प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

डोम (डोंब) - हिंदुस्थानांत सर्वत्र पसरलेली ही एक हलकी जात असून ती द्रवीड जातीपासून उत्पन्न झाली आहे असें म्हणतात. बंगालमधील बिहारी-मघय्या ही डोम जात फार प्रसिद्ध आहे. ही जात मुख्यत: अनार्थ लोकांपासून झालेली आहे. तथापि हीत बरेंच मिश्रण झालें आहे. उत्तर हिंदुस्थानातील डोम जातीचे मुख्यत: तीन प्रांतिक विभाग आहेत. संयुक्त प्रांताच्या पूर्वेकडील व बिहारमधील जात हिमालयांतील डोमजात व पंजाबचे मिराशी डोम, असे उपर्युक्त तीन विभाग प्रसिद्ध आहेत.

पूर्वेकडील गंगाकांठच्या डोम लोकांच्या अनेक जाती असून बानफोर, बासर वगैरे जाती मुख्य आहेत. मघय्या डोम हें नांव मगध या नांवावरून पडलें असावें. ही एक भटकणारी जात असून या लोकांचा धंदा चोरी करणे, भिक्षा मागणें, लूट करणें अशा स्वरूपाचा आहे. गंडक व सामैय्या नामक त्यांच्या मुख्य देवता होत. या देवतांनां बळी देण्यांत येतात. मघय्या जातीपेक्षां वरच्या दर्जाचे लोक भवानीची उपासना करतात. संयुक्त प्रांतांतील डोम कुकर्मी नामक देवाची उपासना करतात. या जातींतील लोकांचा भुताखेतांवर बराच विश्वास आहे.

बिहारवासी डोम लोकांपेक्षां हिमालयांतील डोम जरा वरच्या दर्जाचे आहेत. गंगानाथ व भोलानाथ हीं त्यांचीं मुख्य दैवतें असून मसाण हा त्यांचा स्मशानांतील देव होय. शिवाय क्षेत्रपाल, रूनिया वगैरे अनेक देवता असून त्यांनां ते बली अर्पण करतात.

पंजाबातील मिराशी डोम हे ढोल वाजविणे, पोवाडे गाणें वगैरे धंदे करतात, व त्यांच्या स्त्रियाहि गातात व झनान्यांतील दासी म्हणून कामें करतात. ही पंजाबातील डोम जात जवळ जवळ मुसुलमान बनलेली आहे. तथापि कांहीं मूळच्या चालीरीती त्यांच्यांतून अद्याप गेल्या नाहींत. १९११ सालच्या खानेसुमारीच्या अहवालावरून डोम जातीची लोकसंख्या पुढें दिल्याप्रमाणें होती. हिंदु ९०२६३७, शीख १३५, जैन ४, बुद्ध १, मुसुलमान ७३४९५ व वन्य ७५४.

बृहत्संहितेंत ‘श्वपचादय:’ म्हणजे जे कुत्र्यांचें मांस शिजवून खातात ते व त्यांच्यासारखे इतर लोक म्हणजे डोंब असें म्हटलें आहे व टीकेंत ‘श्वपचा डोंबा:’ कुत्र्याचें मांस शिजविणारे लोक डोंब असतात असें म्हटलें आहे. डोंब शब्द रूद्रदेवाच्या शिलालेखांतहि आढळतो. यूरोपियन संशोधक हे डोंब लोकांनां जिप्सी असें म्हणतात. [ प्रस्तावनाखंड, हिंदुस्थान आणि जग, पृ. २५२ पहा.]

पंजाबमधील हे लोक मुख्यत: हिंदु असून, कांगा, होशियापुर, गुरूदासपुर, सियालकोट आणि नहन, माडी सुकेत, चंबा पतियाळा व सिमला या प्रांतात आढळतात. चंबा मध्यें या जातीस डम असें म्हणतात. ते भंग्याचा व बांबूच्या टोपल्या वगैरे तयार करण्याचा धंदा करितात. बुरूडाचें काम करणार्‍या डोमास डोंब, डोंगरे किंवा भंजरा असें म्हणतात.

प्राचीनकाळीं हे लोक स्तुतिपाठकाचा धंदा करीत असावे. काशीस अद्यापहि प्रेत जाळण्याचा मान या जातीकडे असून, त्यानें स्पर्श केलेल्या प्रेतास सद्गति मिळते असा समज आहे.

संयुक्त प्रांतांत हे लोक मीरत, बनारस, गाझीपूर, गोरखपूर, रोहिलखंड, अलाहाबाद, झांशी, लखनौ, अल्मोरा, बाराबंकी वगैरे जिल्ह्यात सापडतात. तिकडील त्यांची संख्या जवळ जवळ दोन लक्ष आहे. इकडे त्यांनां डोम्रा असेंहि म्हणतात. ह्यांचे दोन भेद करता येतात:- (१) पूर्वदेशीय डोम लोक - गोरखपूर व बनारस भागाच्या जवळचे जिल्हे ह्यात सांपडणारे आणि (२) पश्चिमदेशीय अथवा टेकडीवरचे डोम लोक- हे पूर्वदेशीय डोम लोकांपेक्षां संख्येनें अधिक आहेत.

वास्तविक पाहिलें तर ह्या दोन भिन्न पोटजाती आहेत. ह्या जातीचा तिसरा पोटभेद डूम अथवा डोम मिरासी असा आहे. ते गाण्याचा धंदा करतात. त्यांचा समाजांतील दर्जा फार कनिष्ठ आहे. परंतु लग्नसमारंभात ते हजर असतात व वंशावली वगैरे गातात. हे मिरासी लोक भाटांप्रमाणें वंशपरंपरा सेबक असतात.

पूर्वदेशीय लोक हे रजपूतवंशीय आहेत अंशी यांच्यांत दंतकथा आहे. डोम्रा लोक फार खादाड आहेत. ते मद्यपीहि आहेत. कित्येक डोम अथवा डोम्रा जाती वायव्य प्रांताच्या पश्चिमेकडील जिल्ह्यांत व बुंदेलखंड आणि सागर यांत आढळून येतात. दोर, पंखे, चट्या वगैरे वस्तू करणें हें त्यांचे धंदे होत. गोरखपूरच्या डोमांविषयीं एक गोष्ट अशी आहे कीं, जरी ते जंगली जातीचे आहेत तरी त्यांनां कोणत्याहि प्रकारची शिकार आवडत नाहीं, व जंगली प्राण्यांच्या मांसाचा ते मुळींच उपयोग करीत नाहींत.

हे सर्व पूर्वदेशीय डोम लोक मघय्या अथवा प्राचीन मगध राज्यांतील रहिवाशी म्हणून एका वर्गात मोडतात. ह्यांचे पुढील पोटभेद आहेत:- काशीवाला, बान्वाड, हेला, बान्सफोर, घरामी, बसबिन्वा, धरकार, पट्टारी, हलालखोर, दरोडे, लुटालूट, चोर्‍या व बेकायदेशीरपणें दारू गाळणें हे यांचे मुख्य गुन्हे आहेत.

टेकडीवरचे डोम लोक हे कृष्णवर्णाचे असतात. हे कित्येक शतकांपासून खासिया लोकांचे गुलाम आहेत. शास्त्राविरूद्ध गोष्टी ते कधींहि आचरीत नाहींत. उदाहरणार्थ, रजपूत अथवा ब्राम्हण यांचें भांडें व हुक्का यांचा उपयोग ते करीत नाहींत. हे लोक काश्मीरकडील हिंदु व डोग्र लोकांमध्यें आढळतात. तिकडे ह्यांचे पुढील पोटभेद आहेत:- अगुरी, बेम, कोहली, डोमंग, ओरा, नेवार. [ इंडियन अँटिक्वरी पु. ११, १५; सेन्सस ऑफ इंडिया १९११; बृहत्संहिता ४४, ७७; रोज-ग्लॉसरी; वुकॅनन-ईस्टर्न इंडिया पु. २; नॉर्थवेस्ट प्राव्हिन्स गयाझे.]

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .