प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

डेरागाझीखान, जिल्हा.-  पंजाबात मुलतान विभागांतील जिल्हा. पंजाबांत सिंधूनदीच्या पलीकडे असलेला हा एकच जिल्हा आहे. क्षे. फ. ५३०६ चौ. मैल. मर्यादा: पूर्वेस व आग्नेयीस सिंधूनदी व तिच्या पलीकडे मियानवाला आणि मुझफरगड जिल्हे व भावलपूर संस्थान; दक्षिणेस सिंधमधील सक्कर जिल्हा; पश्चिमेस बलुचिस्तान व उत्तरेस वायच्यसरहद्दीवरील प्रांताचा डेराइस्मायलखान जिल्हा.

स्वाभाविक वर्णन:- या जिल्ह्याच्या उत्तरेस सुलेमान पर्वताचीं शिखरें १०००० फुटापर्यंत उंच असून, पर्वताची मुख्य रांग व मैदान यांच्यांमध्यें, मुख्य रांगेशीं समांतर दोन लहान रांगा गेलेल्या आहेत. मुख्य रांग दक्षिणेकडे कमी कमी होत जाऊन मारी डोंगरावर विस्तीर्ण व सपाट असें पठार आहे. ह्या डोंगरातून पुष्कळ प्रवाह निघालेले आहेत; त्यांपैकीं निहोव, संगर व कहा ह्याखेरीज इतरांनां पावसाळ्याखेरीज पाणी नसतें. नद्यांमधून आलेला गाळ सिंधुनदी व डोंगराचा पायथा यांमध्यें बसून तेथें पच्छाडा नांवाची जमीन तयार झालेली आहे. सिंधुनदीजवळ जुखरीची झाडे पुष्कळ होतात.

या जिल्ह्याची हवा अत्यंत कोरडी असून रोगट नाहीं. हिवाळा फक्त दोन महिने असतो; उन्हाळ्यात उष्ण वारे वाहतात व त्यामुळें कधीं कधीं मनुष्यांच्या जीवासहि अपाय होतो; डोंगराळ प्रदेशांतील हवा सौम्य व सुखकारक असते. फोर्ट मनरो येथें वर्षास सुमारे १२ इंच व इतरत्र ४ पासून ६ इंचपर्यंत पाऊस पडतो. हा जिल्हा सिंधु नदीच्या काठीं असल्यामुळें येथें पुरापासून नेहमीं भीति असते. पुष्कळ दिवसांपासून सिंधुनदीचा प्रवाह हळू हळू पण सारखा पश्चिमेकडे जात चालला होता; पण स. १८८९ त तो डेरागाझीखानपाशीं येईपर्यंत त्याला प्रतिबंध करण्यांत आला नव्हता. दगडी बांधानें प्रवाहाची दिशा बदलून देण्याचें काम फार चांगलें झालें आहे.

इतिहास:- सुलेमान पर्वत व सिंधु नदी यांच्या दरम्यानच्या प्रदेशात हिंदू राज्य असावे; पण स्थानिक दंतकथा फार संदिग्ध व असंबद्ध आहेत. पूर्वीं हरंद, मारी व असनी एवढींच काय ती गांवें असून बाकीचा प्रदेश ओसाड होता असें म्हणतात. नृसिंहानें मारिलेल्या हिरण्याक्ष दैत्याच्या नांवावरून हरंद हें नांव पडलें अशी स्थानिक दंतकथा आहे; त्याचप्रमाणें पंजाबचा पौराणिक राजा सालू याच्या आसन ह्या राजधानीच्या गांवावरून असनी आणि त्याची गैरचालीची राणी कोकिलान हिची मारी म्हणजे राहाण्याचें ठिकाण, यावरून मारी गांवाचें नांव पडलें असेंहि त्याच दंतकथेवरून समजतें. राजनपूरच्या दक्षिणेचें कोत खेमाली हें खेव राजाकडे होतें.

सिंधप्रांताबरोबर हा जिल्हा स. ७१२ त हिंदुस्थानात स्वारी करणारा पहिला मुसुलमान सरदार महंमद बिन कासीम, याच्या हातांत गेला. स. १४४५ त हा लधा घराण्याच्या सत्तेखालीं स्वतंत्र झाला व स. १४५० त दिल्लीच्या लोदी घराण्याशीं संबंध असलेल्या नाहर घराण्यानें कीन व सितपूर येथें स्वतंत्र राज्य स्थापन केलें. नाहर घराण्यानें लवकरच आपल्या राज्याचा विस्तार केला, परंतु पश्चिमेकडील बलुची लोकांनीं त्याची सत्ता बरीच कमी केली. मलिक सोहराब बलुची यानें लधा राजापासून लष्करी जहागीर मिळविली. त्याच्या मागून आलेल्या हाजीखान ह्या मिराणी सरदाराच्या मुलानें गाझीखान हें शहर वसविलें. या घराण्यांतले अठरा राजे डेराजात येथें होऊन गेले. त्यांची नांवे आळीपाळीनें हाजी व गाझीखान अशीं होतीं. लवकरच मिराणी आणि नाहर यांच्यामध्यें तंटे होऊन नाहर लोकांनां जिल्ह्याच्या दक्षिण भागांत राहणें भाग पडले.

अकबराच्या कारकीर्दींत गाझीखान घराणें नांवाला मात्र मोगलाचें मांडलिक झालें. १७०० सालांत म्हणजे औरंगझेबाच्या कारकीर्दीच्या अखेरीस गाझीखान घराण्यांतील एकानें बंड केलें, पण मुलतानच्या सुभेदारानें त्याचा पराभव केला. यावेळच्या सुमारास कोल्हार घराणें सिंधमध्यें उदयास हेऊन इतके प्रबल झालें कीं, १७३९ सालांत नादीरशहाच्या स्वारीनंतर सिंधुनदीच्या पश्चिमेचा सर्व प्रदेश त्यांच्याकडे आला असतां त्याने मिराणी सरदाराला गाझीखानचा सुभेदार न करिता, नूरमहंमद कोल्हारच्या हाताखालीं आपला गुजार वजीर तेथें नेमला. गाझीखान घराण्यांतील शेवटचा पुरूष १७५८ सालीं मरण पावला. नादीरच्या हातून बलुची लोकांनीं कीन हें पूर्वीच घेतले होते, व ह्यावेळी मुकदम शैख राजन ह्याच्याच नावावरून राजनपूर हे नाव पडले. याने त्यांना सितपुरमधूनहि घालवून दिले. नंतर दुराणी घराण्यात पुष्कळ राजे होऊन गेले; ह्या काळात बलुची टोळेयामध्ये अंत:कलह फार माजले होते. पुढे लवकरच राज्यांतील व्यवस्था पार नाहींशी होऊन बेबंदशाही सुरू झाली व जिल्ह्याची स्थिति फार खालावत चालली. मध्यंतरीं पंजाबांत शीख लोकांची सत्ता वाढत चालली होती. १८१९ सालीं रणजितसिंगानें आपली सत्ता सिंधुनदीच्या पलीकडे वाढवून हल्लींच्या जिल्ह्याचा दक्षिण भाग आपल्या राज्यास जोडला. हा प्रदेश भावलपूरच्या नबाबाला लाहोरास य्वार्षिक खंडणी पाठविण्याच्या अटीवर, लष्करी जहागीर म्हणून मिळाला. १८२७ सालीं या नबाबानें उत्तर भागावर स्वारी करून तोहि शीख लोकांच्या अंमलाखालीं आणला. तीन वर्षानंतर हा प्रदेश त्याजकडून काढून सेनापति वेतुरा याजकडे देण्यांत आला. १८३२ त मुलतानचा प्रसिद्ध सावन माल यानें हा जिल्हा खंडानें घेतला व दुसर्‍या शीख युद्धानंतर इंग्रजांकडे जाईपर्यंत हा जिल्हा त्याच्या मुलाच्या ताब्यांत होता. इंग्रजांच्या ताब्यांत आल्यापासून येथें शांतता नांदत आहे.

लोकसंख्या:- १९०१ सालीं या जिल्ह्याची लोकसंख्या ४७११४० होती. शेंकडा ८७ मुसलमान, ५७८१५ हिंदु व १२०७ शीख आहेत. येथें बलुची व पश्चिम पंजाबी या भाषा चालतात. शें. ४९ लोकांचा उदरनिर्वाह शेतकीवर होतो. १९०१ सालीं शें. ६.७ पुरूषांनां व शे. ०.२ स्त्रियांनां लिहितां वाचतां येत होतें.

शेतकी:- पाऊस कमी पडत असल्यामुळें शेतीवरच्या पाण्यावर अवलंबून असते. सिंधच्या बहुतेक भागांत विहिरी व कालवे आहेत व पहाडामधील शेती उन्हाळ्यांत डोंगरावर पडणार्‍या पावसावर अवलंबून असते. या जिल्ह्यांत मुख्यत्वेंकरून भय्याचारा आणि पट्टीदारी व थोडीबहुत जमीनदारी पद्धत चालू आहे. गहू, हरभरा, बाजरी, खसखस, तंबाखू, तांदूळ, कापूस, नील वगैरे पिकें येथें होतात.

व्यापार व दळणवळण:- सरहद्दीवरील डोंगराळ प्रदेशांत लोकरीचें कापड तयार करितात. सपाटीच्या प्रदेशांत कांबळीं, चट्या, सुताडे व लोंकरीचे दुसरे जिन्नस तयार होतात. डेरागाझीखान येथें रेशमी कापड व हस्तिदंती बांगड्या होतात. या गांवीं दळण्याची व कांपूस पिंजण्याची एक गिरणी आहे. गहू, बाजरी, नीळ, अफू, कापूस, कातडीं आणि मोहरी हे जिन्नस सिंधुनदीमधून कराची व मुलतानकडे पाठविले जातात आणि गहूं व हरभरा हे जिन्नस येथे येतात. या जिल्ह्यांत आगगाड्या नाहींत. डेरागाझीखान गांव व सिंधुनदीच्या पूर्वतीरावरील गाझी घांट येथील रेल्वेस्टेशन यांच्या मधील दळणवळण आगबोटीच्या योगानें चालतें. सखीसरवर कबरीपर्यंत जाणार्‍या पक्क्या रस्त्याशिवाय इतर बहुतेक रस्ते गाड्यांच्या उपयोगाचे नाहींत.

राज्यव्यवस्था:- डेरागाझीखान, राजनपूर, जामपूर व संगर असे या जिल्ह्याचे ४ तालुके असून त्यांवर तहशिलदार आणि नायब तहशिलदार असतात. जिल्ह्याचा डेप्युटी कमिशनर डेरागाझीखान येथें असतो. डेरागाझीखान, राजनपूर, दाजल, व मिठणकोट येथील म्युनिसिपालिट्या खेरीज इतर ठिकाणचा स्थानिक कारभार जिल्हाबोर्डाकडे आहे.

त ह शी ल.- पंजाबातील डेरागाझीखान जिल्ह्याची एक तहशील. क्षेत्रफळ १४५७ चौ. मै. पूर्वेस सिधु नदी असून पश्चिमेस स्वतंत्र राज्य आहे. ह्या तहशिलींत एक भाई व मनरो किल्ला ह्या दोन उंच पहाण्यालायक जागा आहेत. लोकसंख्या (१९०१) १९३७४४. डेरागाझीखान हा गांव तालुक्याचें मुख्य ठिकाण आहे. खेडीं २१५. तहशिलींत सखीसरवरची कबर आहे.

गां व.-  पंजाबांत डेरागाझीखान जिल्हा व तालुका यांचें मुख्य ठिकाण. हें सिंधुनदीच्या उजव्या तीरावर आहे. लो.सं. (१९०१) २३७३१; पैकीं १३२९५ मुसलमान व ९९८८ हिंदु. १५ व्या शतकाच्या अखेर, मिराणी सरदार गाझीखान यानें स्थापन केल्यापासून हें गांव, स्थानिक राज्यकारभाराचें मुख्य ठिकाण आहे. कांठावर दाट आंबराई असलेल्या कस्तूरी कालव्यानें याची पूर्व दिशा मर्यादित केली आहे. पश्चिमेस एका मैलावर सिव्हिल स्टेशन आणि छावणी आहे. गाझीखान, अबदुल जवार, छूटाखान वगैरेंनीं बांधिलेल्या मशिदीमुळें गांवाला फार शोभा आलेली आहे. हें गाव व नार्थवेस्टर्न रेल्वेचें स्टेशन यांच्यामधून सिंधु नदी वहाते. बन्नू व डेराइस्मायलखानपासून जाकोबाबादपर्यंत जाणारा रस्ता ह्या गांवांतून जातो. येथें हस्तिदंती बांगड्या करण्याचा कारखाना भरभराटींत असून, रेशमी कापड व पितळेचीं भांडीं करण्याचें कारखानेहि आहेत. धान्य, कापूस व तीळ यांचा निर्गत व्यापार येथें बराच चालतो. गांवांत कापसांतील सरकी काढण्याची एक गिरणी असून तेथें दळण व तेल काढणें हीं कामेंहि होतात.

सिंधु नदीच्या पुरामुळें गांवाचें व छावणीचें वारंवार नुकसान झालेलें आहे. १८५६ सालीं गांव आणि छावणी व १८७८ सालीं नवी छावणी वाहून गेली होती. पुरापासून गावाचें संरक्षण करण्याकरितां तयार केलेले बरेच बंधारे जरी वाहून गेले तरी नदीचे मुख्य पात्र गाळाने भरून निघाल्यामुळें तूर्त धोका राहिलेला नाहीं.

येथे १८६७ सालीं म्युनिसिपालिटी स्थापन झाली. तिचें १९०३-०४ सालचें उत्पन्न ७९५०० रू. होतें. येथे आंग्लोव्हर्नाक्युलर हायस्कूल व सरकारी दवाखाना आहे. छावणींत बलुची लोकांनीं उभारलेलें सैन्य असून छावणीचें १९०२-०३ सालापूर्वींच्या १० वर्षांतील सरासरी उत्पन्न १५०० रू. होतें.

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .