प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

डेमॉस्थेनीस (इ. पू. ३८४-३२२) - हा महान वक्ता व मुत्सद्दी अथेन्समध्यें होऊन गेला. त्याच्या बापाचें नांव डेमॉस्थेनीस हेंच होतें व तो अथेन्सचा रहिवाशी होता. त्याच्या चुलतभावांनीं अफरातफर केल्यामुळें, डेमॉस्थेनीस वयांत आल्यावर सुमारें ५०-६० पौंड वार्षिक उत्पन्नाचें पितृधन त्याच्या पदरांत पडलें. डेमॉस्थेनीसनें पूर्ववयांत इझॅऊस नांवाच्या विद्वान शिक्षकाजवळ वक्तृत्त्वकला व अ‍ॅटिक कायदा यांचा अभ्यास केला. पुढें त्यानें न्याकोर्टांतील पक्षकारांकरता भाषणें उर्फ तक्रारी लिहून देण्याचा धंदा सुरू केला; कधींकधीं तो स्वत: पक्षकारांतर्फे बोलत असे. परंतु त्याच्या वाणीमध्यें दोष असल्यामुळें साधारणत: नीटसें भाषण करण्यास त्याला फार प्रयास पडत असत. ही गोष्ट लक्षांत घेऊन ते दोष नाहींसे करण्याकरितां व उत्तमोत्तम वक्ता होण्याची महत्त्वकांक्षा धरून त्यानें भगीरथ प्रयत्न केले. त्यानें तोंडांत गोट्या धरून समुद्रतीरावर लाटांच्या खळखळांटांत जोरानें भाषण करण्याचा क्रम कांहीं दिवस ठेवला. टेंकडीवर पळत जात असतां मोठ्यानें बोलण्याचा त्यानें अभ्यास कांहीं दिवस केला; थुसिडाइडसचा इतिहास आठ वेळां लिहून काढला व एकदां सभेमध्यें प्रेक्षकांनीं फजिती केल्यामुळें एका प्रसिध्द नटाजवळ तो अभिनयकला शिकला. याप्रमाणें आवाज कमावून, भाषेवर प्रभुत्व मिळवून व तिला उचित अभिनयाची जोड देऊन तो पहिल्या प्रतीचा वक्ता बनला. पुढें राजकारणांत पडल्यावरहि त्यानें आपला न्यायकोर्टांतील (वकिलीचा) धंदा चालू ठेवला होताच. त्यानें राजकारणांत इ. पू. ३५५ ते ३२२ मधील मरेपर्यंतचे सर्व आयुष्य एका धोरणानें घालविलें. अथेन्स, ग्रीक उर्फ हेलेनिक जीवनक्रम किंवा संस्कृति यांचा रानटी लोकांच्या हल्ल्यापासून बचाव करून अथिनियन किंवा सर्व ग्रीक लोकांचें स्वातंत्र्य कायम राखावयाचें, हें त्याच्या राजकारणांतलें ध्येय किंवा धोरण होतें.

इ. पू. ३५५ मध्यें २९ व्या वर्षी ''अगन्स्ट अंड्रोशन'' म्हणजे बरखास्त होणार्‍या सेनेटचा सोनेरी मुकुटानें सन्मान करावा या ठरावाविरुध्द त्यानें भाषण करून युध्दविषयक तयारी करण्याबद्दलचें भाषण केलें. ३५२ मध्यें स्पार्टा व मेगालोपोलिस यांत लढा उत्पन्न झाला असतां स्पार्टाला दोष देऊन मेगालोपोलिसचें स्वातंत्र्य कायम राखण्याच्या बाजूनें तो बोलला. या सर्व प्रकरणांत, लोकांनीं मुत्सद्यांनां जबाबदार धरणें, सार्वजनिक पैशाची अफरातफर न होऊं देणें, योग्य कारण व योग्य तयारी असल्याशिवाय युध्द सुरू न करणे दुर्बळ ग्रीक संस्थानांचें किंवा शहरांचें स्वातंत्र्य कायम राखणें हीं तत्त्वें डेमॉस्थेनीसनें स्वीकारलीं होतीं.

पुढें अथेसला फिलिप हा जबरदस्त शत्रु उत्पन्न झाला. त्याच्या विरुध्द पहिलें फिलिपिक ३५१ त व तिसरें फिलिपिक ३४१ त त्यानें केलें व मध्यंतरीं फिलिपिकच्याच विरुध्द एकंदर आठ भाषणें केलीं. त्यानें आपल्या 'पहिल्या फिलिपिक' भाषणांत अथेन्सच्या सैन्यांतील दोष दाखवून ते सुधारण्याची दिशा दाखविली. नंतर र्‍होडसला कोरियाविरुध्द स्वातंत्र्य मिळविण्याच्या कामांत अथेन्सनें मदत करावी, असें भाषण करून त्यानें स्वातंत्र्याचा योग्या कैवार घेतला. पुढें युबियांतील अंतस्थ भानगडींत पडण्याच्या विरुध्द त्यानें भाषण केलें. त्याच प्रकरणांत कोणा एका धनिक दंगेखोरानें डेमॉस्थेनीसला मारण्याचा प्रयत्न केला; पण तो फसला व तें प्रकरणहि शेवटीं आपसांत मिटलें. पुढें फिलिपनें ऑलिंथसवर स्वारी केली, तेव्हां ऑलिंथियनांनां मदत देण्याविषयीं त्यानें तीन भाषणें केली. तिकडें फिलिपचा जय होत गेला व त्यानें बत्तीस शहरें जमीनदोस्त केलीं. याप्रमाणें फिलिप ग्रीसमध्यें तर शिरलाच; आतां त्याला अडवून कोठे धरावयाचा, एवढाच प्रश्न उरला. या सुमारास एश्चिनस नांवाचा एक जोदार वक्ता राजकारणांत पुढें आला होता; त्यानें लोकांची मनें फिलिपबरोबर युध्द करण्यास तयार केलीं. पण डेमॉस्थेनीस तह करण्याच्या मताचा होता. अखेर अकरा जणांचें एक वकीलमंडळ फिलिपकडे तहाचें बोलणें करण्यास जाऊन फिलोक्रेटसचा तह स. ३४६ फेब्रुवारींत झाला. त्यांत तहाच्या तारखेस ताब्यांत असलेला मुलुख त्याचा त्यानें घ्यावा असें ठरलें. परंतु या तहांत हेलियन व फोशियन लोकांचा अन्तर्भाव झाला नव्हता. त्याचा फायदा घेऊन फिलिपनें त्यांच्याबरोबर लवकरच युध्द सुरू केलें व फोसिया जिंकून घेतला. ऑंफिक्टिऑनिक कौन्सिलमध्यें आपलें वर्चस्व स्थापिलें व डेल्फी ओरॅकल अथेन्सहून फिलिपनें नेलें. तेव्हां युध्द करण्यास अथिनियन लोक एका पायावर तयार असतांहि डेमॉस्थेनीसनें दूरदृष्टीनें त्यांनां युध्दापासून परावृत्त केलें. कारण त्यावेळी ओरोपस, अ‍ॅफिपोलिस, कार्डिया, चिऑस, कोंस, र्‍होडस, बायझंटियम वगैरे सर्व ठिकाणें हातचीं गेल्यामुळें अथेन्सला मदतनीस दोस्त कोणी उरलें नव्हतें. त्यामुळें त्यावेळीं युध्द न करणेंच योग्य होतें.

पुढील आठ वर्षांच्या शांततेच्या काळांत डेमॉस्थेनीसचें वर्चस्व सारखें वाढत गेलें व शेवटीं तो सर्वश्रेष्ठ मुत्सद्दी झाल. ख्रि. पू. ३४४ त त्यानें स्वत: पेलॉपोनीससमध्यें जाऊन फिलिपच्या जाळ्यांत न सांपडण्याबद्दल त्यांनां उपदेश केला. फिलिप आड्रिक्रऑटिक समुद्रापासून हेलेस्पांटपर्यंत आपली सत्ता वाढवीत गेला. तेव्हां 'दुसरें फिलिपिक' व 'तिसरें फिलिपिक' हीं भाषणें करून थेबियन लोकांनां त्यानें अथेन्सच्या बाजूला वळविलें. तथापि ख्रि. पू. ३३८ मधील चेरोनियाच्या लढाईंत फिलिपचाच जय झाला: त्यामुळें डेमॉस्थेनीसची सर्व धडपड व्यर्थ गेली.

तथापि उरलेल्या आयुष्यांत (३३८-३२२ इ. स. पू.) डेमॉस्थेनीसनें अथेन्सचीं महत्त्वाचीं अनेक कामें केलीं. शेवटीं अथेन्सच्या राज्यातर्फे त्यानें सोनेरी मुकुट ग्रहण करावा असें सेनेटनें ठरविलें. परंतु एश्चिनसनें डेकॉस्थेनीसबद्दलच्या मत्सरानें ग्रस्त होऊन लोकसभेंत डेमॉस्थेनीसच्या एकंदर सार्वजनिक कामगिरीवर कडक टीका केली. त्यावर उत्तारादाखल 'मुगुटावर' हें आपलें चिरस्मरणीय, अत्यंत वक्तृत्वपूर्ण, अत्यंत ओजस्वी व अत्यंत हृदयस्पशी असें भाषण केलें. ख्रि. पू. ३२५।३२४ च्या सुमारास फिलिपचा जगज्जेता पुत्र अलेक्झांडर हा आशियाखंडांत दिग्विजयास जात असतां त्याच्याबरोबरचा एक अधिकारी हार्पेलस हा पळून ग्रीसमध्यें दहा बारा लाखांचा ऐवज व ८ हजार सैन्यासह माघारा आला. व तो अलेक्झांडर विरुध्द सर्व ग्रीक लोकांस स्वातंत्र्याकरितां युध्द करण्यास चिथवूं लागला. त्या एकंदर प्रकरणांत पैशांची अफरातफर होऊन डेमॉस्थेनीस राजनिष्ठ राहून सर्व ऐवज अलेक्झांडरला परत देण्याविषयीं खटपट करीत असतांहि त्यास ५० टॅलेंट दंड झाला ! ख्रि. पू. ३२३ त अलेक्झांडर मरण पावला; त्याबरोबर डेमॉस्थेनीसनें आपलें वाग्रूपीं रणशिंग फुंकून सर्व ग्रीक लोकांनां मॅसिडोनबरोबर लढण्याकरिता समरांगणावर उभे केलें. परंतु या लढाईंतहि अपयश येऊन लेमियन युध्दाचा सर्वस्वीं ग्रीकांच्या विरुध्द निकाल झाला. मॅसिडोनियाच्या ऍंटिपेटरनें अथिनियन पुढार्‍यास हवालीं करण्याची तहांत अट घातली. तेव्हां लोकसभेनेंच डेमॉस्थेनीस, हायपरीडस वगैरेंना देशद्रोही ठरवून मरणाची शिक्षा सांगितली. तेव्हां डेमॉस्थेनीस पळून जाऊन आगॉलिस बेटांतील कॅलॉरियाच्या देवालयांत राहिला. तेथून पकडून नेण्याकरितां ऍंटिपेटरनें पाठविलेल्या आर्कियस यानें, प्रथम डेमॉस्थेनीसला त्या पवित्र देवालयांतून बाहेर काढण्याकरितां आमीष, विनंत्या व धमक्या दाखविल्यानंतर त्याचे शिपाई त्यास धरण्याकरितां देवळांत शिरूं लागले, इतक्यांत डेमॉस्थेनिसनें लेखणींत ठेवलेलें विष खाल्लें व लवकरच प्राण सोडला! ! त्याचें प्रेत मात्र ख्रि. पू. (३२२ आक्टोबरमध्यें) त्याच्या कट्टया शत्रूच्या हातीं लागलें. याप्रमाणें या महान अथिनियन देशभक्ताचा अत्यंत हृदयद्रावक रीतीनें अंत झाला.
  आपल्या देशाला पारतंत्र्यापासून वांचविण्याचें महद्भाग्य डेकॉस्थेनिसला लाभलें नाहीं. हें खरें; तथापि महत्कृत्यांस उत्तेजन देऊन, संकटांत सांत्वन करून व सदोदित उच्च ध्येय डोळ्यांपुढें ठेवण्यांत डेमॉस्थेनीसनें अलौकिक देशकार्य केलें आहे. देशभक्ति जागृत करणें, राजकीय सामर्थ्य वाढविणें व सर्व हेलेनिक लोकांत अथेन्सचें वनज प्रस्थापित करणें हें त्याचें जीवनकर्तव्य होतें; आणि अथेन्सपुढें उच्च उच्च ध्येयें ठेवण्याचें काम त्यानें आजन्म केलें, हाच त्याचा दिग्विजय होता. वक्ता या नात्यानें त्याच्यामध्यें वक्तृत्वकलेंतील पारंगततेबरोबर नैतिक पावित्र्य व बौध्दिक तीक्ष्णता असा त्रिवेणीसंगम झालेला होता. उत्कृष्ट वक्तृत्त्वकलेला उत्कट देशभक्तीची व दूरदर्शी मुत्सद्दीगिरीची जोड मिळाल्यामुळें डेमॉस्थेनीस हा केवळ अद्वितीय पुरुष होऊन गेला. चॅथॅम व सिसिरो हेहि त्याच्या पुढें फिकेच पडतात. एकंदर एकसष्ट व्याख्यानें आज डेमॉस्थेनीसच्या नांवावर मोडतात. परंतु त्यांपैकी निम्मी प्रक्षिप्त असावींत असें वाटतें.

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .