प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग सतरावा: नेपाळ - बडोदें

नैनिताल, जिल्हा.— संयुक्त प्रांत.कुमाउन विभागांतील दक्षिणेकडील जिल्हा. उ. अ. २८ ५१’ ते २९ ३७’ व पू. रे. ७८ ४३’ ते ८० ५’. क्षेत्रफळ २६७७ चौरस मैल. उत्तरेस अलमोरा व गढवाल जिल्हे; पूर्वेस नेपाळ व अलमोरा; पश्र्चिमेस गढवाल व बिजनोर, व दक्षिणेस पिलिभित, बरेली, मुरादाबाद व रामपूर संस्थान. हा हिमालयाच्या सर्वांत बाहेरच्या ओळीवर असून मगर या नांवाच्या पर्वताचा भाग मुख्य आहे. येथील टेंकड्यांवर जंगल असून यांच्या शिखरांवरून अत्युत्कृष्ट देखावे दिसतात. टेंकड्यांच्या पायथ्याशीं भाबर नांवाचा अरुंद जमिनीचा भाग असून येथें शेती फार कमी करतात. बाकीच्या भागांत तराई नांवाचा दलदलीचा प्रदेश व काशीपूर तहशील आहे. तराईच्या उत्तरेकडून बरेच नाले व नद्या उगम पावतात यामुळें सर्व प्रदेश हिरवागार असतो. शारदा नदी बर्फाच्छादित शिखरापासून उगम पावते. यांत तलावहि पुष्कळ आहेत; पैकीं मुख्य नैनिताल, भीमताल, मालवाताल, नौकुश्चियाताल, व खुर्याताल हे होत.

जिल्ह्याच्या खालच्या भागांत साल झाडें बरींच आढळतात. पण वर गेल्यावर यूरोपीय झाडेंहि आढळतात. येथें हत्ती, वाघ, चित्ते, लांडगे, कोल्हे, अस्वलें, सांबर, सर्व प्रकारचीं हरणें, नीलगायी वगैरे जनावरें आहेत. तसेंच सर्प, अजगर, चित्रविचित्र पक्षी, मासे वगैरेहि दृष्टीस पडतात. येथील हवा थंड असून थंडीपासून उन्हाळ्यापर्यंत उष्णतेचें मान २६० पासून ७५० पर्यंत बदलतें. पाऊसाचें मान निरनिराळ्या भागांत कमी जास्त असतें. काशीपूर येथें ४३ इंच, हलद्वानी येथें ७७ इंच व नैनिताल येथें ९५ इंच पाऊस पडतो.

इतिहास:-- यांतील बर्‍याच टेंकड्या महाभारतांत उल्लेखिलेल्या आहेत. ह्युएनत्संग आला त्यावेळेस मोविसान राजा तराई भागांत राज्य करीत होता व ब्रह्मपुरा हें दुसरें राज्य होतें. तराई येथें नंतर जंगल झालें व कल्चुरी राजांकडे टेंकड्या गेल्या; यांच्याविषयीं फार माहिती नाहीं. पुढें हा प्रदेश चंद राजांकडे गेला. हे आपल्याला झुशी येथील सोमवंशी रजपुत म्हणवीत. मुसुलमान इतिहासकार कुमाऊनचा उल्लेख गयाचंदानें दिल्ली सरकारजवळून १४ व्या शतकांत भाबर व तराईवरचा हक्क मिळविला त्या वेळेस करतात. किरातीचंदानें प्रथमच (१४८८—१५०३)  सर्व प्रांतावर राज्य केलें. मुसुलमान सरदारांनीं पर्वतावर पुष्कळ द्रव्य असेल या आशेनें टेंकड्यांवर बरेच हल्ले केले. चंद राजांची सत्ता बहुतेक टेंकड्यांवरच असे. परंतु बाझबहादुर (१३६८—७८)  यानें मोंगल सैन्याच्या मदतीनें गढवाल राजाजवळून तराई भाग परत मिळविला. १६७२ त त्यानें जिझिया कर बसविला. त्याचें उत्पन्न तो दिल्लीपतीला खंडणी म्हणून देत असे. येथल्या देवीचंद नांवाच्या एका राजानें (१७२०—२६)  अफगाण कटांत सामील होऊन दिल्लीच्या सैन्याविरुद्ध लढाई केली. पण तींत त्याचा पराभव झाला. इ. स. १७४४ त अल्ली महंमद या रोहिल्याच्या पुढार्‍यानें आपलें सैन्य चंदाच्या मुलुखांत धाडलें पण अखेरीस रोहिल्यांनां पळावें लागलें. यानंतर परस्परांत समेट झाला. पुढें एकमेकांत भांडणें होऊन कांहीं भाग ब्राह्मणांकडे व काहीं अयोध्येच्या नबाबाकडे होता; पुढें गुरख्यांनीं स्वारी करून चंद लोकांनां हांकून लाविलें इ. स. १८०१ त अयोध्येच्या नबाबानें ब्रिटिशांनां रोहिलखंडाबरोबरच तराई व काशीपूर दिलें. इ.स. १८१४ त नेपाळयुद्ध सुरू झालें व ब्रिटिशांनां अलमोरा मिळालें. बंडांत (१८५७)  टेंकडीवरील भाग तटस्थ होता. मैदानांत मात्र बरीच गडबड होऊन लुटारूंच्या टोळ्याच्या टोळ्या फिरत होत्या. परंतु सरतेशेवटीं बंड कसें तरी मोडलें. अद्याप अज्ञात व पुराणवस्तू असलेला बराच भाग शिल्लक आहे. काशीपूरजवळ तिसर्‍या व चवथ्या शतकांतील लेख असलेल्या विटा सांपडल्या. भीमताल येथील बाझबहादुरनें बांधलेलें हें चंदाचें मुख्य स्मारक आहे.

जिल्ह्यांत ७ शहरें व १५१३ खेडी आहेत. लोकसंख्या (१९२१) २७६८७५. नैनीताल, भावर, तराई व काशीपूर, असे ४ भाग आहेत. हिंदी (शें.६७), मध्यपहाडी (शें.३१), नेपाळी किंवा गुरखी (शें.१) या भाषा चालतात. येथें ब्राह्मण, राजपूत व डोम या जाती मुख्य आहेत. इतर जाती म्हणजे थारू, बोकसा, भोतिया, रेण,तुर्क, ख्रिस्ती वगैरे आहेत.

शेतकी:-- खोल दर्‍यांत गहूं व तांदूळ पिकतो. कमी सुपीक जमीनींत जव पेरतात. टेंकड्यांवरच्या उतारावर बटाटे पेरतात. येथें मुख्यत्वेंकरून तांदूळ जास्त होतो. येथील बहुतेक जमीन सरकारी इस्टेटींत मोडते व थोड्या प्रमाणांत जमीनदारी धारापद्धतीहि आहे. येथील गहूं, तांदूळ, मका, गळिताचीं धान्यें, कापूस, थोडा चहा, बागाइतीचीं पिकें मुख्य आहेत. येथील गुरें धष्टपुष्ट नसतात. येथें तट्टू ओझें वाहण्याच्या कामीं उपयोगितात. बकर्‍यांचा खाण्याकडे जास्त उपयोग केला जातो. एकंदर सरासरी ११७ चौरस मैल जमिनीला कालव्याचें पाणी मिळतें. येथें खाणी बर्‍याचशा आहेत, परंतु त्या फायदेशीर नाहींत. कांहीं दिवसांपूर्वी थोडेंसें लोखंड निघत असे. घेला व फिभा या नद्यांतून थोडेंसें सोनें सांपडतें. गंधक, जिप्सम व तुरटी हीं थोड्या प्रमाणांत मिळतात.

व्यापार:-- येथें कापड तयार होऊन व रंग वगैरे देऊन डोंगराळ प्रदेशाला पाठविलें जातें. बकर्‍यांच्या केंसापासून दोर्‍या वगैरेहि तयार करतात. नैनीताल येथें एक दारूचा कारखाना आहे. निर्गत माल बटाटे, मिरच्या, आलें, जंगली जिनसा वगैरे असून आयात माल मीठ, धातु, धान्य वगैरे आहे. नैनीताल हें डोंगरी व्यापाराचें मुख्य ठिकाण असून हल्व्हानी, रामनगर, चोरगल्लिया, कालाधूंगी, भाबर, जसपूर व काशीपूर हीं मैदानांतील व्यापारी ठिकाणें आहेत.

रस्ते:-- यांत रोहिलखंड-कुमाऊन हीच एक रेल्वे असून शिवाय बैलगाडीचे रस्ते बरेलीहून अलमोरा व मुरादाबादहून राणीखेत हे दोन मुख्य रस्ते आहेत. राज्यव्यवस्था इतर जिल्ह्यांप्रमाणेंच आहे.

तहशील:--   नैनीताल जिल्ह्याची तहशील. क्षेत्रफळ ४३३ चौरस मैल; लोकसंख्या (१९११)  ५८६३१. यांत ५५७ खेडीं व २ शहरें आहेत. हें एक थंड हवेचें ठिकाण आहे. येथें पेशकार अर्थात नायबतहशिलदार राहातो.

गांव:--  नैनीताल जिल्ह्याचें मुख्य शहर. येथें लष्करी छावणी आहे. उ. अ. २९ २४’ व पू. रे. ७९ २८’. लोकसंख्या (१९११)  १०२७०. रोहिलखंड—कुमाऊन रेल्वेच्या कथगोदम स्टेशनवर उतरून टांगा-मोटारीनें नैनीतालला जातात. प्रवाशांकरितां चांगलीं ३/४ हॉटेलें आहेत. सन १८४२ नंतर हें शहर भरभराटीस येऊं लागलें. बंडांतून पळालेले लोक येथें लपून रहात. हल्लीं हें थंड हवेचें ठिकाण असून प्रांतिक सरकार उन्हाळ्यांत येथेंच असतें. यांत एक तळें आहें. चीना (८५८८ फूट), देवपथ (७९८७ फूट), व आर्यपथ (७४६१) हीं उंच शिखरें आहेत. येथें गव्हर्नरचा राहण्याचा बंगला फार चांगला आहे. याशिवाय जिल्ह्याच्या मुख्य कचेर्‍या व २ रुग्णालयें, क्लब व मिशनरी संस्था आहेत. आधीं टेकड्यांच्या शिखरावर पंपानें पाणीं चढवून नंतर सर्वत्र पुरवितात. येथील व्यापार म्हणजे उन्हाळ्यांतील प्रवाशांच्या गरजा भागविणार्‍या जिनसांचा आहे. या ठिकाणीं मुलींकरितां पीटर्सफील्ड कॉलेज, स्मिथ कॉलेज, जोसेफ कॉलेज व पांच हायस्कुलें आहेत.

   

खंड १७ : नेपाळ - बडोदे  

 

 

 

  नेपोलियन
  नेब्रास्का
  नेमाजी शिंदे
  नेमाड जिल्हा
  नेमावर
  नेयगी
  नेर
  नेलमंगल
  नेलोर जिल्हा
  नेल्लीकुप्पम
  नेल्सन, व्हायकौंट होरेशिओ
  नेवाडा
  नेवासें, तालुका
  नेसर्गी
  नेस्टोरियन पंथ
  नैनवा
  नैनीताल
  नैमिषारण्य
  नैरोबी
  नैहाती
  नोंगख्लाव
  नोंगस्टोइन
  नोंगस्पंग
  नोबिलि, रॉबर्ट डी
  नोबिलि, लिओपोल्डो
  नोबेल, ऑलफ्रेड बर्नहार्ड
  नोबोसोफो
  नोलकोल
  नोविबझार
  नोहर
  नोहा
  नोळंबवाडी
  नौकानयन
  नौखाली
  नौगांव
  नौरंगपूर
  नौशहर
  नौशेरा, तहशील
  न्याय
  न्यायपद्धति
  न्यासा
  न्युन
  न्युमिडिया
  न्यूअर्क
  न्यूकॅसल
  न्यू जर्सी
  न्यूझीलंड
  न्यूटन, सर ऐझाक
  न्यूफाउंडलंड
  न्यूबिआ
  न्यूमन, कार्डिंनल
  न्यूमार्केट
  न्यू मेक्सिको
  न्यरेबर्ग
  न्यू हॅम्पशायर
  न्यू हेवन
  न्यौंग्लेबिन
  न्हावी
 
  प-आन
  पंका
  पकोक्कू, जिल्हा
  पंगतारा
  पगन
  पंगमी
  पंच
  पंचजन
  पचघा
  पंचभद्रा
  पंचमढी
  पंचमहाल
  पंचमहाशब्द
  पंचांग
  पंचाल
  पंजाब
  पटंचरु
  पंटनव
  पटल किंवा निरनकोट
  पटवर्धन, गंगाधरशास्त्री
  पटवर्धन घराणें
  पटवर्धन, पांडुरंग नरसिंह
  पटवेकरी
  पटुआखली
  पटेल-पाटील
  पटेलिया
  पटौंडी संस्थान
  पट्टण
  पट्टदकल
  पट्टा
  पट्टिकोंडा
  पट्टी, तहशील
  पठाण
  पठाणकोट
  पठारी संस्थान
  पडदा
  पडवळ
  पडवा
  पंडित, शंकर पांडुरंग
  पंडितराव
  पंडु
  पंडूआ
  पडौंग
  पंढरपूर
  पणि
  पतंग
  पतंजलि
  पतियाळा
  पत्तुकोट्टई
  पथेंग्यी
  पथ्यापथ्यविचार
  पदार्थविज्ञानशास्त्र
  पदुआ
  पद्मगुप्त
  पद्मनाभपुरम्
  पद्मपुराण
  पद्मिनी
  पद्रोणा
  पनवेल
  पनामा
  पनामा कालवा
  पन्ना, संस्थान
  पन्हाळा
  पंप
  पपनस
  पपया
  पंपा सरोवर
  पॅंफिलिआ
  पॅफ्लॅगोनियन लोक
  पबना, जिल्हा
  पयागले
  पयोष्णी अथवा पूर्णा नदी
  परकाल
  परजा
  परडा जमीनदारी
  परतवाडा
  परधाम
  पॅरॅफिन
  परभणी, जिल्हा
  परमगुडी
  परमानंद चक्रवर्ती
  परमार घराणें
  परमेश्वर
  परलकोट जमीनदारी
  परवर
  परवूर
  परशुराम
  परशुरामभाऊ पटवर्धन
  परसगड किल्ला
  परसा भागवत
  परसुर
  परळी
  परळी वैद्यनाथ
  पॅराग्वे
  परांतिज
  पराया
  पराशर
  परिक्रमणकंपवायु
  परिंडा
  पॅरिस
  परिहार वंश
  परीक्षित
  परुषाम्ल
  परेंडा
  परोपनिषदी
  पर्क्विन, सर विल्यम हेनरी
  पर्गामम
  पर्गी
  पर्थ
  पर्लकिमेदी संस्थान
  पर्शु
  पर्सिस
  पर्सेपोलिस
  पलनाद
  पलमनेर
  पलव
  पलवल
  पलाद
  पलामऊ
  पलाली
  पॅलेर्मो
  पॅलेस्टाईन
  पलौंग
  पॅल्माइरा
  पल्लडम
  पल्लव घराणें
  पवनगड
  पवनी
  पवायान
  पवार घराणें
  पशुवैद्यक
  पसारगडी
  पहरा
  पहलवी
  पळस
  पळसगड जमीनदारी
  पळसगांव जमीनदारी
  पळासनी
  पळासविहीर
  पक्षितीर्थ
  पक्षी
  पाइनगंगा
  पाईनघाट
  पाईक
  पाऊस
  पाकपट्टन
  पाकौर खेडें
  पाखाल
  पॉगेनडार्फ, जोहान ख्रिश्चिअन
  पाच
  पांचकळशी
  पांचगणी
  पांचरात्र
  पांचाल
  पाचोरा
  पाटडी
  पाटण
  पाटणा संस्थान
  पाटणा, जिल्हा
  पाटलावडी
  पाटलीपुत्र
  पाँटस
  पाटोड
  पॉस्ट्डॅम
  पांडव
  पांडवगड
  पाँडिचेरी
  पांडु
  पांडुरोग
  पांढरकवडा
  पांढुर्णा
  पाणघोडा
  पाणतीर
  पाणबुडे
  पाणिनि
  पाणिहाटी
  पाणी
  पाणी देणें
  पाण्डुवंश
  पाण्डय
  पातन किंवा ऊर्ध्वपातन
  पातुर
  पाथरघांट
  पाथरवट
  पाथरी
  पादांगुलिक्षत
  पादांगुष्ठ वातरोग
  पाद्रा
  पानगल
  पानरोटी
  पानविभ्रम व पानासक्ति
  पानसे घराणें
  पानिपत
  पानिपतचें युद्ध
  पापनाशम्
  पाँपी
  पापीरस
  पापुअन लोक
  पांबन
  पामरस्टन, लॉर्ड
  पामिदि
  पामीर
  पायथॅगोरस
  पायरोल्यूसाइट
  पारघाट
  पारद
  पारधी
  पारनेर
  पारमार्थिक कर्म
  पारशी
  पारसनाथ
  पारसनीस घराणें
  पारिजात
  पारियात्र
  पारी घराणें
  पारोन
  पारोळें
  पार्डी
  पार्थिआ
  पार्नेल, चार्लस स्टुअर्ट
  पार्मा
  पार्लमेंट
  पार्वती
  पार्वतीपुरम्
  पार्सोली
  पाल
  पालक
  पालकोंडा
  पालकोल्लू
  पाल, ख्रिस्तोदास
  पालखेडा, जमीनदारी
  पालघाट
  पालदेव
  पालनपूर
  पालनी
  पालम
  पालमकोट्टा
  पालमपूर
  पालमिरास शिखर
  पाल राजे, बंगालचे
  पाललहरा
  पालाश
  पालिठाणा
  पालियाद
  पाली
  पाले
  पालेज
  पाल्कची सामुद्रधुनी
  पावटा
  पावागड
  पावित्र्य
  पावूगड
  पाशुपतदर्शन
  पाश्चूर, लुई
  पाषाणचुंबक
  पासली
  पासी
  पाळोन्चा
  पाळोन्चा संस्थान
  पिकांचे रोग
  पिकें
  पिंगळे
  पिचब्लेंड
  पिंजारी
  पिंजौर
  पिट, विल्यम
  पिटर दि ग्रेट
  पिटरमारिट्झबर्ग
  पिट्सबर्ग
  पिठोरो
  पिंडदादनखान
  पिंडीघेब
  पितृपूजा
  पिन्स्क
  पिपलियानगर
  पिपलोदा
  पिंपळगांव राजा
  पिंपळनेर
  पिंपळी
  पिपीलिकाभक्षक
  पिरली
  पिरामिड
  पिराव
  पिरिनीज
  पि-हो
  पिलिभित
  पिलोषण प्रांत
  पिशाच व पिशाचपूजा
  पिशुलोस
  पिसा
  पिसिडिया
  पिस्ता
  पिस्तुल
  पीठापुरम्
  पीतज्वर
  पीताम्ल
  पुकेट
  पुंगनूरु
  पुंड्र देश
  पुणतांबें
  पुणें
  पुत्तलिकाम्ल अथवा पिपीलिकाम्ल
  पुत्तुर
  पुदीना
  पुदुकोट्टई
  पुनर्जन्म
  पुन्नाट
  पुरणपूर
  पुरंदर
  पुरंदर किल्ला
  पुरंदरे घराणें
  पुराणें
  पुराव्याचा कायदा
  पुरी, जिल्हा
  पुरू
  पुरुकुत्स
  पुरुषोत्तमपूर
  पुरुरवा
  पुर्वा
  पुलगांव
  पुलयन
  पुलस्त्य
  पुलिकन
  पुलिकन सरोवर
  पुलिंद
  पुलिबेंडला
  पुली
  पुष्कर
  पुष्कलावती
  पुसद
  पुंसवन
  पुसा
  पूतना
  पुनचचें राज्य
  पूनामल्ली
  पूर्णय्या
  पूर्णा
  पूर्वआफ्रिका
  पूर्वघाट
  पृथु
  पृथ्वी
  पृथ्वीराज चव्हाण
  पृथ्वीराज रासा
  पेकिंग
  पेगू
  पेगू सित्तंग कालवा
  पेटके व लेखनादि स्नायुस्तंभत्वरोग
  पेटंट
  पेटलाद
  पेठ
  पेठापूर
  पेठे
  पेंड
  पेड्डापुरम्
  पेंढारी
  पेढ्या आणि पत
  पेण
  पेनांग
  पेनुकोंडा
  पेन्नर
  पेन्शन
  पेन्सिली
  पेपरमिंट
  पेपिन, डेनिस
  पेप्सीन
  पेंबा
  पेरंबलूर
  पेरामारिबो
  पेरॉन
  पेरिक्लीस
  पेरिंथस
  पेरिपॅटेटिक्स
  पेरिम
  पेरियाकुलम्
  पेरू
  पेरें
  पेशवे
  पेशावर
  पेस्टालोझी, जोहान हीनरिच
  पैगाह इस्टेटी
  पैठण
  पै-मुरदा
  पैल
  पैलगांव
  पैलाणी
  पो नदी
  पोकरन
  पोखरलेली विहीर
  पोंग
  पोटंगी
  पोटय्या
  पोटशूळ
  पोटेगांव जमीनदारी
  पोटोसी
  पोत्ती मल्याळ
  पोदनूर
  पोदिली
  पोनेरी
  पोन्नगयून
  पोन्नानी
  पोप अलेक्झांडर
  पोपट
  पोपसत्ता
  पोरबंदर
  पोराहाट
  पोर्ट ऑ प्रिन्स
  पोर्ट ऑर्थर
  पोर्ट ब्लेअर
  पोर्ट मेहॉन
  पोर्ट सय्यद
  पोर्टोनोव्हो
  पोर्टो रिको
  पोर्ट्समाऊथ
  पोर्तुगाल
  पोर्तुगीज वाड्मय
  पोलंड
  पोल लोकांचें वाड्मय
  पोलवरम्
  पोलोनारुवा
  पोवाडे
  पोसेन
  पोष्ट
  पौक
  पौकटाऊ
  पौंग
  पौंगडे
  पौंगबिन
  पौचा
  पौंड
  पौंड्रवर्धन
  पौत्तलिन
  पौरोहित्य
  पौर्णिमा
  पौला
  प्यापल्लि
  प्रकाश
  प्रकाशलेखन
  प्रकाशव्यतिकरण व प्रकाशविकृति
  प्रकाशशोषण
  प्रतापगड
  प्रतापसिंह छत्रपति
  प्रतापसिंह महाराणा
  प्रतिज्वरिन
  प्रतिनिधि
  प्रतीहार
  प्रत्यक्षप्रमाणवाद
  प्रथमिन
  प्रदररोग
  प्रद्युम्न
  प्रभास
  प्रभु
  प्रभु-पदवी
  प्रभोत्सर्जक
  प्रमीला
  प्रयाग
  प्रल्हाद
  प्रल्हाद शिवाजी बडवे
  प्रवर
  प्रवर्तक वेष्टण
  प्रसूतिविज्ञान
  प्रसेन
  प्रसेनजित
  प्रस्थानत्रयी
  प्रज्ञापारमिता
  प्राउट
  प्राऊस्ट
  प्राग
  प्राग्ज्योतिषपूर
  प्राचेतस
  प्रॉटेस्टंट पंथ
  प्राण
  प्राणिदीकरण किंवा ज्वलन
  प्राणिदें
  प्राणोज्ज ज्योत
  प्राणिपूजासंप्रदाय
  प्राणिशास्त्र
  प्राप्तीवरील कर
  प्रायश्चित्त
  प्रायोज्जिदें

  प्रॉव्हिडन्स

  प्रिटोरिया
  प्रिग्हीकौन्सिल व कॅबिनेट
  प्रीस्टले, जोसेफ
  प्रूढाँ, पेरी जोसेफ
  प्रेत व प्रेतसंस्कार
  प्रेम
  प्रेमपूर
  प्रेसबर्ग
  प्रेस्टन
  प्रोटॅगोरॅस
  प्रोदत्तूर
  प्रोम
  प्रोस्टेटपिंडाचे व्याधी
  प्लव
  प्लवप्रतिन
  प्लवरंजनी
  प्लातिन
  प्लासी
  प्लिनी, थोरला
  प्लिनी, धाकटा
  प्लिमौथ
  प्लूटो
  प्लेग
  प्लेटो
 
  फकीर
  फगवार
  फडके, गंगाधरशास्त्री
  फडके, हरिपंत
  फडणवीस
  फणस
  फत्तेखर्डा
  फत्तेगड
  फत्तेजंग
  फत्तेपूर
  फत्तेपूर शिक्री
  फत्तेसिंह भोसले
  फत्तेहाबाद
  फरीदकोट
  फरीदपूर
  फरुकनगर
  फरुखाबाद
  फर्कोडे
  फर्ग्यूसन, जेम्स
  फर्डिनंड
  फलटण संस्थान
  फलिया
  फलुस
  फलोदी
  फॅशोडा
  फाझिल्का
  फायलो
  फारशी वाड्मय
  फारीनहैट, गाब्रियल डानिअल
  फारुकी राजे
  फालकर्क
  फालमथ
  फॉसेट हेनरी
  फाहिआन
  फिजी
  फिनिशिया
  फिन्लंड
  फिन्सबरी
  फिरदौसी
  फिरोझपूर
  फिरोझाबाद
  फिलाडोल्फया
  फिलिप
  फिलिपाईन बेटें
  फिलिप्पी
  फिलौर
  फुकनळी
  फुकोक
  फुचौ
  फुफ्फुसदाह
  फुफ्फुसविस्तृति
  फुफ्फुसावरणदाह
  फुलकियन संस्थानें
  फुल निझामत
  फुलपुर
  फुला
  फेझ
  फेनी
  फेरिष्ता
  फेलिंग
  फैजपूर
  फैजाबाद
  फोरियर, फॅंक्वॉ चार्लस मेरी
  फोर्ट सन्डेमन
  फोर्ट सेन्ट डेव्हिड
  फौजदारी कायदा
  फ्यूसेल तेल
  फ्रॅंकफोर्ट-ऑन-ओडर
  फ्रॅंकफोर्ट-ऑन-मेन
  फ्रॅंकलिन, बेंजामिन
  फ्रान्स
  फ्रिजिआ
  फ्रीटाऊन
  फ्रेंच-इंडिया
  फ्रेंच इंडो-चीन
  फ्रेंच-कांगो
  फ्रेंच वेस्ट आफ्रिका
  फ्रेडरिक दि ग्रेट
  फ्रेडरिकस्टॅड
  फ्रेसनेल, आगस्टिन् जीन
  फ्रोइबेल, फ्रीड्रिच विइलहेल्म आगष्ट
  फ्रौन्हाफर, जोसेफ व्हान
  फ्लॉरिडा
  फ्लॉरेन्स
  फ्लारेस
  फ्लीट, जॉन फेथफुल
  फ्लेमिश वाड्मय
 
  बकरगंज
  बंकापूर
  बकासुर
  बकिंगहॅम
  बंकिमचंद्र चतर्जी
  बॅक्ट्रिया
  बक्सार
  बख्तबुलंद
  बगदाद
  बंगनपल्ले
  बंगळूर
  बंगाल इलाखा
  बंगाली वाड्मय
  बघात
  बचनाग
  बजरबट्टू
  बजाणा
  बजानिया
  बजेट
  बटकागड
  बटवा
  बटवाल
  बटाटे
  बटेव्हिया
  बडनेरा
  बडवानी
  बडिशोप
  बडोदें

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .