प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

डलहौसी, लॉर्ड - डलहौसी जेम्स अ‍ॅन्ड्रू. (१८१२-१८६०)- इंग्लंडातील एक मुत्सद्दी, आणि हिंदुस्थानचा गव्हर्नर जनरल. हा स्कॉटलंडमध्यें, डलहौसी कॅसल येथें, इ. स. १८१२, एप्रिलमध्यें जन्मला तरुणपणीं त्यानें इंग्लंडमध्यें अनेक महत्त्वाची व लोकोपयोगी कामें केली. हिंदुस्थानांत इंग्रजांची सत्ता अढळ करून, इंग्रजांचें राज्य विस्तृत करणार्‍या चौघां गव्हर्नर जनरलांपैकी हा एक होता. हिंदुस्थानांत १८५७ सालच्या बंडाचा जो वणवा पेटला त्याला याची अनेक बेकायदेशीर कृत्यें कारण झाल्यामुळें त्याला लोकापवाद सहन करावा लागला. एतद्देशीय संस्थानें (त्यांनां दत्तकाची परवानगी न देतां) खालसा करून ती ब्रिटिश राज्यास जोडण्याचा यानेंच प्रथम उपक्रम केला. हिंदुस्थानाभोंवती ब्रिटिश सत्तेचा विळखा घट्ट बसविण्याकरितां त्यानें कसून प्रयत्न चालविले. यामुळे संस्थानिक लोक असंतुष्ट झाले. याचा बाप राम्से हा हिंदुस्थानांत कमांडर इन चीफ होता. त्यामुळें डलहौसीला हिंदुस्थानाची माहिती लहानपणापासून होतीं. १८३६ सालीं लेडी सुसान ले या विदुषीबरोबर त्यानें लग्न लाविलें.

इ. स. १८४३ सालीं ग्लॅडस्टनच्या मंत्रिमंडळानें त्याला 'बोर्ड ऑफ ट्रेड' चा उपाध्यक्ष नेमिलें. 'कॉर्न लॉ संबंधीं' च्या झगड्यांत डलहौसीनें सर रॉबर्ट पोलची बाजू उचलून धरिली होती. पुढें लॉर्ड जॉन रसेल याला नवें मंत्रिमंडळ स्थापतां न आल्यामुळें डलहौसीनें आपल्या उपाध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला. रसेलनें कॅबिनेटमध्यें देऊं केलेली जागा डलहौसीनें नाकारली. पुढें १८४७ सालीं लॉर्ड हार्डिंजच्या नंतर त्याला हिंदुस्थानच्या गव्हर्नर-जनरलच्या जागेवर नेमिलें.

बंगालचा गव्हर्नर आणि हिंदुस्थानचा गव्हर्नर-जनरल हे दोन्ही अधिकार डलहौसीकडे सोंपविण्यांत आले. सर जॉन हॉबहाऊस हा 'बोर्ड ऑफ ट्रेड' चा तत्कालीन अध्यक्ष असून, हिंदुस्थानांत सर्वत्र शांतता आहे अशा अर्थाची खबर डलहौसी त्याजकडे नित्य पाठवी. परंतु ती विलायतेस पोहोंचण्यापूर्वीच हिंदुस्थानांत दंगे उपस्थित होत असत.

१८४८ सालीं, डलहौसीनें मुलतानच्या मूलराज नामक दिवाणाकडे (मुलतानचा कारभार आपल्या ताब्यांत घेण्याच्या हेतूनें) दोन प्रतिनिधी पाठविले. परंतु त्यांचा खून होऊन, शीखांनीं उघड उघड बंड उभारलें. या बंडाचा बीमोड करण्याच्या सबबीवर सबंध पंजाब खालसा करण्याचें डलहौसीनें ठरविलें व स्वत: मोठ्या फौजेनिशीं पंजाबकडे निघाला (१८४८). इंग्रजांचा सेनापति गो यानें रामनगर, सादलापूर आणि चिलियनवाला या ठिकाणीं मूलराजच्या फौजेचा पराभव केला. तरी त्याच्या फौजेनें मोठ्या शिकस्तीनें युद्भ केलें. अखेर जनरल व्हिशनें ता. २२ जानेवारी १८४९ रोजी मुलतानचा किल्ला सर केला व पुढें एक महिन्यांत (ता. २१ फेब्रुवारी) रावळपिंडी येथें शीख सैन्य इंग्रजांनां शरण गेलें. या विजयाबद्दल ब्रिटिश पार्लमेंटनें डलहौसीचे आभार मानले आणि त्यास 'मक्र्बिसची' पदवी दिली.

अशा रीतीनें युद्भ संपल्यानंतर पार्लमेंटच्या संमतीची वाट न पाहतां डलहौसीनें, पंजाब प्रांत ब्रिटिश राज्यास जोडला व पंजाबचा महाराज धूलीपसिंग यास सालीना पांच लक्षांची नेमणूक करून दिली. इंग्रजांनीं सर्व शीख फौजेस रजा देऊन शीख लोकांचीं सर्व हत्यारें काढून घेतलीं. त्याचप्रमाणें इंग्लंड व वेल्स या दोहोंच्या दीडपट एवढें मोठें नवीन राज्य डलहौसीनें काबीज केलें. थांडाबूच्या तहान्वयें (इ. स. १८२६) ब्रम्ही सरकारच्या ताब्यांतील समुद्रांत असलेल्या ब्रिटिश जहाजांचें रक्षण करण्यास ब्रम्ही सरकार बांधलें गेलें होतें. परंतु ब्रह्मी सरकारनें ही अट न पाळल्यामुळें आबा येथील ब्रह्मी दरबारांत ब्रिटिशांचा अपमान झाला. या अपमानामुळें चिडून जाऊन डलहौसीनें ब्रम्ही लोकांवर स्वारी करून (ता. ५ एप्रिल १८५२) मार्ताबान घेतलें. थोड्याच दिवसांनीं रंगून आणि बेसिन ही ठाणीहि इंग्रज फौजेनें सर केली.

अद्यापहि आबा येथील ब्रम्ही सरकार इंग्रजांनां शरण आल्यामुळें इंग्रजांनीं युद्भाची दुसरी मोहीम आरंभून प्रौम आणि पेनु प्रांत हस्तगत करून घेतले. आराकान प्रांत तेनासरीमला जोडून, कंपनीच्या ताब्यांत आलेल्या प्रदेशांवर इंग्रजी सत्ता दृढ करावी असा डलहौसीचा हेतु होता, डलहौसी स्वत: ब्रम्हदेशांत गेला, आणि नोव्हेंबर (स. १८५२) पर्यंत सर्व ठिकाणें काबीज करून डिसेंबरांत दक्षिण ब्रम्हदेश त्यानें ब्रिटिश राज्यास जोडिला.

राज्यें खालसा करणें.- इंग्रजांची सार्वभौम सत्ता स्थापन होऊन पन्नास वर्षे होऊन गेलीं; आणि त्यावेळीं उपयोगी पडलेली तैनाती फौजेची पद्भत आतां निरुपयोगी ठरली. तेव्हां एतद्देशीय हिंदु संस्थानें खालसा करण्याचें एक निराळेंच धोरण ठेवून डलहौसीनें तें अमलांत आणिलें. संस्थानें खालसा करण्याच्या त्याच्या प्रमुख योजना अशा- (१) केव्हां दत्तक वारस नामंजूरीवर, (२) केव्हां बेवारसाच्या सबबीवर, (३) केव्हां अव्यवस्थेच्या कारणानें व (४) केव्हां विनाकारण युद्भें उपस्थित करून. याप्रमाणें होतील तितकी राज्यें खालसा करण्याचा त्यानें निश्चय केला.

पहिल्या सदराखालीं त्यानें प्रथम सातारचें राज्य खालसा केलें (१८४९ जाने.). सातारचा राजा प्रतापसिंह ह्यास पदच्युत करून, त्याचा भाऊ शहाजी ह्यास इंग्रजांनीं गादीवर वसविलें (सन १८३९). पुढें हे दोघेहि भाऊ स. १८४७ व १८४८ च्या दरम्यान वारले. दोघांनांहि औरस संतति नसल्यामुळे दत्तक घेतले होतें. हीं दत्तविधानें बेकायदेशीर ठरवून आणि औरस संतति नाही म्हणून सातारचें राज्य खालसा केले. याच सबबीवर व त्याच वर्षी (स. १८४९) जैतपूर आणि संबळपूरचीं राज्येंहि खालसा करून व १८५३ सालीं, नागपूर आणि झांशी हीं संस्थानेंहि औरस वारस नसल्यामुळें खालसा केलीं. भघत आणि उदयपूर ही दोन लहान राज्यें डलहौसीनें १८५१ व १८५२ सालीं खालसा केली होतीं. परंतु ब्रिटिश पार्लमेंटच्या सांगण्यावरून तद्देशीय संस्थानिकांस ती परत करण्यांत आली.
 राजव्यवस्थेचीं कृत्यें.- आजपर्यंत गव्हर्नर-जनरलची पदवी बंगालचा गव्हर्नर जनरल अशी असून, त्याच्याकडे बंगाल इलाख्याचेंहि कच्चें काम असें. परंतु डलहौसीनें पार्लमेंटकडून बंगाल इलाखा वेगळा केला आणि त्याजवर निराळ्या लेफ्टेनंटची नेमणूक केली. सर्व हिंदुस्थानच्या राज्यकारभाराचें मुख्य काम गव्हर्नर-जनरलकडे ह्याच वेळेपासून गेलें. त्यानें तारायंत्र व आगगाडीचे रस्ते चालू करून त्यायोगें मुख्यत: लष्कराच्या व व्यापारांच्या सोयी केल्या. रस्ते कालवे वगैरे कामें करण्यावरती त्यानें निरनिराळीं खाती काढिली. तसेंच पोस्टाचीं टिकिटें छापण्याची सोय करून हंशिलाचे दर कमी केले. त्यानें तुरुगांची योग्य पहाणी करून ते सुधारण्याची खटपट केली. मनुष्याचा बळी देणें यासारखे क्रुर प्रकार त्यानें मोठ्या खटपटीनें बंद करविलें. निरनिराळ्या जिल्ह्यांची राज्यव्यवस्थाविषयक माहिती (अ‍ॅडमिनिस्टे्रटिव्ह रिपोर्ट) छापून प्रसिद्भ करण्याचा उपक्रम त्यानें सुरू केला. जंगलें राखणें, चहाची लागवड करणे, हिंदुस्थानांतील प्राचीन शिल्पकला व ऐतिहासिक स्थळें यांचे अवशेष कायम राखणें हींहि कामें त्यानें केली. तसेंच हिंदुस्थानांतील गोर्‍या अंमलदारांकरितां फार खर्च करून त्यानें चांगले बंगले व बागा करविल्या व त्यानें सिव्हिल सर्व्हिस परिक्षेस एतद्देशीय उमेदवार घेण्याचा हुकूम काढला.

बाजीराव पेशवे ब्रह्मावर्त येथें मरण पावल्यानंतर (स. १८५२) बाजीरावाच्या सालीना ८ लाखांच्या नेमणुकीची नानासाहेबांनी इंग्रजांकडे मागणी केली. या नानासाहेबास बाजीरावानें दत्तक घेतलें होतें. बाजीरावाचा तो औरस पुत्र नाहीं या सबबीवर डलहौसीनें त्याची मागणी नाकबूल करून पेशव्यांची ८ लाखांची नेमणूक खालसा केली. तसेंच सन १७९९ त तंजाबरचें राज्य खालसा झाल्यापासून राजाच्या कुटुंबाकडे बरीच मोठी नेमणूक चालूं होती; स. १८५५ त शिवाजी राजा निपुत्रिक मरण पावल्यामुळें उलहौसीनें त्याची तीन लाखांची जहागीर खालसा केली. संबळपूर हें लहानसें संस्थानहि तेथील राजा निपुत्रिक मृत्यु पावल्यामुळें खालसा करण्यांत आलें. नागपुरकर रघूजी भोंसले १८५३ सालच्या नोव्हेंबरांत निपुत्रिक मरण पावल्यामुळें राज्यास कोणी वारस नाहीं म्हणून तेहि संस्थान खालसा करण्यांत आलें. खैरपूरच्या संस्थानिकाची जहागीर डलहौसीनें १५ लाखांनीं कमी केली. सिकिमचा राजा इंग्रजांशीं उद्दामपणें वागूं लागला तेव्हां त्यानें संस्थानचा कांहीं भाग जिंकून आपल्या ताब्यात घेतला.

१८५४ मध्यें डलहौसीनें लखनौ येथील रेसिडेंटाच्या जागीं जनरल औट्रामची नेमणूक केली. यानें त्या प्रांतांत फिरून तेथील कच्ची हकीकत डलहौसीला कळविली. अयोध्येचें राज्य इंग्रजसरकारनें एकदम आपल्या ताब्यांत घ्यावें अशीहि त्यानें डलहौसीला शिफारस केली. तिजवर कौन्सिलदारांचे अभिप्राय होऊन हें प्रकरण डलहौसीपुढें आलें. त्यावर आपलें मत लिहून डलहौसीनें तें प्रकरण विलायतेस पाठविलें. विलायतेहून राज्य खालसा करण्याचा हुकूम आल्यानंतर औट्राग्गच्या हाताखालीं फौज पाठवून तें राज्य डलहौसीनें खालसा केलें (१३ फेब्रुवारी १८५६) व अयोध्येच्या नबाबास सालीना बारा लाखांची नेमणूक करून कलकत्त्यास ठेविलें. अयोध्याप्रकरणाचा निकाल लावणें हेंच डलहौसीचें हिंदुस्थानांतील शेवटचें कृत्य होय. विलायतेस गेल्यानंतर तेथें त्यानें केलेल्या हिंदुस्थानांतील कामगिरीबद्दल त्याची वाखाणणी करण्यांत आलीं. व त्याला ५००० पौडांचें वार्षिक पेन्शन मिळालें इतक्यांत हिंदुस्थानांत सत्तावन सालचें बंड उद्भवलें व त्याचें पाप डलहौसीच्या माथीं मारण्यांत आलें. हिंदुस्थानांत असतांना त्यानें केलेल्या बेकायदेशीर कृत्यांचाच परिणाम म्हणजे हें बंड होय असें कित्येक उघड म्हणूं लागले. हा लोकापवाद शेवटपर्यंत डलहौसीला सहन करावा लागला अखेर तो डलहौसी किल्ल्यांत मरण पावला (१९ डिसेंबर १८६०). हिंदुस्थानांत ब्रिटिश राज्याची स्थापना मुख्यत: वॉरन हेस्टिंग्ज, लॉर्ड वेल्स्ली, लॉर्ड हेस्टिंग्ज आणि डलहौसी या चार मुत्सद्दयांनी केली.

[संदर्भग्रंथ:-सर इ. आर्नोल्ड; ''डलहौसीज् अ‍ॅडमिनिस्ट्रेशन ऑफ ब्रिटिश इंडिया''; सर सी. जॅक्सन्; ''व्हिडिकेशन ऑफ डलहौसीज् अ‍ॅडमिनिस्ट्रेशन''; सर डब्ल्यू, हंटर; डलहौसी; कॅ. ट्रॉयर; लाईफ ऑफ दि माक्र्किस ऑफ डलहौसी, ड्यूक ऑफ अर्गाईल; ''इंडिया अंडर डलहौसी अ‍ॅन्ड कॅनिंग''; सर विल्यम ली. वॉर्नर; लाईफ ऑफ दि माक्र्किस ऑफ डलहौसी, के. टी.]

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .