प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग सतरावा: नेपाळ- बडोदें
              
बजेट- कौटिलाय अर्थशास्त्रांत अशा त-हेच्या पत्रकाविषयीं स्पष्ट उल्लेख नाहीं परंतु 'समाहर्ता' नामक अधिका-यानें जमाखर्च व शिल्लक यांवर फार चांगली नजर ठेवून शिल्लक सारखी वाढविण्याचा प्रयत्न करीत रहावा असें वर्णन आहे. यावरून कराची यादी, निराळया करांपासून उत्पन्न झालेल्या रकमा व खर्च यांचें सुव्यवस्थित पत्रक त्यानें तयार केलेंच पाहिजे असें स्पष्ट दिसतें. परंतु हें पत्रक प्रजेच्या प्रतिनिधिपुढें सादर करावें अशा त-हेचा या ग्रंथांत कोठेंहि ध्वनि नाहीं.

मराठी राज्यांत अष्टप्रधानांपैकीं पंत अमात्यांवर बजेट तयार करण्याची जबाबदारी असे. परंतु अमुक महिन्यांत अमक्या दिवशीं पत्रक तयार करावें अशा त-हेचा आधुनिक पाश्चात्य पद्धतींतील निर्बंध त्यावेळी नसे. त्यामुळें शिल्लक किती उरेल याचा अंदाज करण्याची कांहींच व्यवस्था नसे. प्रत्येक खात्यांतील फडणिसास विचारून कोणत्याहि विवक्षित प्रसंगीं शिल्लक काढावी लागे.

मोंगल राज्यव्यवस्थेंत दिवान-ई-अला अथवा मुख्य दिवाण याकडे सर्व साम्राज्यांतील जमा व खर्च यांचें एकीकरण करण्याचें काम असे. याला चॅन्सेलर असें म्हणतां येईल व रोज जमाखर्चाची स्थिति बादशहास निवेदन करण्याचें त्याचें काम असे. परंतु दिवाणानें अमक्या दिवशीं पुढील सालच्या जमाखर्चाचें अंदाजपत्रक तयार करावें अशा त-हेचा नियम दिसून येत नाहीं व त्यामुळें आधुनिक पद्धतीचें बजेट मोंगलांच्या काळीं नव्हतें असें म्हणण्यास हरकत नाहीं. बादशहाशिवाय कोणासहि जमाखर्च पहाण्याचा अधिकार नसे त्यामुळें बजेट करण्याची आवश्यकताहि नसे.

बजेट हा शब्द प्रथम यूरोपांत १७६० च्या सुमारास वापरण्यांत आला. प्रतिवार्षिक जमा व खर्च व त्यांच्या बाबींचे तपशील याचें जें वर्णनात्मक व विस्तृत पत्रक केलेलें असतें त्यास बजेट ही संज्ञा लावतात. बजेटांतील मूलभूत कल्पना दोन आहेत; (१) सार्वजनिक जमाखर्चाचा तक्ता तयार करणें व (२) कायदे करणा-या मंडळानें अगर पार्लमेंटानें विविक्षित कर व विवक्षित खर्चाच्या रकमा यांस कायदेंशीर संमति देणें. दुसरी कल्पना, राजसत्ता नियंत्रित करण्याची कल्पना दृढमूल झाल्यावर बजेटाचा आवश्यक घटक बनली आहे अनियंत्रित राजाच्या शासनव्यवस्थेंत कायदेमंडळाच्या संमतीची मुळींच जरूर नसते. परंतु आधुनिक लोकसत्ताकपद्धतींत लोकाच्या प्रतिनिधींनीं जमेची व खर्चाची प्रत्येक बाब बहुमतानें युक्त अशी ठरविल्याशिवाय मंत्रिमंडळास किंवा राजास कांहीं एक करतां येत नाहीं.

बजेट करण्याकरितां प्रत्येक खात्यास आपल्या गरजांचा व त्याकरितां लागणा-या जमाखर्चाचा अंदाज करावा लागतो. हे सर्व आकडे एकत्र करण्याचें काम फडणवीस अथाव 'फायनान्स' खात्याचा मुख्यमंत्री याजकडे असतें. या फडणविसास कोणत्याहि खर्चाच्या बाबीवर टीका करण्याचा अधिकार दिलेला असतो. या अधिकाराचा इष्ट परिणाम असा होतो कीं, प्रत्येक खात्यास नवीन खर्च करण्यापूर्वी त्या खर्चाचें समर्थन करण्यास सप्रमाण पुरावा हजर करावा लागतो. जमा काय होईल हें ठरविण्याचें फडणवीसाचें काम असल्यामुळें खर्चावर त्याचा ताबा असणें हें अत्यावश्यक आहे. बजेटाची मुदत एक वर्ष असणें हें जरी तार्किक दृष्टया निश्चित नाहीं तरी व्यावहारिक दृष्टीनें एक वर्ष ही सोईची मुदत असते. बजेटचें वर्ष कोणत्या तारखेपासून सुरू करावें हें भिन्न देशांत भिन्नभिन्न कारणांनीं ठरविलें जातें. परंतु मुख्यत्वेंकरून अंदाज करण्याची सुगमता याच तत्त्वावर तारीख ठरविणें जास्त फायदेशीर असतें. असें न केल्यास अंदाज व त्यांतील ठरावांची अंमलबजावणी यांत जास्त कालावधि राहून बजेटचें महत्त्व कमी होतें.

बजेटचे निरनिराळे भाग करून त्याचे सुव्यवस्थित असे रकमांचें 'संघ' करणें हें जास्त फलद्रूप असतें; कारण त्यामुळें कोणत्या कारणाकरितां या रकमा पाहिजेत हें स्पष्ट होऊन, मंजुरी देणा-या कायदेमंडळाच्या सभासदांस एकंदर बजेटाची रूपरेषा अधिक सुलभ रीतीनें समजते. अगदीं बारीक रकमा मंजुरीकरितां ठेवल्यास होय किंवा नाहीं म्हणणें कठिण पडतें. बजेटांत रकमा द्यावयाच्या त्या प्रत्येक खात्यांतील खर्च वजा करून निखालस जमेच्या द्याव्या अशी पद्धति प्रथम रूढ होती, परंतु आतां जमेच्या व खर्चाच्या रकमा स्वतंत्र जशाच्या तशा देण्याची पद्धति जास्त शिष्टसंमत झाली आहे; कारण यायोगें सर्व तपशील कायदेमंडळाच्या नजरेसमोर येतो, व त्यांनां टीका करण्यास वाव मिळतो. उदाहरणार्थ रेल्वेची निखालस जमा हिंदी बजेटांत दिल्यास रेल्वेचा खर्च वाढत आहे किंवा कमी होत आहे व तो खर्च वाजवी किंवा गैरवाजवी आहे हें असेंब्लीच्या सभासदांस मुळींच कळणार नाहीं. त्याचप्रमाणें फायदेशीर खात्यांत सुध्दां त्यांचा खर्च किती आहे हें कळल्यानें त्यांत काटकसर सुचविण्यांत येते. सरकारच्या औद्योगिक खात्यावर पार्लमेंटची नजर असणें हें अत्यंत हितावह आहे.

प्रत्येक खर्चाच्या बाबीकरितां एक एक निराळा व स्वतंत्र कर नेमून देण्याची पद्धति ही अपक्व अशा समाजस्थितीची द्योतक आहे. पूर्णत्वास पावलेल्या समाजस्थितींत एकंदर करांची रक्कम एकत्र करून ती वाटेल त्या त-हेनें खर्च केली जाते. बजेटांतील अंदाज बिनचुक असणें हें फार महत्त्वाचें आहे. कारण हे अंदाज चुकल्यास सर्वच घोंटाळा होऊन जाईल; विशेषतः खर्च अंदाजाच्या बाहेर गेल्यास दिवाळें निघण्याचा प्रसंग येईल. ज्या वर्षाचा अंदाज करावयाचा त्यावर्षी विशिष्ट अशीं जीं कारणें परिमाणकारक होण्याचा संभव आहे तीं विचारांत घेऊन अंदाज केला पाहिजे. मागील वर्षाप्रमाणेंच जमा व खर्च राहील असें मानून चालत नाहीं. ह्या विशिष्ट कारणांचा अंदाज करण्यांतच फडणविसाचें चातुर्य आहे. विशेषतः कृषिप्रधान देशांत पाऊस, दुष्काळ इत्यादिकांचा अंदाज करणें हें अनुभव व शास्त्रीय ज्ञान यांवर अवलंबून असतें. विशेषतः आंकडेशास्त्रांत पारंगतता असल्यास हा अंदाज करण्यास हल्लींच्या युगांत सुलभ जातें. या आंकडयांच्या मदतीनें करांपासून किती रक्कम वसूल होईल हें विशेष फरक न पडतां सांगतां येतें.

कर वसूल करणें हें काम मध्ययुगांत पुष्कळ वेळां सरकारी खात्यांशिवाय इतर खाजगी व्यक्तींकडे सोपवीत असत. परंतु या पद्धतींत प्रजेवर जुलूम होऊन राजास जी रक्कम वसूल होते तीपेक्षां हे जमीनदार, मनसबदार वगैरे जास्त वूसल करीत. या अनुभवाचा फायदा घेऊन हल्लीं सर्व प्रागतिक देशांत कर वसूल करण्याचें काम सरकारमार्फत विशिष्ट खात्याकडून केलें जातें. या योगानें पार्लमेंटचा करवसूलीवरहि ताबा राहून, करवसूलीच्या पद्धतींत दिसून येणारे दोष दूर करणें सुलभ होतें. करवसुलीकरितां स्थानिक संस्थांच्या अधिका-यांवर अवलंबून न राहतां मध्यवर्ती सरकारनें आपले स्वतःचे अधिकारी नेमणें हें जास्त सोईचें असतें. शक्य असल्यास एका बँकेच्या द्वारें सर्व कर वसूल करणें हें श्रेयस्कर आहे, परंतु देश विस्तृत असल्यास किंवा बँकांची वाढ चांगली झाली नसल्यास अनेक खजिन्यांच्या द्वारें वसूल करणें जरूर पडतें. इंग्लंडांत सर्व कर बँक ऑफ इंग्लंडच्या मार्फत वसूल करतात.

सरकारनें कायदेमंडळासमोर बजेट हजर केल्यानंतर दुसरें महत्त्वाचें कार्य म्हणजे त्यास संमति देणें हें होय. कायदेमंडळाच्या अत्यंत महत्त्वाच्या कार्यांपैकीं हें कार्य समजलें पाहिजे. बहुतेक देशांत कायदेमंडळाच्या एका कमिटीकडून बजेटची तपासणी केली जावी अशी कायद्यांतच व्यवस्था केलेली असते. इंग्लडांत कोणत्याहि कमिटीपुढें बजेट न ठेवतां एकदम पार्लमेंटमध्यें सादर केलें जातें. त्यामुळें मंत्रिमंडळाची जबाबदारी तेथें जास्त असते व त्यांनां बजेट तयार करण्याचे काम फार काळजीने करावे लागते. एकदा बजेट मंजूर झाल्यानंतर जमा किंवा खर्च यांत फेरबदल करतां येत नाहीं; त्यामुळें मंत्रिमंडळ खर्चाची काटकसर करण्याविषयीं दक्ष राहतें. परंतु इतर देशांत असा नियम नसल्यामुळें खर्चाच्या रकमांत पुष्कळ वेळां फेरबदल करतात. फ्रान्स व युनायटेड स्टेट्समध्यें बजेटांत मंजूर झालेल्या रकमेपेक्षां हरहमेश जास्त खर्च होतो.

बजेट मंजूर करणें किंवा न करणें हा हक्क इंग्लडांत फक्त कॉमन्स सभेलाच बजावितां येतो. परंतु इतर देशात वरच्या दर्जाच्या सभेलाहि बजेट मंजूर करण्याचा हक्क दिलेला आहे. लोकनियुक्त सभा व लोकनियुक्त नसलेली सभा या दोहोंनीं एकत्र जमून बजेटचा विचार करावा हें सर्वांत उत्तम परंतु हें शक्य नसल्यास लोकनियुक्त सभेलाच बजेट मंजूर करण्याचा हक्क असावा. प्रत्येक खात्याच्या रकमा स्वतंत्र मंजूर करून घेण्याची पद्धति सगळयांत जास्त सोईची आहे. असें न केल्यास एका खात्यांतील शिल्लक दुस-या खात्यास खर्च करण्यास सांपडते व त्यामुळें जबाबदारीची जाणीव कमी होते. बजेटांतील रक्कम वसूल न झाल्यास किंवा आकस्मिक आपत्ति आल्यास अलाहिदा खर्चाची मंजूरी मागण्याची पद्धति सर्व देशांत रूढ आहे. परंतु या पद्धतीनें बजेटाचें एक समयावच्छेदत्व नष्ट होत असल्यामुळें अतिशय मोठ्या आपत्तींतच अलाहिदा रकमांची मंजुरी मागावी असा इंग्लंडांतील संकेत आहे परंतु इतर राष्ट्रांत हा संकेत पाळीत नाहींत. फ्रान्स, युनायटेड स्टेट्स, बेलजम, जर्मनी, इटली या सर्व राष्ट्रांत अलाहिदा मंजुरी हा सार्वत्रिक प्रसंग होऊन बसला आहे.

नेहमींच्या ठराविक खर्चाच्या रकमा पुन्हां पुन्हां मंजूर करण्याचे श्रम वांचविण्याकरितां अशी एक युक्ति आहे कीं, या रकमांची बेरिज करून ती सात किंवा दहा वर्षांकरितां एका कायद्यानें एकदम मंजूर करून घ्यावी. जर्मनींत लष्करी खर्चाची रक्कम अशा रीतीनें सात वर्षांकरितां मंजूर करून घेतात इंग्लंडातील नेहमींच्या ठराविक खर्चाची रक्कम 'कनसॉलिडेटेड फंड' या नांवानें जमा झालेल्या फंडांतून मंजूरीशिवाय खर्च करतां येते. प्रत्येक वर्षाच्या शेवटीं खरोखरी जमा झालेल्या रकमा व खरोखरी झालेला खर्च हा हिशोबांत घेऊन बजेटाची तोंडमिळवणी करावी हा सर्वांत उत्तम पक्ष होय. मंजूर झालेल्या रकमा खर्च न झाल्यास त्या रद्द कराव्या व नवीन वर्षाच्या आरंभीं नवीन खर्चाकरितां पुन्हां मंजुरी घ्यावी. कंपनीचे हिशोब ज्याप्रमाणें ठेवतात त्याप्रमाणें सरकारी हिशोब ठेवण्याची आवश्यकता नाहीं.

पार्लमेंटनें खर्च मंजूर केल्यानंतर त्याप्रमाणें कार्यकारीमंडळ करतें किंवा नाहीं हें तपासण्याची व्यवस्था प्रत्येक राज्यघटनेंत असली पाहिजे. या कामाकिरतां एक पार्लमेंटचा हिशोबतपासनीस व देखरेख करणारा अधिकारी नेमण्याची पद्धति आहे. प्रत्येक रक्कम खजिन्यांतून देण्यापूर्वी खजिनदारानें हिशोबतपासनीस यास कायद्याचा आधार दाखवून त्याच्याजवळ मागणी केली पाहिजे. त्यानंतर हिशोबतपासनिसानें तपासणी करून खजिनदारास ती रक्कम देण्याविषयीं हुकूम केला पाहिजे. अशी व्यवस्था न केल्यास कायदेमंडळाचा राज्यकारभारावर ताबा राहणार नाहीं व मधील अधिकारी वाटेल तशी पुंडाई करून अनेक सबबीवर पैसे काढून घेतील. त्याचप्रमाणें रक्कम दिल्यानंतर तिचा व्यय कायद्याप्रमाणें झाला आहे किंवा नाहीं हें पाहणें सुध्दां हिशोबतपासनिसाचें काम आहे. याशिवाय कांहीं देशांत पार्लमेंटच्या सभासदांतून निवडलेल्या सभासदांची एक कमीटी सर्व हिशोब तपासण्याकरितां नेमितात. या हिशोबतपासनिसास कोर्टाचे अधिकार दिल्यास याहिपेक्षां त्याच्या कामाचें वजन वाढेल असें कांहीं ग्रंथकारांचें मत आहे.

या सर्व मुशींतून तावून सुलाखून निघालें म्हणजे तें बजेट पूर्ण शंभरनंबरी सोन्याप्रमाणें शुद्ध झालें असें समजावयाचें. बजेटवरचा खरोखरीचा ताबा म्हणजे लोकमताचा आहे. स्वतंत्र बाण्याचीं वृत्तपत्रें व मासिकें यांमधून वेळोवेळीं टीका येत गेली म्हणजे मंत्रिमंडळास किंवा कोणत्याहि अधिका-यास बेकायदेशीर वर्तन करणें दुरापास्त होतें. वर्तमानपत्रांस चवथी इस्टेट म्हणजे राज्यव्यवस्थेचा एक मुख्य घटक असें इंग्लंडांत म्हणतात. तें बजेटच्या बाबतींत अगदीं सार्थ आहे.

ब्रिटिश अमलाखालीं मोर्ले मिंटो सुधारणा अमलांत येईपर्यंत बजेट हें अगदीं सरकारी नियंत्रणाखालीं असे. लोकांच्या प्रतिनिधींनां बजेटावर कांहीं आक्षेप घेण्याची व उपयुक्त सूचना करण्याची संधि १९०९ च्या सुधारणाकायद्यानें दिली. तथापि सरकारनें केलेल्या बजेटावर ठराव पास करणें किंवा त्यांतील बाबी नामंजूर करणें हे हक्क या कायद्यानें दिले नाहींत त्यामुळें आधुनिक यूरोपीय पद्धतीच्या दृष्टीनें या बजेटावरील वादविवादाला विशेष महत्त्व देंतां येत नाहीं. लोकमत काय आहे हें सरकारला कळविण्यांत जो फायदा आहे तो मात्र या कायद्यानें झाला. १९१९ च्या कायद्यानें लोकांच्या प्रतिनिधींनां बजेटावर बराच ताबा दिलेला आहे. प्रांतिक कौन्सिलांत सर्व रकमा मंजूर करण्याचा लोकप्रतिनिधींस हक्क आहे. असेंब्लीत कांहीं भाग सरकारनें आपल्या पूर्ण ताब्यांत ठेवून तो लोकमताच्या कक्षेच्या बाहेर ठेविला आहे. तथापि गेल्या तीन वर्षांच्या अनुभवानें असें म्हणतां येईल कीं, लोकमताचा प्रभाव कार्यकारी मंडळास चांगला जाणवूं लागला आहे. यापुढील पायरी बजेटावरील पूर्ण स्वायत्तता ही होय.

बजेटावर उत्तम टीका करण्यास अर्थशास्त्राचा अभ्यास अधिक व्यवस्थित व्हावयास पाहिजे. हिंदी वृत्तपत्रांत बजेटावर समतोल टीका करणारीं पत्रें अतिशय थोडीं आहेत. व कौन्सिलच्या सभासदांतहि अर्थशास्त्राचें उत्तम ज्ञान  असणारे सभासद अल्पसंख्याक आहेत. ही स्थिति सुधारण्यास प्रत्येक जिल्ह्याच्या मुख्य ठिकाणीं अर्थशास्त्राचा अभ्यास करण्यासाठीं 'स्कूल्स' अथवा संशोधन कार्य करण्यास संस्था निर्माण झाल्या पाहिजेत. (ले.प्रो.व्ही.एन्. गोडबोले).

   

खंड १७ : नेपाळ - बडोदे  

 

 

 

  नेपोलियन
  नेब्रास्का
  नेमाजी शिंदे
  नेमाड जिल्हा
  नेमावर
  नेयगी
  नेर
  नेलमंगल
  नेलोर जिल्हा
  नेल्लीकुप्पम
  नेल्सन, व्हायकौंट होरेशिओ
  नेवाडा
  नेवासें, तालुका
  नेसर्गी
  नेस्टोरियन पंथ
  नैनवा
  नैनीताल
  नैमिषारण्य
  नैरोबी
  नैहाती
  नोंगख्लाव
  नोंगस्टोइन
  नोंगस्पंग
  नोबिलि, रॉबर्ट डी
  नोबिलि, लिओपोल्डो
  नोबेल, ऑलफ्रेड बर्नहार्ड
  नोबोसोफो
  नोलकोल
  नोविबझार
  नोहर
  नोहा
  नोळंबवाडी
  नौकानयन
  नौखाली
  नौगांव
  नौरंगपूर
  नौशहर
  नौशेरा, तहशील
  न्याय
  न्यायपद्धति
  न्यासा
  न्युन
  न्युमिडिया
  न्यूअर्क
  न्यूकॅसल
  न्यू जर्सी
  न्यूझीलंड
  न्यूटन, सर ऐझाक
  न्यूफाउंडलंड
  न्यूबिआ
  न्यूमन, कार्डिंनल
  न्यूमार्केट
  न्यू मेक्सिको
  न्यरेबर्ग
  न्यू हॅम्पशायर
  न्यू हेवन
  न्यौंग्लेबिन
  न्हावी
 
  प-आन
  पंका
  पकोक्कू, जिल्हा
  पंगतारा
  पगन
  पंगमी
  पंच
  पंचजन
  पचघा
  पंचभद्रा
  पंचमढी
  पंचमहाल
  पंचमहाशब्द
  पंचांग
  पंचाल
  पंजाब
  पटंचरु
  पंटनव
  पटल किंवा निरनकोट
  पटवर्धन, गंगाधरशास्त्री
  पटवर्धन घराणें
  पटवर्धन, पांडुरंग नरसिंह
  पटवेकरी
  पटुआखली
  पटेल-पाटील
  पटेलिया
  पटौंडी संस्थान
  पट्टण
  पट्टदकल
  पट्टा
  पट्टिकोंडा
  पट्टी, तहशील
  पठाण
  पठाणकोट
  पठारी संस्थान
  पडदा
  पडवळ
  पडवा
  पंडित, शंकर पांडुरंग
  पंडितराव
  पंडु
  पंडूआ
  पडौंग
  पंढरपूर
  पणि
  पतंग
  पतंजलि
  पतियाळा
  पत्तुकोट्टई
  पथेंग्यी
  पथ्यापथ्यविचार
  पदार्थविज्ञानशास्त्र
  पदुआ
  पद्मगुप्त
  पद्मनाभपुरम्
  पद्मपुराण
  पद्मिनी
  पद्रोणा
  पनवेल
  पनामा
  पनामा कालवा
  पन्ना, संस्थान
  पन्हाळा
  पंप
  पपनस
  पपया
  पंपा सरोवर
  पॅंफिलिआ
  पॅफ्लॅगोनियन लोक
  पबना, जिल्हा
  पयागले
  पयोष्णी अथवा पूर्णा नदी
  परकाल
  परजा
  परडा जमीनदारी
  परतवाडा
  परधाम
  पॅरॅफिन
  परभणी, जिल्हा
  परमगुडी
  परमानंद चक्रवर्ती
  परमार घराणें
  परमेश्वर
  परलकोट जमीनदारी
  परवर
  परवूर
  परशुराम
  परशुरामभाऊ पटवर्धन
  परसगड किल्ला
  परसा भागवत
  परसुर
  परळी
  परळी वैद्यनाथ
  पॅराग्वे
  परांतिज
  पराया
  पराशर
  परिक्रमणकंपवायु
  परिंडा
  पॅरिस
  परिहार वंश
  परीक्षित
  परुषाम्ल
  परेंडा
  परोपनिषदी
  पर्क्विन, सर विल्यम हेनरी
  पर्गामम
  पर्गी
  पर्थ
  पर्लकिमेदी संस्थान
  पर्शु
  पर्सिस
  पर्सेपोलिस
  पलनाद
  पलमनेर
  पलव
  पलवल
  पलाद
  पलामऊ
  पलाली
  पॅलेर्मो
  पॅलेस्टाईन
  पलौंग
  पॅल्माइरा
  पल्लडम
  पल्लव घराणें
  पवनगड
  पवनी
  पवायान
  पवार घराणें
  पशुवैद्यक
  पसारगडी
  पहरा
  पहलवी
  पळस
  पळसगड जमीनदारी
  पळसगांव जमीनदारी
  पळासनी
  पळासविहीर
  पक्षितीर्थ
  पक्षी
  पाइनगंगा
  पाईनघाट
  पाईक
  पाऊस
  पाकपट्टन
  पाकौर खेडें
  पाखाल
  पॉगेनडार्फ, जोहान ख्रिश्चिअन
  पाच
  पांचकळशी
  पांचगणी
  पांचरात्र
  पांचाल
  पाचोरा
  पाटडी
  पाटण
  पाटणा संस्थान
  पाटणा, जिल्हा
  पाटलावडी
  पाटलीपुत्र
  पाँटस
  पाटोड
  पॉस्ट्डॅम
  पांडव
  पांडवगड
  पाँडिचेरी
  पांडु
  पांडुरोग
  पांढरकवडा
  पांढुर्णा
  पाणघोडा
  पाणतीर
  पाणबुडे
  पाणिनि
  पाणिहाटी
  पाणी
  पाणी देणें
  पाण्डुवंश
  पाण्डय
  पातन किंवा ऊर्ध्वपातन
  पातुर
  पाथरघांट
  पाथरवट
  पाथरी
  पादांगुलिक्षत
  पादांगुष्ठ वातरोग
  पाद्रा
  पानगल
  पानरोटी
  पानविभ्रम व पानासक्ति
  पानसे घराणें
  पानिपत
  पानिपतचें युद्ध
  पापनाशम्
  पाँपी
  पापीरस
  पापुअन लोक
  पांबन
  पामरस्टन, लॉर्ड
  पामिदि
  पामीर
  पायथॅगोरस
  पायरोल्यूसाइट
  पारघाट
  पारद
  पारधी
  पारनेर
  पारमार्थिक कर्म
  पारशी
  पारसनाथ
  पारसनीस घराणें
  पारिजात
  पारियात्र
  पारी घराणें
  पारोन
  पारोळें
  पार्डी
  पार्थिआ
  पार्नेल, चार्लस स्टुअर्ट
  पार्मा
  पार्लमेंट
  पार्वती
  पार्वतीपुरम्
  पार्सोली
  पाल
  पालक
  पालकोंडा
  पालकोल्लू
  पाल, ख्रिस्तोदास
  पालखेडा, जमीनदारी
  पालघाट
  पालदेव
  पालनपूर
  पालनी
  पालम
  पालमकोट्टा
  पालमपूर
  पालमिरास शिखर
  पाल राजे, बंगालचे
  पाललहरा
  पालाश
  पालिठाणा
  पालियाद
  पाली
  पाले
  पालेज
  पाल्कची सामुद्रधुनी
  पावटा
  पावागड
  पावित्र्य
  पावूगड
  पाशुपतदर्शन
  पाश्चूर, लुई
  पाषाणचुंबक
  पासली
  पासी
  पाळोन्चा
  पाळोन्चा संस्थान
  पिकांचे रोग
  पिकें
  पिंगळे
  पिचब्लेंड
  पिंजारी
  पिंजौर
  पिट, विल्यम
  पिटर दि ग्रेट
  पिटरमारिट्झबर्ग
  पिट्सबर्ग
  पिठोरो
  पिंडदादनखान
  पिंडीघेब
  पितृपूजा
  पिन्स्क
  पिपलियानगर
  पिपलोदा
  पिंपळगांव राजा
  पिंपळनेर
  पिंपळी
  पिपीलिकाभक्षक
  पिरली
  पिरामिड
  पिराव
  पिरिनीज
  पि-हो
  पिलिभित
  पिलोषण प्रांत
  पिशाच व पिशाचपूजा
  पिशुलोस
  पिसा
  पिसिडिया
  पिस्ता
  पिस्तुल
  पीठापुरम्
  पीतज्वर
  पीताम्ल
  पुकेट
  पुंगनूरु
  पुंड्र देश
  पुणतांबें
  पुणें
  पुत्तलिकाम्ल अथवा पिपीलिकाम्ल
  पुत्तुर
  पुदीना
  पुदुकोट्टई
  पुनर्जन्म
  पुन्नाट
  पुरणपूर
  पुरंदर
  पुरंदर किल्ला
  पुरंदरे घराणें
  पुराणें
  पुराव्याचा कायदा
  पुरी, जिल्हा
  पुरू
  पुरुकुत्स
  पुरुषोत्तमपूर
  पुरुरवा
  पुर्वा
  पुलगांव
  पुलयन
  पुलस्त्य
  पुलिकन
  पुलिकन सरोवर
  पुलिंद
  पुलिबेंडला
  पुली
  पुष्कर
  पुष्कलावती
  पुसद
  पुंसवन
  पुसा
  पूतना
  पुनचचें राज्य
  पूनामल्ली
  पूर्णय्या
  पूर्णा
  पूर्वआफ्रिका
  पूर्वघाट
  पृथु
  पृथ्वी
  पृथ्वीराज चव्हाण
  पृथ्वीराज रासा
  पेकिंग
  पेगू
  पेगू सित्तंग कालवा
  पेटके व लेखनादि स्नायुस्तंभत्वरोग
  पेटंट
  पेटलाद
  पेठ
  पेठापूर
  पेठे
  पेंड
  पेड्डापुरम्
  पेंढारी
  पेढ्या आणि पत
  पेण
  पेनांग
  पेनुकोंडा
  पेन्नर
  पेन्शन
  पेन्सिली
  पेपरमिंट
  पेपिन, डेनिस
  पेप्सीन
  पेंबा
  पेरंबलूर
  पेरामारिबो
  पेरॉन
  पेरिक्लीस
  पेरिंथस
  पेरिपॅटेटिक्स
  पेरिम
  पेरियाकुलम्
  पेरू
  पेरें
  पेशवे
  पेशावर
  पेस्टालोझी, जोहान हीनरिच
  पैगाह इस्टेटी
  पैठण
  पै-मुरदा
  पैल
  पैलगांव
  पैलाणी
  पो नदी
  पोकरन
  पोखरलेली विहीर
  पोंग
  पोटंगी
  पोटय्या
  पोटशूळ
  पोटेगांव जमीनदारी
  पोटोसी
  पोत्ती मल्याळ
  पोदनूर
  पोदिली
  पोनेरी
  पोन्नगयून
  पोन्नानी
  पोप अलेक्झांडर
  पोपट
  पोपसत्ता
  पोरबंदर
  पोराहाट
  पोर्ट ऑ प्रिन्स
  पोर्ट ऑर्थर
  पोर्ट ब्लेअर
  पोर्ट मेहॉन
  पोर्ट सय्यद
  पोर्टोनोव्हो
  पोर्टो रिको
  पोर्ट्समाऊथ
  पोर्तुगाल
  पोर्तुगीज वाड्मय
  पोलंड
  पोल लोकांचें वाड्मय
  पोलवरम्
  पोलोनारुवा
  पोवाडे
  पोसेन
  पोष्ट
  पौक
  पौकटाऊ
  पौंग
  पौंगडे
  पौंगबिन
  पौचा
  पौंड
  पौंड्रवर्धन
  पौत्तलिन
  पौरोहित्य
  पौर्णिमा
  पौला
  प्यापल्लि
  प्रकाश
  प्रकाशलेखन
  प्रकाशव्यतिकरण व प्रकाशविकृति
  प्रकाशशोषण
  प्रतापगड
  प्रतापसिंह छत्रपति
  प्रतापसिंह महाराणा
  प्रतिज्वरिन
  प्रतिनिधि
  प्रतीहार
  प्रत्यक्षप्रमाणवाद
  प्रथमिन
  प्रदररोग
  प्रद्युम्न
  प्रभास
  प्रभु
  प्रभु-पदवी
  प्रभोत्सर्जक
  प्रमीला
  प्रयाग
  प्रल्हाद
  प्रल्हाद शिवाजी बडवे
  प्रवर
  प्रवर्तक वेष्टण
  प्रसूतिविज्ञान
  प्रसेन
  प्रसेनजित
  प्रस्थानत्रयी
  प्रज्ञापारमिता
  प्राउट
  प्राऊस्ट
  प्राग
  प्राग्ज्योतिषपूर
  प्राचेतस
  प्रॉटेस्टंट पंथ
  प्राण
  प्राणिदीकरण किंवा ज्वलन
  प्राणिदें
  प्राणोज्ज ज्योत
  प्राणिपूजासंप्रदाय
  प्राणिशास्त्र
  प्राप्तीवरील कर
  प्रायश्चित्त
  प्रायोज्जिदें

  प्रॉव्हिडन्स

  प्रिटोरिया
  प्रिग्हीकौन्सिल व कॅबिनेट
  प्रीस्टले, जोसेफ
  प्रूढाँ, पेरी जोसेफ
  प्रेत व प्रेतसंस्कार
  प्रेम
  प्रेमपूर
  प्रेसबर्ग
  प्रेस्टन
  प्रोटॅगोरॅस
  प्रोदत्तूर
  प्रोम
  प्रोस्टेटपिंडाचे व्याधी
  प्लव
  प्लवप्रतिन
  प्लवरंजनी
  प्लातिन
  प्लासी
  प्लिनी, थोरला
  प्लिनी, धाकटा
  प्लिमौथ
  प्लूटो
  प्लेग
  प्लेटो
 
  फकीर
  फगवार
  फडके, गंगाधरशास्त्री
  फडके, हरिपंत
  फडणवीस
  फणस
  फत्तेखर्डा
  फत्तेगड
  फत्तेजंग
  फत्तेपूर
  फत्तेपूर शिक्री
  फत्तेसिंह भोसले
  फत्तेहाबाद
  फरीदकोट
  फरीदपूर
  फरुकनगर
  फरुखाबाद
  फर्कोडे
  फर्ग्यूसन, जेम्स
  फर्डिनंड
  फलटण संस्थान
  फलिया
  फलुस
  फलोदी
  फॅशोडा
  फाझिल्का
  फायलो
  फारशी वाड्मय
  फारीनहैट, गाब्रियल डानिअल
  फारुकी राजे
  फालकर्क
  फालमथ
  फॉसेट हेनरी
  फाहिआन
  फिजी
  फिनिशिया
  फिन्लंड
  फिन्सबरी
  फिरदौसी
  फिरोझपूर
  फिरोझाबाद
  फिलाडोल्फया
  फिलिप
  फिलिपाईन बेटें
  फिलिप्पी
  फिलौर
  फुकनळी
  फुकोक
  फुचौ
  फुफ्फुसदाह
  फुफ्फुसविस्तृति
  फुफ्फुसावरणदाह
  फुलकियन संस्थानें
  फुल निझामत
  फुलपुर
  फुला
  फेझ
  फेनी
  फेरिष्ता
  फेलिंग
  फैजपूर
  फैजाबाद
  फोरियर, फॅंक्वॉ चार्लस मेरी
  फोर्ट सन्डेमन
  फोर्ट सेन्ट डेव्हिड
  फौजदारी कायदा
  फ्यूसेल तेल
  फ्रॅंकफोर्ट-ऑन-ओडर
  फ्रॅंकफोर्ट-ऑन-मेन
  फ्रॅंकलिन, बेंजामिन
  फ्रान्स
  फ्रिजिआ
  फ्रीटाऊन
  फ्रेंच-इंडिया
  फ्रेंच इंडो-चीन
  फ्रेंच-कांगो
  फ्रेंच वेस्ट आफ्रिका
  फ्रेडरिक दि ग्रेट
  फ्रेडरिकस्टॅड
  फ्रेसनेल, आगस्टिन् जीन
  फ्रोइबेल, फ्रीड्रिच विइलहेल्म आगष्ट
  फ्रौन्हाफर, जोसेफ व्हान
  फ्लॉरिडा
  फ्लॉरेन्स
  फ्लारेस
  फ्लीट, जॉन फेथफुल
  फ्लेमिश वाड्मय
 
  बकरगंज
  बंकापूर
  बकासुर
  बकिंगहॅम
  बंकिमचंद्र चतर्जी
  बॅक्ट्रिया
  बक्सार
  बख्तबुलंद
  बगदाद
  बंगनपल्ले
  बंगळूर
  बंगाल इलाखा
  बंगाली वाड्मय
  बघात
  बचनाग
  बजरबट्टू
  बजाणा
  बजानिया
  बजेट
  बटकागड
  बटवा
  बटवाल
  बटाटे
  बटेव्हिया
  बडनेरा
  बडवानी
  बडिशोप
  बडोदें

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .