प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

डेहराडून, जि ल्हा.- संयुक्तप्रांतांतील मिरत विभागांतील जिल्हा. याचें क्षे. फ. १२०९ चौ. मै. याच्या ईशान्येस तेहरी संस्थान; वायव्येस सिरमूर, रवेन, तरोच व जुब्बल ही पंजाबमधील संस्थानें, नैर्ॠत्येस सहारणपूर जिल्हा व आग्नेयीस गर्‍हवाल जिल्हा.

स्वाभाविक वर्णन:- ह्या जिल्ह्याचा मोठा भाग हिमालय पर्वत व सिवालिक डोंगर यांच्या दरम्यानच्या खोर्‍यांत आहे. या दोन डोंगरांनां जोडणार्‍या टेकड्यांच्या रांगेनें या प्रदेशाचे दोन भाग होतात; पूर्वदूनमध्यें जलप्रवाहांचें जाळे असून सर्व प्रवाह गंगेस मिळतात; व पश्चिमदून प्रदेश यमुनेपर्यंत पसरलेला आहे. उत्तरेकडे, हिमालयाची बाहेरची रांग ७००० किंवा ८००० फूट उंच असून येथें मसूरी हें डोंगरी ठाणें आणि लँडोर व चक्राता हा लष्करी ठाणीं आहेत. खोर्‍याच्या नैॠत्येकडे सिवालिक डोंगर थोडे थोडे उंच होत जातात. परंतु दुआबाच्या मैदानाजवळ त्याची उंची एकदम कमी होते. या डोंगरात रानटी हत्ती व जंगलात वाघ, चित्ता, अस्वल, हरणें, वानर वगैरे प्राणी आढळतात. खोर्‍यांत उन्हाळा व हिंवाळा हे दोन्ही ॠतु कडक नसतात; हिमालयाच्या सान्निध्यामुळें वातावरण थंड रहाते. खोर्‍यांतील उष्णमान ३७० ते १०१० व मसूरी येथील २७० ते ८१० च्या दरम्यान असते. पाऊस सर्व ठिकाणीं सारखा पडत नाहीं. डेहरा येथें ८९ इंच, हिमालयाच्या पायथ्याजवळ राजपूर येथें १२१ इंच मसूरी येथें ९६ इंच च चक्राता येथें ८० इंच पाऊस पडतो.

इतिहास:- प्राचीन काळीं हा जिल्हा केदारखंडाचा भाग होता. येथें शिव रहात असल्यामुळें येथील डोंगराला शिवालिक असें नांव पडलें. रावणाच्या वधानंतर प्रायश्चित्त घेण्याकरितां रामलक्ष्मण येथें आले होते; व महापथाच्या परित्र शिखरावर देहविसर्जन करण्यापूर्वीं पांडवांनीं येथें वास केला होता अशा दंतकथा आहेत. नागसिद्ध डोंगरावरील बामुन नामक नागाविषयींच्या दंतकथेवरून येथें नाग राजे होऊन गेले असावे असें वाटतें. यमुनेच्या उजव्यातीरावर, हरिपूरजवळच्या काल्सी शिळेवर अशोकांचीं शासनें आहेत, त्यांवरून ही पूर्वीं उत्तरहिंदुस्थानची सरहद्द असावी असें वाटतें. हा प्रदेश १२ व्या शतकापर्यंत निर्जन होता व वंजारा लोक उंटांचा तांडा या देशातून नेत असतां, येथील सृष्टिशोभा पाहून ते येथेंच कायमचे राहूं लागले अशी दंतकथा आहे. सतराव्या शतकापर्यंत डेहराडूनचा विश्चसनीय इतिहास मिळत नाहीं. त्यानंतर हा जिल्हा गर्‍हावालच्या राज्यांत होता. पंजाबमधून, औरसपणाबद्दल संशय येऊन घालवून लाविलेला रामराय हा शीख गुरू औरंगजेबाच्या शिफारसीनें गर्‍हावालच्या फत्तेशहाकडे आला. तेथें त्याला पुष्कळ शिष्य मिळाले व त्याच्या रहाण्याच्या ठिकाणीं गुरूद्वार किंवा डेहरा हें गांव वसलें. या गुरूला वाटेल त्यावेळीं मृत होतां येत असे; परंतु एकदां त्याचा अंदाज चुकल्यामुळें तो फिरूंन जिवंत झाला नाहीं. ज्या बिछान्यावर तो मरण पावला तो बिछाना अद्यापहि पवित्र समजला जातो. रामरायाच्या आगमनानंतर लवकरच फतेशहा मरण पावला; त्याच्या मागून त्याचा अज्ञान नातु प्रतापशहा हा गादीवर आला (१६९९). यानें पुष्कळ वर्षें राज्य केलें. पण याच्या राज्यांतींल भरभराट झालेली पाहून, सहारणपूरचा सुभेदार नजीब उद्दौला यानें रोहिला सैन्यासह शिवालिक ओलांडून कांहीं अडथळा न होतां तो देश काबीज केला. नजाबउद्दी त्याच्या सुधारलेल्या व चांगल्या राज्यपद्धतीमुळें जिल्ह्याची फारच भरभराट झाली; पण स. १७७० त तो मरण पावल्यावर देशाच्या विपन्न स्थितीला सुरूवात झाली व रजपूत, गुजर, शीख व गुरखे यांच्या स्वार्‍यांमुळें हा सुपीक देश ओसाड व नापीक होऊन गेला.

मध्यंतरी गुरखे लोक पश्चिमेकडे येत येत वर्‍हावालपर्यंत आले; १८०३ सालीं परदुमन शहा श्रीनगरहून पळून प्रथम डूनला व नंतर सहाराणला गेला व गुरख्यांनीं सर्व खोरें कांहीं एक अडथळा न होतां आपल्या ताब्यांत घेतलें. याच वेळीं ब्रिटिशांनीं सहारणपूरमध्यें प्रवेश केला. सरहद्दीवर गुरख्यांकडून वारंवार हल्ले होऊ लागल्यामुळें १८१४ सालीं त्यांच्या विरूद्ध युद्ध पुकारून डेहरा काबीज केलें व नालापाणीं किंवा कलंगच्या डोंगरी किल्ल्याला वेढा देऊन बर्‍याच नुकसानीनंतर तो सर केला. स. १८१५ त तह होऊन हा प्रदेश इंग्रजांस मिळाला. तेव्हांपासून येथें बहुतेक पूर्ण शांतता असून, सडका व कालवे तयार झाले आहेत, आणि शेतकी व उद्योगधंदे यांची वाढ होत आहे. चक्राता तहशिलीमधील जौन्सार बाबर हा भागहि डूनच्या बरोबरच इंग्रजांनीं ताब्यांत घेतला. काल्सीच्या शिलालेखावरून अशोकाच्या वेळच्या पाश्चिमात्य राजांचीं नांवें समजतात. काल्सीच्या ईशान्येस २५ मैलांवर, यमुनेच्या कांठीं मधा येथें कांहीं जुनीं देवालयें व अवशेष आहेत. त्यांपैकीं लख्खा मंदिरांत इ. स. ६०० ते ८०० च्या सुमारचे दोन शिलालेख आहेत. त्यांपैकीं एका लेखांत जालंधरच्या राजकन्येनें एका देवालयाचा पाया वसविल्याचा उल्लेख आहे. गंगानदीच्या कांठीं हृषीकेश येथें श्रीशंकराचार्यांनीं बांधविलेलें देवालय आहे.

लोकसंख्या:- १९०१ सालीं ह्या जिल्ह्याची लोकसंख्या १७८१९५ होती. शें. ८३ हिंदु व शें. १४ मुसलमान आहेत. हिंदुमध्यें रजपुतांचा भरणा बराच आहे. खोर्‍यांत मुख्य भाषा पश्चिमहिंदी चालते व डोंगरावरील लोक जौन्सारी भाषा बोलतात. येथें यूरोपियन लोक बरेच असल्यामुळें पुरूषांपैकीं लिहितां वाचता येणार्‍यांचें प्रमाण शें. १०.७ व स्त्रियांपैकीं शें. २ असें आहे.

शेतकी आणि जंगल:- या जिल्ह्यात गहूं, तांदूळ, मका, आणि बाजरी हीं धान्यें पिकतात; पण पीक पुरेसे होत नसल्यामुळें धान्य बाहेरून आणावें लागतें. सखलेल्या जंगलाचें क्षेत्रफळ ४२० चौ. मै. आहे. डूनमधील जंगलात साल, हल्डू, आओन्ल, व बहेर इत्यादि झाडें होतात. नद्यांच्या काठी खैर व शिसवी आणि जौन्सारच्या जंगलांत चीर, केला, देवदार वगैरे इमारती लांकूड होतें.

व्यापार व दळणवळण:- मसूरी येथे दारू गाळण्याचे दोन कारखाने आहेत; व चक्राता येथेंहि एक आहे. या जिल्ह्यांतून इमारती लांकूड, बांबू, चुना, कोळसा व चहा हे पदार्थ बाहेर जातात व कापड, कांबळीं, मीठ, साखर, धान्य, तंबाखू, आणि मसाले हे पदार्थ येथें येतात. अयोध्या आणि रोहिलखंड रेल्वेच्या मुख्य फाट्यावरील लक्सार स्टेशनपासून हरिद्वारपर्यंत जाणारा फांटा वाढवून डेहरापर्यंत नेलेला आहे. या जिल्ह्यांत पक्की सडक ५० मैल व कच्ची सडक २७२ मैल आहे.

राज्यव्यवस्था:- डेहराडून वरील अधिकार्‍याला सुपरिटेडंट असे म्हणतात. डेहरा व चक्राता या तहशिलींवर तहशिलदार आहेत. डेहरा व मसूरी येथें म्युनिसिपालिट्या आहेत. व राजपूर आणि काल्सी यांचा कारभार स. १८५६ च्या २० च्या कायद्याप्रमाणें चालतो.

त ह शी ल- संयुक्त प्रांतातील डेराडून जिल्ह्यांतील एक तहशील. क्षेत्रफळ ७३१ चौ. मै. पूर्वडून पश्चिमडून असे याचे दोन परगणे पाडले आहेत. यमुना ते गंगा पर्यंतचा हिमालय व सिवालिक टेकडयांच्या खोर्‍यांतील सर्व प्रदेशाचा ह्यांत समावेश होतो. लोकसंख्या १२७०९४. या तहशिलींत मोठीं गावे डेहरा, मसुरी, लडौर. राजपूर ही असून खेडीं ३७७ आहेत. ह्या तहशिलींतील बराच भाग जंगलानें व्यापलेला आहे. ह्या तहशिलीत १५ चहाचे मळे आहेत.

श ह र.-  संयुक्त प्रांतातील याच नांवांच्या जिल्ह्याचें व तालुक्याचें मुख्य ठिकाण. समुद्रसपाटीपासून उंची २३०० फूट. हरिद्वार-डेहरा रेल्वेचें हें शेवटचें टोंक आहे व मैदानाच्या प्रदेशांतून मसुरीकडे जाणारा रस्ता या गांवावरून जातो. लो. सं. (१९०१) म्युनिसिपालिटी व छावणीसुद्धा २८०९५. शीख लोकांचा गुरू म्हणविण्याचा प्रयत्‍न व्यर्थ झाल्यावर उदासी पंथाची स्थापना करणारा गुरू रामराय यानें हें शहर स्थापन केलें. १६९९ सालीं बांधिलेल्या या गुरूच्या देवालयांत जहांगीर बादशहाच्या थडग्याप्रमाणें तयार केलेल्या गर्भगृहामध्यें त्या गुरूचा बिछाना अद्याप ठेवण्यांत आला आहे. देवळाच्या बाहेरच्या मोठ्या देवाज्यावर धार्मिक व ऐतिहासिक व्यक्तींचीं चित्रें काढण्यांत आलीं आहेत. देवळांत तीन टांकीं असून त्यांपैकीं एक २३० फूट लांब व १८४ फूट रुंद आहे.

जिल्ह्यांतील अधिकारी हिंदाळ्यांत डेहरा येथें रहातात; हिंदुस्थान सरकारच्या त्रिकोणमिती व जंगलमोजणीखात्याचें त्याचप्रमाणें कृषिकर्मरसायनज्ञ व परोपजीवनशास्त्रज्ञ याचें हे रहाण्याचें ठिकाण आहे. फॅरिस्टस्कूल ही इमारत सर्वांत सुंदर असून येथें जंगलांतील वस्तूंचा मोठा संग्रह आहे. सर्व हिंदुस्थानाकरितां लागणारे जंगल-अधिकारी येथून शिकून तयार होतात. इंपीरियल कॅडेटकोअरचे मेंबर शिक्षणाकरितां येथें रहातात. अफगाणिस्तानच्या माजी अमीराचे येथे घर आहे. येथील म्युनिसिपालिटी १८६७ सालीं स्थापन झाली. १९०१ सालीं येथील लो. सं. २४०३९, व १९०३-०४ मधील उत्पन्न ५९००० रू. होतें. हिमालयांतील कोलुखेतपासून व कलंगड डोंगरांतील नालापाणीपासून या शहराचा पाणीपुरवठा होतो. डेहराच्या छावणींत २ गुरखा पलटणी असतात.

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .