सिको
  न्यरेबर्ग
  न्यू हॅम्पशायर
  न्यू हेवन
  न्यौंग्लेबिन
  न्हावी
 
  प-आन
  पंका
  पकोक्कू, जिल्हा
  पंगतारा
  पगन
  पंगमी
  पंच
  पंचजन
  पचघा
  पंचभद्रा
  पंचमढी
  पंचमहाल
  पंचमहाशब्द
  पंचांग
  पंचाल
  पंजाब
  पटंचरु
  पंटनव
  पटल किंवा निरनकोट
  पटवर्धन, गंगाधरशास्त्री
  पटवर्धन घराणें
  पटवर्धन, पांडुरंग नरसिंह
  पटवेकरी
  पटुआखली
  पटेल-पाटील
  पटेलिया
  पटौंडी संस्थान
  पट्टण
  पट्टदकल
  पट्टा
  पट्टिकोंडा
  पट्टी, तहशील
  पठाण
  पठाणकोट
  पठारी संस्थान
  पडदा
  पडवळ
  पडवा
  पंडित, शंकर पांडुरंग
  पंडितराव
  पंडु
  पंडूआ
  पडौंग
  पंढरपूर
  पणि
  पतंग
  पतंजलि
  पतियाळा
  पत्तुकोट्टई
  पथेंग्यी
  पथ्यापथ्यविचार
  पदार्थविज्ञानशास्त्र
  पदुआ
  पद्मगुप्त
  पद्मनाभपुरम्
  पद्मपुराण
  पद्मिनी
  पद्रोणा
  पनवेल
  पनामा
  पनामा कालवा
  पन्ना, संस्थान
  पन्हाळा
  पंप
  पपनस
  पपया
  पंपा सरोवर
  पॅंफिलिआ
  पॅफ्लॅगोनियन लोक
  पबना, जिल्हा
  पयागले
  पयोष्णी अथवा पूर्णा नदी
  परकाल
  परजा
  परडा जमीनदारी
  परतवाडा
  परधाम
  पॅरॅफिन
  परभणी, जिल्हा
  परमगुडी
  परमानंद चक्रवर्ती
  परमार घराणें
  परमेश्वर
  परलकोट जमीनदारी
  परवर
  परवूर
  परशुराम
  परशुरामभाऊ पटवर्धन
  परसगड किल्ला
  परसा भागवत
  परसुर
  परळी
  परळी वैद्यनाथ
  पॅराग्वे
  परांतिज
  पराया
  पराशर
  परिक्रमणकंपवायु
  परिंडा
  पॅरिस
  परिहार वंश
  परीक्षित
  परुषाम्ल
  परेंडा
  परोपनिषदी
  पर्क्विन, सर विल्यम हेनरी
  पर्गामम
  पर्गी
  पर्थ
  पर्लकिमेदी संस्थान
  पर्शु
  पर्सिस
  पर्सेपोलिस
  पलनाद
  पलमनेर
  पलव
  पलवल
  पलाद
  पलामऊ
  पलाली
  पॅलेर्मो
  पॅलेस्टाईन
  पलौंग
  पॅल्माइरा
  पल्लडम
  पल्लव घराणें
  पवनगड
  पवनी
  पवायान
  पवार घराणें
  पशुवैद्यक
  पसारगडी
  पहरा
  पहलवी
  पळस
  पळसगड जमीनदारी
  पळसगांव जमीनदारी
  पळासनी
  पळासविहीर
  पक्षितीर्थ
  पक्षी
  पाइनगंगा
  पाईनघाट
  पाईक
  पाऊस
  पाकपट्टन
  पाकौर खेडें
  पाखाल
  पॉगेनडार्फ, जोहान ख्रिश्चिअन
  पाच
  पांचकळशी
  पांचगणी
  पांचरात्र
  पांचाल
  पाचोरा
  पाटडी
  पाटण
  पाटणा संस्थान
  पाटणा, जिल्हा
  पाटलावडी
  पाटलीपुत्र
  पाँटस
  पाटोड
  पॉस्ट्डॅम
  पांडव
  पांडवगड
  पाँडिचेरी
  पांडु
  पांडुरोग
  पांढरकवडा
  पांढुर्णा
  पाणघोडा
  पाणतीर
  पाणबुडे
  पाणिनि
  पाणिहाटी
  पाणी
  पाणी देणें
  पाण्डुवंश
  पाण्डय
  पातन किंवा ऊर्ध्वपातन
  पातुर
  पाथरघांट
  पाथरवट
  पाथरी
  पादांगुलिक्षत
  पादांगुष्ठ वातरोग
  पाद्रा
  पानगल
  पानरोटी
  पानविभ्रम व पानासक्ति
  पानसे घराणें
  पानिपत
  पानिपतचें युद्ध
  पापनाशम्
  पाँपी
  पापीरस
  पापुअन लोक
  पांबन
  पामरस्टन, लॉर्ड
  पामिदि
  पामीर
  पायथॅगोरस
  पायरोल्यूसाइट
  पारघाट
  पारद
  पारधी
  पारनेर
  पारमार्थिक कर्म
  पारशी
  पारसनाथ
  पारसनीस घराणें
  पारिजात
  पारियात्र
  पारी घराणें
  पारोन
  पारोळें
  पार्डी
  पार्थिआ
  पार्नेल, चार्लस स्टुअर्ट
  पार्मा
  पार्लमेंट
  पार्वती
  पार्वतीपुरम्
  पार्सोली
  पाल
  पालक
  पालकोंडा
  पालकोल्लू
  पाल, ख्रिस्तोदास
  पालखेडा, जमीनदारी
  पालघाट
  पालदेव
  पालनपूर
  पालनी
  पालम
  पालमकोट्टा
  पालमपूर
  पालमिरास शिखर
  पाल राजे, बंगालचे
  पाललहरा
  पालाश
  पालिठाणा
  पालियाद
  पाली
  पाले
  पालेज
  पाल्कची सामुद्रधुनी
  पावटा
  पावागड
  पावित्र्य
  पावूगड
  पाशुपतदर्शन
  पाश्चूर, लुई
  पाषाणचुंबक
  पासली
  पासी
  पाळोन्चा
  पाळोन्चा संस्थान
  पिकांचे रोग
  पिकें
  पिंगळे
  पिचब्लेंड
  पिंजारी
  पिंजौर
  पिट, विल्यम
  पिटर दि ग्रेट
  पिटरमारिट्झबर्ग
  पिट्सबर्ग
  पिठोरो
  पिंडदादनखान
  पिंडीघेब
  पितृपूजा
  पिन्स्क
  पिपलियानगर
  पिपलोदा
  पिंपळगांव राजा
  पिंपळनेर
  पिंपळी
  पिपीलिकाभक्षक
  पिरली
  पिरामिड
  पिराव
  पिरिनीज
  पि-हो
  पिलिभित
  पिलोषण प्रांत
  पिशाच व पिशाचपूजा
  पिशुलोस
  पिसा
  पिसिडिया
  पिस्ता
  पिस्तुल
  पीठापुरम्
  पीतज्वर
  पीताम्ल
  पुकेट
  पुंगनूरु
  पुंड्र देश
  पुणतांबें
  पुणें
  पुत्तलिकाम्ल अथवा पिपीलिकाम्ल
  पुत्तुर
  पुदीना
  पुदुकोट्टई
  पुनर्जन्म
  पुन्नाट
  पुरणपूर
  पुरंदर
  पुरंदर किल्ला
  पुरंदरे घराणें
  पुराणें
  पुराव्याचा कायदा
  पुरी, जिल्हा
  पुरू
  पुरुकुत्स
  पुरुषोत्तमपूर
  पुरुरवा
  पुर्वा
  पुलगांव
  पुलयन
  पुलस्त्य
  पुलिकन
  पुलिकन सरोवर
  पुलिंद
  पुलिबेंडला
  पुली
  पुष्कर
  पुष्कलावती
  पुसद
  पुंसवन
  पुसा
  पूतना
  पुनचचें राज्य
  पूनामल्ली
  पूर्णय्या
  पूर्णा
  पूर्वआफ्रिका
  पूर्वघाट
  पृथु
  पृथ्वी
  पृथ्वीराज चव्हाण
  पृथ्वीराज रासा
  पेकिंग
  पेगू
  पेगू सित्तंग कालवा
  पेटके व लेखनादि स्नायुस्तंभत्वरोग
  पेटंट
  पेटलाद
  पेठ
  पेठापूर
  पेठे
  पेंड
  पेड्डापुरम्
  पेंढारी
  पेढ्या आणि पत
  पेण
  पेनांग
  पेनुकोंडा
  पेन्नर
  पेन्शन
  पेन्सिली
  पेपरमिंट
  पेपिन, डेनिस
  पेप्सीन
  पेंबा
  पेरंबलूर
  पेरामारिबो
  पेरॉन
  पेरिक्लीस
  पेरिंथस
  पेरिपॅटेटिक्स
  पेरिम
  पेरियाकुलम्
  पेरू
  पेरें
  पेशवे
  पेशावर
  पेस्टालोझी, जोहान हीनरिच
  पैगाह इस्टेटी
  पैठण
  पै-मुरदा
  पैल
  पैलगांव
  पैलाणी
  पो नदी
  पोकरन
  पोखरलेली विहीर
  पोंग
  पोटंगी
  पोटय्या
  पोटशूळ
  पोटेगांव जमीनदारी
  पोटोसी
  पोत्ती मल्याळ
  पोदनूर
  पोदिली
  पोनेरी
  पोन्नगयून
  पोन्नानी
  पोप अलेक्झांडर
  पोपट
  पोपसत्ता
  पोरबंदर
  पोराहाट
  पोर्ट ऑ प्रिन्स
  पोर्ट ऑर्थर
  पोर्ट ब्लेअर
  पोर्ट मेहॉन
  पोर्ट सय्यद
  पोर्टोनोव्हो
  पोर्टो रिको
  पोर्ट्समाऊथ
  पोर्तुगाल
  पोर्तुगीज वाड्मय
  पोलंड
  पोल लोकांचें वाड्मय
  पोलवरम्
  पोलोनारुवा
  पोवाडे
  पोसेन
  पोष्ट
  पौक
  पौकटाऊ
  पौंग
  पौंगडे
  पौंगबिन
  पौचा
  पौंड
  पौंड्रवर्धन
  पौत्तलिन
  पौरोहित्य
  पौर्णिमा
  पौला
  प्यापल्लि
  प्रकाश
  प्रकाशलेखन
  प्रकाशव्यतिकरण व प्रकाशविकृति
  प्रकाशशोषण
  प्रतापगड
  प्रतापसिंह छत्रपति
  प्रतापसिंह महाराणा
  प्रतिज्वरिन
  प्रतिनिधि
  प्रतीहार
  प्रत्यक्षप्रमाणवाद
  प्रथमिन
  प्रदररोग
  प्रद्युम्न
  प्रभास
  प्रभु
  प्रभु-पदवी
  प्रभोत्सर्जक
  प्रमीला
  प्रयाग
  प्रल्हाद
  प्रल्हाद शिवाजी बडवे
  प्रवर
  प्रवर्तक वेष्टण
  प्रसूतिविज्ञान
  प्रसेन
  प्रसेनजित
  प्रस्थानत्रयी
  प्रज्ञापारमिता
  प्राउट
  प्राऊस्ट
  प्राग
  प्राग्ज्योतिषपूर
  प्राचेतस
  प्रॉटेस्टंट पंथ
  प्राण
  प्राणिदीकरण किंवा ज्वलन
  प्राणिदें
  प्राणोज्ज ज्योत
  प्राणिपूजासंप्रदाय
  प्राणिशास्त्र
  प्राप्तीवरील कर
  प्रायश्चित्त
  प्रायोज्जिदें

  प्रॉव्हिडन्स

  प्रिटोरिया
  प्रिग्हीकौन्सिल व कॅबिनेट
  प्रीस्टले, जोसेफ
  प्रूढाँ, पेरी जोसेफ
  प्रेत व प्रेतसंस्कार
  प्रेम
  प्रेमपूर
  प्रेसबर्ग
  प्रेस्टन
  प्रोटॅगोरॅस
  प्रोदत्तूर
  प्रोम
  प्रोस्टेटपिंडाचे व्याधी
  प्लव
  प्लवप्रतिन
  प्लवरंजनी
  प्लातिन
  प्लासी
  प्लिनी, थोरला
  प्लिनी, धाकटा
  प्लिमौथ
  प्लूटो
  प्लेग
  प्लेटो
 
  फकीर
  फगवार
  फडके, गंगाधरशास्त्री
  फडके, हरिपंत
  फडणवीस
  फणस
  फत्तेखर्डा
  फत्तेगड
  फत्तेजंग
  फत्तेपूर
  फत्तेपूर शिक्री
  फत्तेसिंह भोसले
  फत्तेहाबाद
  फरीदकोट
  फरीदपूर
  फरुकनगर
  फरुखाबाद
  फर्कोडे
  फर्ग्यूसन, जेम्स
  फर्डिनंड
  फलटण संस्थान
  फलिया
  फलुस
  फलोदी
  फॅशोडा
  फाझिल्का
  फायलो
  फारशी वाड्मय
  फारीनहैट, गाब्रियल डानिअल
  फारुकी राजे
  फालकर्क
  फालमथ
  फॉसेट हेनरी
  फाहिआन
  फिजी
  फिनिशिया
  फिन्लंड
  फिन्सबरी
  फिरदौसी
  फिरोझपूर
  फिरोझाबाद
  फिलाडोल्फया
  फिलिप
  फिलिपाईन बेटें
  फिलिप्पी
  फिलौर
  फुकनळी
  फुकोक
  फुचौ
  फुफ्फुसदाह
  फुफ्फुसविस्तृति
  फुफ्फुसावरणदाह
  फुलकियन संस्थानें
  फुल निझामत
  फुलपुर
  फुला
  फेझ
  फेनी
  फेरिष्ता
  फेलिंग
  फैजपूर
  फैजाबाद
  फोरियर, फॅंक्वॉ चार्लस मेरी
  फोर्ट सन्डेमन
  फोर्ट सेन्ट डेव्हिड
  फौजदारी कायदा
  फ्यूसेल तेल
  फ्रॅंकफोर्ट-ऑन-ओडर
  फ्रॅंकफोर्ट-ऑन-मेन
  फ्रॅंकलिन, बेंजामिन
  फ्रान्स
  फ्रिजिआ
  फ्रीटाऊन
  फ्रेंच-इंडिया
  फ्रेंच इंडो-चीन
  फ्रेंच-कांगो
  फ्रेंच वेस्ट आफ्रिका
  फ्रेडरिक दि ग्रेट
  फ्रेडरिकस्टॅड
  फ्रेसनेल, आगस्टिन् जीन
  फ्रोइबेल, फ्रीड्रिच विइलहेल्म आगष्ट
  फ्रौन्हाफर, जोसेफ व्हान
  फ्लॉरिडा
  फ्लॉरेन्स
  फ्लारेस
  फ्लीट, जॉन फेथफुल
  फ्लेमिश वाड्मय
 
  बकरगंज
  बंकापूर
  बकासुर
  बकिंगहॅम
  बंकिमचंद्र चतर्जी
  बॅक्ट्रिया
  बक्सार
  बख्तबुलंद
  बगदाद
  बंगनपल्ले
  बंगळूर
  बंगाल इलाखा
  बंगाली वाड्मय
  बघात
  बचनाग
  बजरबट्टू
  बजाणा
  बजानिया
  बजेट
  बटकागड
  बटवा
  बटवाल
  बटाटे
  बटेव्हिया
  बडनेरा
  बडवानी
  बडिशोप
  बडोदें

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .