प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

ठग-ठगी - ठग हा एक धार्मिक मारेकर्‍याचा संप्रदाय आहे. स्थग या संस्कृत व ठक या पाली शब्दांपासून ठग हा शब्द बनला असावा; याचा धात्वर्थ ठकविणारा, फसविणारा असा आहे. यांनां फांसीगर असेंहि म्हणतात. लार्ड विल्यम बेंटिंक या गव्हर्नर जनरलच्या कारकीर्दीत ठगांचा नायनाट होण्याच्या आधीं पुष्कळ वर्षांपासून या संप्रदायाचा प्रसार हिंदुस्थानांत सर्वत्र झाला होता. त्यांचीं मुख्य देवता हिंदूंची काली (ठाकुराणी), दुर्गा अथवा भवानी नांवाची देवी असे. या पंथांत हिंदू मुसुलमान दोन्हीहि समाविष्ट होत व भांडणंतटा न करतां भावांप्रमाणें रहात. त्यांच्यांत शिस्त उत्तम असून गुप्तपणा फार राखीत. या देवीला रक्तपाताशिवाय मांणसांचा बळी देणें हा ते धार्मिक विधि मानीत व बळी देऊन मग त्याचा माल लुटीत. देवीवर त्यांची फार निष्ठा असे. तिच्या रागास ते फार भीत; त्यांनां माणसाचा प्राण घेण्याबद्दल कांहींच क्षिति किंवा पाप वाटत नसें. आपलें हें एक धार्मिक कृत्यच होय अशी त्यांची खरोखरची समजूत असे. या कृत्यावरच त्यांची उपजीविका असे. पण ते बायकांनां कधींहि मारीत नसत. एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धांत या ठगांचा प्रसार फार झाला होता. त्या सुमारास दर वर्षी हजारों लोकांचा प्राण या ठगांनीं घेतला होता. एका ठगानें तर आपल्या आयुष्यांत एकंदर ७१९ माणसांचा जीव घेण्यांत आपला हात होता असें कबूल केलें होतें.

या लोकांच्या संस्था फार गुप्तपणानें चालत असत. कोंकणाशिवाय बाकीच्या सर्व हिंदुस्थानांत हे लोक पसरले होते. त्यांची भाषा सांकेतिक असे. व ती त्यांच्याशिवाय दुसर्‍यास मुळींच समजत नसे. तसेंच त्यांच्या कांहीं खुणाहि असत. या खुणांवरून अमुक माणूस ठग आहे असें समजून घेई; मात्र ही ओळख त्यांची त्यांनांच पटे.

ठागाची दीक्षा देण्याचा प्रकार मोठ्या समारंभाचा असे. त्यावेळीं त्यांचा उपाध्याय (हा बहुतेक हिंदू व त्यांतल्यात्यांत ब्राह्मण असे) एका कुर्‍हाडीच्या साहाय्यानें हा विधि करीत असे. प्रमुख ठग या समारंभास हजर रहात. त्यावेळच्या शकुनांवर यांचा फार भंरवसा असे. नवीन माणूस संप्रदायांत दाखल केल्यावर गूळ वाटीत. त्यांची शिस्त कडक असे निरनिराळीं कामें वांटून दिलेलीं असत व तीं ज्यांचीं त्यानें पार पाडलींच पाहिजेत असा त्यांचा सक्त नियम असे. गळफांस देणारा, प्रेतें पुरण्यासाठी खड्डा खोदणारा, हेराचें काम करणारा, माणसाला फूस लावून आणणारा वगैरे लोक निरनिराळे असत. हे लोक मोठमोठ्या टोळ्या करून प्रवास करीत. केव्हां केव्हां त्यांच्या टोळींत तीनशें ते चारशेंपर्यंत लोक असत. यांनां देशांतील कांहीं व्यापारी, सावकार, जहागीरदार, शेतकरी, पोलीस, जमीनदार यांचा गुप्त आसरा होता असें म्हणतात. लुटलेला माल यांच्यामार्फत ठग लोक विकीत असत. कांहीं व्यापारी तर यांच्या गुप्तसंस्थाचें सभासदहि असत. कांहीं ठग यूरोपियन अधिकार्‍याच्या पदरीं नौकरीस रहात व मधून मधून रजा घेऊन ठगांच्या टोळींत (ते ज्या टोळींत असत तींत) आपापलें काम करण्यास जात.

शंभर वर्षांपूर्वी प्रवासाचे रस्ते हल्लींच्या सारखे उत्तम व निर्भय झाले नव्हते व पोलीसचा बंदोबस्तहि जितक्यास तितकाच होता. त्यामुळें ठगांनां रस्तेलूट करण्यास फारसा अडथळा येत नसे. यात्रेकरू, कापडी, संन्यासी, व्यापारी वगैरेंचे वेष घेऊन ठगांच्या टोळ्यांच्या टोळ्या मोठमोठ्या रस्त्यानें हिंडत व मार्गांत आढळणार्‍या श्रीमान् प्रवाशांनां किंवा व्यपार्‍यानां गांठून लुटीत व गळफांस घालून ठार करीत. अशा लोकांनां त्यांच्या मालांसह नाना प्रकारच्या युक्त्यांनीं फसवून ते आपल्या गोटांत आणीत; या गोटांच्या जवळ प्रारंभीच न दिसेल अशा ठिकाणीं या लोकांचीं प्रेतें पुरण्यासाठीं खड्डे खूणन ठेविलेले असत. या फुस लावून आणलेल्या लोकांनां आणून एका मोठ्या मांडवांत बसवीत. नंतर त्या प्रत्येक माणसाच्या मागें एक एक ठग आपला रुमाल हातांत घेऊन बसे. या रुमालालाल एका टोंकास एक पैसा (फांस लवकर आंवळला जाण्यासाठीं) बाधलेला असे. व्यापाराच्या अथवा इतर गप्पा चालल्या असतां, ठगांचा नाईक एक खुणेचा शब्द एकदम उच्चारी त्याबरोबर लागलींच प्रत्येक माणसाच्या मागे बसलेला ठग आपला रूमाल त्या माणसाच्या गळ्यावर टाकून, त्याला खालीं पाडी व फांस घालून त्याचा जीव घेई. त्या माणसाची धडपड फार थोडी चाले. हें सारें कृत्य एक दोन मिनिटांच्या आंत उरके. फांस घालणारा ठग आपल्या कामांत अत्यंत तरबेज असे. अशा ठगाच्या हातून (फांस न बसतां) पांचशेंत एखादाच माणूस सुटे. अशी क्चवित उदाहरणें होत असत. परंतु त्याला लागलींच पकडून दुसर्‍यादा फांस घालीत व मारीत. रुमालाच्या फांसाशिवाय इतर कोण्त्याहि साधनानें ठग लोक माणसांचा प्राण घेत नसत. प्राण घेतल्यानंतर त्याल लोकांचा सर्व माल ते लुटीत. कापडचोपड व नक्त पैशांशिवाय बाकीचा माल वर सांगितल्याप्रमाणें भेद्या व्यापारांनां विकून टाकीत. नंतर असा आलेला पैसा टोळीच्या नायकाच्या देखरेखीखालीं ज्याच्या त्याच्या योग्यातेप्रमाणें बक्षीस मिळे. त्यांच्यांत अधिकारपरत्वें बरेच लोक असत. लुटींत बायका मिळाल्यास त्या गुलाम म्हणून विकीत. पुढें जेव्हां एका ठगानें आपखुशीनें जबानी दिली तेव्हां त्याची सर्व कृत्यें उजेडांत आलीं.

प्राण गेल्यानंतर प्रेतें उचलून जवळच्या खड्डयांत पुरीत व त्यांवर झाडे वगैरे टाकून खड्डे बुजवून टाकीत. अशा खड्डयांच्या जागा पुष्कळ होत्या. कर्नल स्लीमन यानें असल्या २७४ जागा एका अयोध्या प्रांतांतच हुडकून काढल्या. तो नरसिंगपुरास (मध्यप्रांत) राहत असतां, त्याच्या बंगल्यापासून एका हांकेच्या अंतरावर असली एक जागा होती. ठगांची शिस्त, गुप्तपणा व लोकांवर त्यांचा दरारा इतका होता कीं, त्यांच्या टोळीपैकीं एखादा ठग पकडल्यास त्याच्यावर गुन्हा शाबीत करण्याइतका भक्कम पुरावा मुळींच मिळत नसे. त्यामुळें त्यांच्या कृत्यांची पूर्णपणें माहितीहि कांहीं आढळत नसे.

ठग जात बरीच जुनी होती. त्यांच्यामधील कांहीं लोकाचें म्हणणें तर असे होते कीं वेरूळच्या लेण्यांतील कांही चित्रांत आमच्या धंद्याची चित्रें असून तेव्हांपासून (८ वे. श.) हा धंदा सुरू आहे. दिल्लीचा (१४वें शतक) मुसुलमान अवलिया निजामुद्दीन ठगच होता व त्यानें ठगीवरच इतकी संपत्ति मिळविली असेंहि ठग म्हणत. ठगांचा ऐतिहासिक उल्लेख तेराव्या शतकांतील दिल्लीचा बादशहा जलालुद्दीन खिलजीच्या कारकीर्दीतील आढळतो. त्याच्या पुढें एक हजार ठग लोक आणले असतां, त्यानें त्यांनां शिक्षा न देतां बंगालमध्यें हद्दपार केलें आणि तेव्हांपासून त्या लोकांनीं नदीवरील चांच्यांचा धंदा सुरू केला. अकबरानें इटावा भागां(संयुक्तप्रांत)त पांचशें ठग लोकांनां फांशी दिल्याचाहि उल्लेख आढळतो. अवरंगझेबाच्या वेळीं थिवेनॉट या फ्रेंच प्रवाशानें त्या वेळच्या ठगांच्या कृत्याची साग्र माहिती दिलेली आहे. फ्रायर म्हणतो कीं सुरतेस अवरंगझेबानें पंधरा ठगांनां फाशीं दिलेली मी पाहिलें.

टिप्पूचें राज्य खालसा केल्यावर इंग्रजांच्या सैन्यांतील बरेचसे शिपायी एकाएकीं नाहींसे झाले (१७९९) व त्याच वेळीं दख्खनमध्यें ठगी जास्त बोकाळलीं. सन १८१८-१९ पासून ठगीचा मोड करण्यास प्रारंभ झाला व एखादा दुसरा ठग पकडून त्याला फांशींहि देत. परंतु १८२९ सालीं जेव्हा त्यांच्यापैकीं एका प्रख्यात (फरिंग्या नांवाच्या) ठकानें माफीचा माहितीचा परिस्फोट केला, तेव्हां मात्र ठगीचा नायनाट लवकर झाला. कर्नल स्लीमन याला, याच्या हाताखाली सैन्य देऊन केवळ याच कामावर नेमिलें होतें. वरील फितुरी ठगाच्या जबानीवरून भराभर ठग लोक पकडले गेले व त्यांच्या प्रेते पुरण्याचा खड्डयांचाहि शोध लागला. तेव्हां त्यांच्यावर खुनांचे आरोप ठेवून त्यांनां फांशीं देण्यांत आलें. सर विल्यम स्लीमन याला त्या काळी ठगी स्लीमन म्हणत असत. त्यानें ठगीचा नायनाट करण्यासाठीं जीं जीं कृत्यें केली तीं सर्व कायदेशीर गणण्यासाठीं तत्कालीन ग. जनरल लॉर्ड बेंटिक यानें कायदे बनविले. १८३१-३७ र्प्यंत ३२६६ ठगांचा नायनाट (वाटेल त्या कृत्यानें) करण्यांत आला. त्यांपैकी ४८३ ठगांनीं कबुलीजबाब दिल्यानें, त्यांचा प्राण न घेतां त्यांनां पुष्कळ दिवसपर्यंत जबलपूर येथें एका स्वतंत्र तुरुंगांत डांबून ठेविलें होतें. [हापकिन्स-रिलिजन्स ऑफ इंडिया; स्लीमन-ठग्स: हटन-ठग्स ऍंड डेकॉइट्; मेडोज टेलर-कन्फेशन आफ ए ठग.]

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .