प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग सतरावा: नेपाळ- बडोदें    
 
पार्नेल, चार्लस स्टुअर्ट (१८४६-१८९१).– एक आयरिश पुढारी. याच्या घराण्यामध्यें पुष्कळ प्रसिद्ध कवी व मुत्सद्दी होऊन गेले होते. पार्नेलचें घराणेंच इंग्रजद्वेषी होतें. तेव्हां पार्नेलच्याहि मनांत उपजतच इंग्रजांविषयीं द्वेषबुद्धि असल्यास त्यांत नवल नाहीं. पार्नेलची घरची स्थिति सुसंपन्न होती. त्याचें शिक्षण केम्ब्रिज येथील मॅग्डेलन कालेजमध्यें झालें.

आपल्या पूर्वआयुष्यांत त्यानें राजकारणाच्या बाबतींत मुळींच लक्ष घातलें नाहीं. पण १८६७ सालीं मँचेस्टर येथें जो दंगा झाला त्यामुळें त्याचें राजकारणाकडे प्रथम लक्ष वेधलें. एका पोटनिवडणुकींत तो निवडून आला. यावेळीं पार्लमेंटमध्यें आयरिश लोकांचें अगर सभासदांचें नेतृत्व आयझॅक बट याजकडे होतें. पार्लमेंटमध्यें अडवणुकीनें कार्यभाग साधण्याचा मार्ग त्याला बिलकुल पसंत नसे. पार्नेलची स्थिति मात्र याहून निराळी होती. तो इंग्रजांचा पक्का द्वेष्टा असल्याकारणानें अडवणुकीच्या मार्गानें कार्यभाग साधून घेण्याच्या पूर्ण मताचा तो होता. तेव्हां पार्नेल व जोसेफ बिगर या दोघांनीं मिळून शक्य तितक्या सूचना पार्लमेंट सभेपुढें आणून पद्धतशीर रीतीनें पार्लमेंटच्या कामकाजांत अडथळा आणण्यास सुरुवात केली. या कामांत जहाल लोकांचेंहि त्यांनां सहाय्य मिळालें. फीनियन म्हणजे ज्वलज्जहाल लोकांनां हा मार्ग असावा तितका पसंत नव्हता. पण 'तुमच्या दांडगाईच्या चळवळी तरी आजपर्यंत अयशस्वी ठरल्यास कीं नाहीं? मग हा मार्ग तरी एकदां अवलंबून पहा' असें त्यांनां तो सांगत असे. अशा रीतीनें फीनियन लोकांची त्यानें समजूत घालण्यास सुरुवात केली. सन १८७९ मध्यें आयरिश शेतकर्‍यांवरील बोजा कमी करण्यासाठीं व त्यांचें इंग्रजांपासून रक्षण करण्यासाठीं म्हणून लँडलीग नांवाची एक संस्था मायकेल डेव्हिडप्रभृति पुढार्‍यांनीं स्थापन केली. पार्नेलनेंहि त्या संस्थेला आपली संमति दिली होती.

पार्लमेंटमध्यें त्यानें शेतकर्‍यांसंबंधींची चळवळ सुरू केली. त्यानें शेतकर्‍यांनां आपल्या हितशत्रूंवर बहिष्कार घालण्याचा उपदेश केला व त्याप्रमाणें उदाहरणें घडून येऊं लागलीं. सर्व देशांत खळबळ उडाली, यामुळें अधिकारी लोकांनीं पार्नेल वगैरे पुढार्‍यांवर खटला केला. पण ज्यूरीमध्यें मत-
भेद झाल्यामुळें तो व इतर पुढारी दोषमुक्त ठरले. ग्लॅडस्टननें आपलें नवीन लँडलीग बिल पुढें आणलें व पार्नेलच्या मताला न जुमानतां पास करून घेतलें. त्यांतील कलमें आयरिश लोकांस सर्वस्वीं मान्य नसल्याकारणानें पुन:कर न देण्याची चळवळ सुरू झाली. तिकडे दंगे सुरू झाले. पॉर्नेलला पकडल्याशिवाय या कायद्याची अंमलबजावणी करतां येणार नाहीं असें वाटल्यावरून ग्लॅडस्टनच्या परवानगीनें तो १८८१ सालीं आक्टोबरच्या १७ व्या तारखेस पकडला गेला.

पण पॉर्नेल तुरुंगांत गेल्यानेंच त्याचें वजन लोकांमध्यें वाढूं लागलें. कर मुळींच न देण्याचे जाहीरनामे पार्नेल व इतर पुढार्‍यांच्या सहीनें जिकडे तिकडे फडकविण्यांत आले; व त्यामुळें ही चळवळ अधिकच फैलावली. ग्लॅडस्टन यास दडपशाहीचें धोरण पसंत नसल्यामुळें त्यानें पार्नेलशीं तडजोडीचें बोलणें सुरू केलें; व पार्नेलचा मित्र कॅप्टन ओशी याच्या खटपटीनें पुष्कळ भानगडीनंतर एकदांचा तह झाला. या तहाला किलमैनहॅमचा तह असें म्हणतात. या तहान्वयें असें ठरलें कीं, जर शेतकर्‍यांच्या डोक्यावर शिलकी खंडाचा बोजा पडलेला आहे तो कसा तरी फेडून घेण्यास सरकार तयार असेल तर पार्नेलप्रभृति पुढार्‍यांनीं खंड न देण्यासंबंधींचा जाहीरनामा परत घ्यावा. तसेंच हे जुलमी कायदे रद्द होऊन इंग्लंडप्रमाणेंच आयर्लंडवरहि सढळ हातानें राज्य करण्यांत यावें, अशीहि इच्छा पार्नेलनें त्यांत प्रदर्शित केली होती. अशा रीतीनें तह झाल्यावर पार्नेल व इतर पुढारी यांची सुटका झाली. पण हा तह फार दिवस टिकला नाहीं, कारण थोडयाच दिवसांनंतर आयर्लंडचे नवीन सेक्रेटरी कॅव्हेंडिश, व बर्क नांवाचे एक गृहस्थ या दोघांचा एका दुष्ट मनुष्यांनें खून केला. पार्नेलनें डिलन व डेव्हिड या पुढार्‍यांच्या मदतीनें एक जाहीरनामा काढला व त्यांत या कृत्याचा जोरानें निषेध केला. पण या फिनिक्स पार्कसमधील हकीकतीच्यानंतर पार्लमेंटमध्यें पार्नेल फारसा झळकला नाहीं. पुष्कळ सभांनां तो हजर देखील राहूं शकला नाहीं. थोडक्याच दिवसानंतर पॉर्लमेंटच्या निवडणुकीचा खर्च भागविण्याकरतां व आपली त्याच्या संबंधीची कृतज्ञता व्यक्त करण्याकरितां आयरिश लोकांनीं त्याला ३७ हजार पौडांची थैली अर्पण केली.

लँडलीग नाहींशी झाल्याबरोबर तिच्या जागीं पार्नेलनें १८८२ सालीं आयरिश नॅशनल लीग या नांवाची एक नवीन संस्था स्थापन केली. त्या संस्थेचें ध्येय आयर्लंडला स्वतंत्र पार्लमेंट मिळवून देणें व सनदशीर रीतीनें राजकीय चळवळ करणें असें जाहीर करण्यांत आलें. पार्नेल हा त्या संस्थेचा अध्यक्ष होता.

ग्लॅडस्टननें पुन्हां १८८६ सालीं होमरूलबिल पुढें आणलें, पण दुर्दैवानें तें नापास झालें व प्रधानमंडळानें राजीनामा दिला. यावेळीं पार्नेलचें वजन इंग्लिश लोकांच्या वरच्या वर्गामध्यें फार होतें. त्याच्या शब्दाला हॉउस ऑफ कामन्समध्येंहि विलक्षण मान असे. त्याचें व लिबरल पक्षाचें चांगलें सूत होतें. त्यानें पूर्वी जे ठराव पुढें मांडलेले होते ते त्यावेळीं जरी नापास झाले होते तरी शेवटीं त्यांपैकीं पुष्कळ पार्लमेंटनें मंजूर केले होते; व १९ व्या शतकाच्या अखेरीस आयर्लंडला जें बरेंच स्वातंत्र्य मिळालें तें पार्नेलच्या प्रयत्‍नामुळें मिळालें होतें. यामुळें तो आयर्लंडचा अनभिषिक्त राज असें म्हणवून घेण्यास सर्वस्वी पात्र झाला होता व लोकहि तसेंच म्हणत असत.

१८८७ सालीं त्याची लोकप्रियता वाढण्याला एक नवीनच कारण झालें. पार्नेलचा पहिल्यापासून द्वेष करणारे लंडन टाईम्स वर्तमानपत्र यानें, पार्नेलचा सूड घेण्याच्या निमित्तानें 'पार्नेलची चळवळ व अत्याचार' या नांवाखालीं लेखमाला छापण्यास सुरुवात केली. ही लेखमाला पार्नेलच्या पिगट नांवाचा एका शत्रूनें लिहिण्यास सुरुवात केली. त्या देशद्रोह्यानें कांहीं खोटीं बनावट पत्रें तयार करून पार्नेलला फिनिक्स पार्कमधील खून पसंत होते असें दाखविण्याचा निंद्य प्रयत्‍न केला होता. यामुळें पार्नेलच्या विनंतीस्तव एक स्वतंत्र कमिशन आरोपाच्या चौकशीसाठीं नेमण्यांत आलें. त्यांत पिगट नांवाच्या इसमाचें कृत्य उघडकीला येऊन त्याला पकडण्याच्या अगोदरच त्यानें आत्महत्त्‍या केली. पार्नेल यास निर्दोषी ठरविण्यांत आलें. यामुळें त्याची लोकप्रियता तर अधिकच वाढली व यामुळें ग्लॅडस्टनच्या मंडळांत त्याचा व त्याच्या मित्राचा मोठया मानानें प्रवेश झाला. पुढें १८८९ सालीं, पार्नेलनें ग्लॅडस्टनसाहेबाची मुलाखत घेऊन होमरूलाबिल पुढें आणण्यासंबंधीं वाटाघाट केली.

अशा रीतीनें पार्नेलच्या यशाचा जरी कळस झाला होता तरी पण पार्नेलच्या दुर्दैवानें त्याचें हें यश टिकलें नाहीं. कारण कॅप्टन ओशि या नांवाच्या एका आयरिश सभासदानें पार्नेलशी व्यभिचार केल्याच्या आरोपावरून आपल्या बायकोवर घटस्फोटाचा दावा केला. अर्थातच पार्नेल हा त्यांत प्रतिवादी होता. तो राजकीय पुढारी असतांनां त्याला पुष्कळ सुंदर स्त्रिया भेटल्या होत्या. तरी पण त्याच्या हातून कधींहि गैरवर्तन घडलें नव्हतें. पण या स्त्रीनें प्रथम भेटीलाच पार्नेलला मोहपाशांत अडकविलें. सदरहू दाव्यांत पार्नेलनें आपल्या बचावाचा प्रयत्‍न केला नाहीं व त्यामुळें कॅप्टन ओशी याला घटस्फोटाची परवानगी मिळून नंतर पार्नेलचें व मिसेस ओशि बाईचें इ. स. १८९१ मध्यें लग्न झालें.

वास्तविक पहातां एखाद्या कर्तृत्ववान पुढार्‍याच्या खाजगी आचरणांत एखादा दोष आढळून आला तर राष्ट्रहिताच्या दृष्टीनें त्याच्याकडे दुर्लक्ष करणें जरूरच होतें; ग्लॅडस्टन हा सच्छील व पापभीरू मनुष्य असून धर्माभिमानी लोकांच्या हातांत असल्यामुळें त्यानें आयरिश सभासदांस पार्नेलचें
पुढारीपण रद्द करण्यास लावलें. यापुढें पार्नेल आयरिशांचा पुढारी म्हणून राहिला नाहीं.

पार्नेलमध्यें इंग्रजांविषयींचा द्वेष बलवत्तर असल्याकारणानेंच त्याच्या हातून एवढें प्रचंड कार्य घडून आलें. या इंग्रजांच्या द्वेषावरच त्यानें आयर्लंडमधील सर्व पक्ष आपल्या बाजूला ओढून घेतला. १० वर्षे आपल्या पक्षामध्यें अभेद्य एकी ठेवून त्या एकीच्या द्वारें आयर्लंडमध्यें उत्साह व जोम उत्पन्न करून त्या जोरावर आयर्लंडमध्यें अभूतपूर्व अशी जागृति त्यानें केली. ओकोनेल हा पार्नेलपेक्षांहि जाडा विद्वान व वक्ता होता. पार्नेलला आयरिश इतिहासाचें अगर धर्माचेंहि जवळ जवळ मुळीचं ज्ञान नव्हतें तरी लोकमताची नाडी ओकोनेल, बट वगैरे पुढार्‍यांपेक्षांहि त्याला अधिक समजत होती. लोकमत आपल्या बाजूला ओढण्याची कला त्यानें चांगली साध्य करून दाखविली. पण इंग्रजांविषयीं हाडवैर, लोकपक्षाची सहानुभूति व पार्लमेंटमध्यें दाखविलेलें चातुर्य या तीन गुणांवर त्यानें आपल्याला आयर्लंडचा अनभिषिक्त राजा ही पदवी प्राप्त करून घेतली.

   

खंड १७ : नेपाळ - बडोदे  

 

 

 

  नेपोलियन
  नेब्रास्का
  नेमाजी शिंदे
  नेमाड जिल्हा
  नेमावर
  नेयगी
  नेर
  नेलमंगल
  नेलोर जिल्हा
  नेल्लीकुप्पम
  नेल्सन, व्हायकौंट होरेशिओ
  नेवाडा
  नेवासें, तालुका
  नेसर्गी
  नेस्टोरियन पंथ
  नैनवा
  नैनीताल
  नैमिषारण्य
  नैरोबी
  नैहाती
  नोंगख्लाव
  नोंगस्टोइन
  नोंगस्पंग
  नोबिलि, रॉबर्ट डी
  नोबिलि, लिओपोल्डो
  नोबेल, ऑलफ्रेड बर्नहार्ड
  नोबोसोफो
  नोलकोल
  नोविबझार
  नोहर
  नोहा
  नोळंबवाडी
  नौकानयन
  नौखाली
  नौगांव
  नौरंगपूर
  नौशहर
  नौशेरा, तहशील
  न्याय
  न्यायपद्धति
  न्यासा
  न्युन
  न्युमिडिया
  न्यूअर्क
  न्यूकॅसल
  न्यू जर्सी
  न्यूझीलंड
  न्यूटन, सर ऐझाक
  न्यूफाउंडलंड
  न्यूबिआ
  न्यूमन, कार्डिंनल
  न्यूमार्केट
  न्यू मेक्सिको
  न्यरेबर्ग
  न्यू हॅम्पशायर
  न्यू हेवन
  न्यौंग्लेबिन
  न्हावी
 
  प-आन
  पंका
  पकोक्कू, जिल्हा
  पंगतारा
  पगन
  पंगमी
  पंच
  पंचजन
  पचघा
  पंचभद्रा
  पंचमढी
  पंचमहाल
  पंचमहाशब्द
  पंचांग
  पंचाल
  पंजाब
  पटंचरु
  पंटनव
  पटल किंवा निरनकोट
  पटवर्धन, गंगाधरशास्त्री
  पटवर्धन घराणें
  पटवर्धन, पांडुरंग नरसिंह
  पटवेकरी
  पटुआखली
  पटेल-पाटील
  पटेलिया
  पटौंडी संस्थान
  पट्टण
  पट्टदकल
  पट्टा
  पट्टिकोंडा
  पट्टी, तहशील
  पठाण
  पठाणकोट
  पठारी संस्थान
  पडदा
  पडवळ
  पडवा
  पंडित, शंकर पांडुरंग
  पंडितराव
  पंडु
  पंडूआ
  पडौंग
  पंढरपूर
  पणि
  पतंग
  पतंजलि
  पतियाळा
  पत्तुकोट्टई
  पथेंग्यी
  पथ्यापथ्यविचार
  पदार्थविज्ञानशास्त्र
  पदुआ
  पद्मगुप्त
  पद्मनाभपुरम्
  पद्मपुराण
  पद्मिनी
  पद्रोणा
  पनवेल
  पनामा
  पनामा कालवा
  पन्ना, संस्थान
  पन्हाळा
  पंप
  पपनस
  पपया
  पंपा सरोवर
  पॅंफिलिआ
  पॅफ्लॅगोनियन लोक
  पबना, जिल्हा
  पयागले
  पयोष्णी अथवा पूर्णा नदी
  परकाल
  परजा
  परडा जमीनदारी
  परतवाडा
  परधाम
  पॅरॅफिन
  परभणी, जिल्हा
  परमगुडी
  परमानंद चक्रवर्ती
  परमार घराणें
  परमेश्वर
  परलकोट जमीनदारी
  परवर
  परवूर
  परशुराम
  परशुरामभाऊ पटवर्धन
  परसगड किल्ला
  परसा भागवत
  परसुर
  परळी
  परळी वैद्यनाथ
  पॅराग्वे
  परांतिज
  पराया
  पराशर
  परिक्रमणकंपवायु
  परिंडा
  पॅरिस
  परिहार वंश
  परीक्षित
  परुषाम्ल
  परेंडा
  परोपनिषदी
  पर्क्विन, सर विल्यम हेनरी
  पर्गामम
  पर्गी
  पर्थ
  पर्लकिमेदी संस्थान
  पर्शु
  पर्सिस
  पर्सेपोलिस
  पलनाद
  पलमनेर
  पलव
  पलवल
  पलाद
  पलामऊ
  पलाली
  पॅलेर्मो
  पॅलेस्टाईन
  पलौंग
  पॅल्माइरा
  पल्लडम
  पल्लव घराणें
  पवनगड
  पवनी
  पवायान
  पवार घराणें
  पशुवैद्यक
  पसारगडी
  पहरा
  पहलवी
  पळस
  पळसगड जमीनदारी
  पळसगांव जमीनदारी
  पळासनी
  पळासविहीर
  पक्षितीर्थ
  पक्षी
  पाइनगंगा
  पाईनघाट
  पाईक
  पाऊस
  पाकपट्टन
  पाकौर खेडें
  पाखाल
  पॉगेनडार्फ, जोहान ख्रिश्चिअन
  पाच
  पांचकळशी
  पांचगणी
  पांचरात्र
  पांचाल
  पाचोरा
  पाटडी
  पाटण
  पाटणा संस्थान
  पाटणा, जिल्हा
  पाटलावडी
  पाटलीपुत्र
  पाँटस
  पाटोड
  पॉस्ट्डॅम
  पांडव
  पांडवगड
  पाँडिचेरी
  पांडु
  पांडुरोग
  पांढरकवडा
  पांढुर्णा
  पाणघोडा
  पाणतीर
  पाणबुडे
  पाणिनि
  पाणिहाटी
  पाणी
  पाणी देणें
  पाण्डुवंश
  पाण्डय
  पातन किंवा ऊर्ध्वपातन
  पातुर
  पाथरघांट
  पाथरवट
  पाथरी
  पादांगुलिक्षत
  पादांगुष्ठ वातरोग
  पाद्रा
  पानगल
  पानरोटी
  पानविभ्रम व पानासक्ति
  पानसे घराणें
  पानिपत
  पानिपतचें युद्ध
  पापनाशम्
  पाँपी
  पापीरस
  पापुअन लोक
  पांबन
  पामरस्टन, लॉर्ड
  पामिदि
  पामीर
  पायथॅगोरस
  पायरोल्यूसाइट
  पारघाट
  पारद
  पारधी
  पारनेर
  पारमार्थिक कर्म
  पारशी
  पारसनाथ
  पारसनीस घराणें
  पारिजात
  पारियात्र
  पारी घराणें
  पारोन
  पारोळें
  पार्डी
  पार्थिआ
  पार्नेल, चार्लस स्टुअर्ट
  पार्मा
  पार्लमेंट
  पार्वती
  पार्वतीपुरम्
  पार्सोली
  पाल
  पालक
  पालकोंडा
  पालकोल्लू
  पाल, ख्रिस्तोदास
  पालखेडा, जमीनदारी
  पालघाट
  पालदेव
  पालनपूर
  पालनी
  पालम
  पालमकोट्टा
  पालमपूर
  पालमिरास शिखर
  पाल राजे, बंगालचे
  पाललहरा
  पालाश
  पालिठाणा
  पालियाद
  पाली
  पाले
  पालेज
  पाल्कची सामुद्रधुनी
  पावटा
  पावागड
  पावित्र्य
  पावूगड
  पाशुपतदर्शन
  पाश्चूर, लुई
  पाषाणचुंबक
  पासली
  पासी
  पाळोन्चा
  पाळोन्चा संस्थान
  पिकांचे रोग
  पिकें
  पिंगळे
  पिचब्लेंड
  पिंजारी
  पिंजौर
  पिट, विल्यम
  पिटर दि ग्रेट
  पिटरमारिट्झबर्ग
  पिट्सबर्ग
  पिठोरो
  पिंडदादनखान
  पिंडीघेब
  पितृपूजा
  पिन्स्क
  पिपलियानगर
  पिपलोदा
  पिंपळगांव राजा
  पिंपळनेर
  पिंपळी
  पिपीलिकाभक्षक
  पिरली
  पिरामिड
  पिराव
  पिरिनीज
  पि-हो
  पिलिभित
  पिलोषण प्रांत
  पिशाच व पिशाचपूजा
  पिशुलोस
  पिसा
  पिसिडिया
  पिस्ता
  पिस्तुल
  पीठापुरम्
  पीतज्वर
  पीताम्ल
  पुकेट
  पुंगनूरु
  पुंड्र देश
  पुणतांबें
  पुणें
  पुत्तलिकाम्ल अथवा पिपीलिकाम्ल
  पुत्तुर
  पुदीना
  पुदुकोट्टई
  पुनर्जन्म
  पुन्नाट
  पुरणपूर
  पुरंदर
  पुरंदर किल्ला
  पुरंदरे घराणें
  पुराणें
  पुराव्याचा कायदा
  पुरी, जिल्हा
  पुरू
  पुरुकुत्स
  पुरुषोत्तमपूर
  पुरुरवा
  पुर्वा
  पुलगांव
  पुलयन
  पुलस्त्य
  पुलिकन
  पुलिकन सरोवर
  पुलिंद
  पुलिबेंडला
  पुली
  पुष्कर
  पुष्कलावती
  पुसद
  पुंसवन
  पुसा
  पूतना
  पुनचचें राज्य
  पूनामल्ली
  पूर्णय्या
  पूर्णा
  पूर्वआफ्रिका
  पूर्वघाट
  पृथु
  पृथ्वी
  पृथ्वीराज चव्हाण
  पृथ्वीराज रासा
  पेकिंग
  पेगू
  पेगू सित्तंग कालवा
  पेटके व लेखनादि स्नायुस्तंभत्वरोग
  पेटंट
  पेटलाद
  पेठ
  पेठापूर
  पेठे
  पेंड
  पेड्डापुरम्
  पेंढारी
  पेढ्या आणि पत
  पेण
  पेनांग
  पेनुकोंडा
  पेन्नर
  पेन्शन
  पेन्सिली
  पेपरमिंट
  पेपिन, डेनिस
  पेप्सीन
  पेंबा
  पेरंबलूर
  पेरामारिबो
  पेरॉन
  पेरिक्लीस
  पेरिंथस
  पेरिपॅटेटिक्स
  पेरिम
  पेरियाकुलम्
  पेरू
  पेरें
  पेशवे
  पेशावर
  पेस्टालोझी, जोहान हीनरिच
  पैगाह इस्टेटी
  पैठण
  पै-मुरदा
  पैल
  पैलगांव
  पैलाणी
  पो नदी
  पोकरन
  पोखरलेली विहीर
  पोंग
  पोटंगी
  पोटय्या
  पोटशूळ
  पोटेगांव जमीनदारी
  पोटोसी
  पोत्ती मल्याळ
  पोदनूर
  पोदिली
  पोनेरी
  पोन्नगयून
  पोन्नानी
  पोप अलेक्झांडर
  पोपट
  पोपसत्ता
  पोरबंदर
  पोराहाट
  पोर्ट ऑ प्रिन्स
  पोर्ट ऑर्थर
  पोर्ट ब्लेअर
  पोर्ट मेहॉन
  पोर्ट सय्यद
  पोर्टोनोव्हो
  पोर्टो रिको
  पोर्ट्समाऊथ
  पोर्तुगाल
  पोर्तुगीज वाड्मय
  पोलंड
  पोल लोकांचें वाड्मय
  पोलवरम्
  पोलोनारुवा
  पोवाडे
  पोसेन
  पोष्ट
  पौक
  पौकटाऊ
  पौंग
  पौंगडे
  पौंगबिन
  पौचा
  पौंड
  पौंड्रवर्धन
  पौत्तलिन
  पौरोहित्य
  पौर्णिमा
  पौला
  प्यापल्लि
  प्रकाश
  प्रकाशलेखन
  प्रकाशव्यतिकरण व प्रकाशविकृति
  प्रकाशशोषण
  प्रतापगड
  प्रतापसिंह छत्रपति
  प्रतापसिंह महाराणा
  प्रतिज्वरिन
  प्रतिनिधि
  प्रतीहार
  प्रत्यक्षप्रमाणवाद
  प्रथमिन
  प्रदररोग
  प्रद्युम्न
  प्रभास
  प्रभु
  प्रभु-पदवी
  प्रभोत्सर्जक
  प्रमीला
  प्रयाग
  प्रल्हाद
  प्रल्हाद शिवाजी बडवे
  प्रवर
  प्रवर्तक वेष्टण
  प्रसूतिविज्ञान
  प्रसेन
  प्रसेनजित
  प्रस्थानत्रयी
  प्रज्ञापारमिता
  प्राउट
  प्राऊस्ट
  प्राग
  प्राग्ज्योतिषपूर
  प्राचेतस
  प्रॉटेस्टंट पंथ
  प्राण
  प्राणिदीकरण किंवा ज्वलन
  प्राणिदें
  प्राणोज्ज ज्योत
  प्राणिपूजासंप्रदाय
  प्राणिशास्त्र
  प्राप्तीवरील कर
  प्रायश्चित्त
  प्रायोज्जिदें

  प्रॉव्हिडन्स

  प्रिटोरिया
  प्रिग्हीकौन्सिल व कॅबिनेट
  प्रीस्टले, जोसेफ
  प्रूढाँ, पेरी जोसेफ
  प्रेत व प्रेतसंस्कार
  प्रेम
  प्रेमपूर
  प्रेसबर्ग
  प्रेस्टन
  प्रोटॅगोरॅस
  प्रोदत्तूर
  प्रोम
  प्रोस्टेटपिंडाचे व्याधी
  प्लव
  प्लवप्रतिन
  प्लवरंजनी
  प्लातिन
  प्लासी
  प्लिनी, थोरला
  प्लिनी, धाकटा
  प्लिमौथ
  प्लूटो
  प्लेग
  प्लेटो
 
  फकीर
  फगवार
  फडके, गंगाधरशास्त्री
  फडके, हरिपंत
  फडणवीस
  फणस
  फत्तेखर्डा
  फत्तेगड
  फत्तेजंग
  फत्तेपूर
  फत्तेपूर शिक्री
  फत्तेसिंह भोसले
  फत्तेहाबाद
  फरीदकोट
  फरीदपूर
  फरुकनगर
  फरुखाबाद
  फर्कोडे
  फर्ग्यूसन, जेम्स
  फर्डिनंड
  फलटण संस्थान
  फलिया
  फलुस
  फलोदी
  फॅशोडा
  फाझिल्का
  फायलो
  फारशी वाड्मय
  फारीनहैट, गाब्रियल डानिअल
  फारुकी राजे
  फालकर्क
  फालमथ
  फॉसेट हेनरी
  फाहिआन
  फिजी
  फिनिशिया
  फिन्लंड
  फिन्सबरी
  फिरदौसी
  फिरोझपूर
  फिरोझाबाद
  फिलाडोल्फया
  फिलिप
  फिलिपाईन बेटें
  फिलिप्पी
  फिलौर
  फुकनळी
  फुकोक
  फुचौ
  फुफ्फुसदाह
  फुफ्फुसविस्तृति
  फुफ्फुसावरणदाह
  फुलकियन संस्थानें
  फुल निझामत
  फुलपुर
  फुला
  फेझ
  फेनी
  फेरिष्ता
  फेलिंग
  फैजपूर
  फैजाबाद
  फोरियर, फॅंक्वॉ चार्लस मेरी
  फोर्ट सन्डेमन
  फोर्ट सेन्ट डेव्हिड
  फौजदारी कायदा
  फ्यूसेल तेल
  फ्रॅंकफोर्ट-ऑन-ओडर
  फ्रॅंकफोर्ट-ऑन-मेन
  फ्रॅंकलिन, बेंजामिन
  फ्रान्स
  फ्रिजिआ
  फ्रीटाऊन
  फ्रेंच-इंडिया
  फ्रेंच इंडो-चीन
  फ्रेंच-कांगो
  फ्रेंच वेस्ट आफ्रिका
  फ्रेडरिक दि ग्रेट
  फ्रेडरिकस्टॅड
  फ्रेसनेल, आगस्टिन् जीन
  फ्रोइबेल, फ्रीड्रिच विइलहेल्म आगष्ट
  फ्रौन्हाफर, जोसेफ व्हान
  फ्लॉरिडा
  फ्लॉरेन्स
  फ्लारेस
  फ्लीट, जॉन फेथफुल
  फ्लेमिश वाड्मय
 
  बकरगंज
  बंकापूर
  बकासुर
  बकिंगहॅम
  बंकिमचंद्र चतर्जी
  बॅक्ट्रिया
  बक्सार
  बख्तबुलंद
  बगदाद
  बंगनपल्ले
  बंगळूर
  बंगाल इलाखा
  बंगाली वाड्मय
  बघात
  बचनाग
  बजरबट्टू
  बजाणा
  बजानिया
  बजेट
  बटकागड
  बटवा
  बटवाल
  बटाटे
  बटेव्हिया
  बडनेरा
  बडवानी
  बडिशोप
  बडोदें

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .