प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

ट्युनीशीआ (रजिन्सी ऑफ ट्युनिस )- उत्तर आफ्रिकेंतील फ्रान्सच्या संरक्षणाखालील एक देश. याच्या उत्तरेस भूमध्यसमुद्र, पश्चिमेस अल्जीरिआ, पूर्वेस ट्रिपोली, व दक्षिणेस साहारा वाळवंट आहे. हा देश उत्तर अंक्षांश७० ११० आणि पूर्व रेखांश  ४००, ३५०' यांत बसला आहे. क्षेत्रफळ सुमारें ५०००० चौरस मैल व लोकसंख्या सु. (१९२१) १९ लाख आहे. तीपैकीं मुसुलमान बर्वर १७ लक्ष व बाकीच्या २ लक्षांत यूरोपियन, माल्ट व ज्यू आहेत. युरोपियनांत फ्रेंच लोक ६२ हजार आहेत. येथील मुसुलमान लोक अरबी भाषा बोलतात. अल्जीरिआमधील ऑरीज पर्वताची रांग ट्युनीशिआंत उत्तरेकडून वायव्येकडे पसरली आहे. बायझार्टा व ट्युनीसचें आखात यांमधील प्रदेश फारच रम्य आहे. या प्रदेशांत पाण्याचा पुरवठा मुबलक आहे. मध्यवर्ती डोंगराळ प्रदेश बहुतेक नेहमीं वनस्पतींनीं आच्छादिलेला असतो. साहेल म्हणून जी किनार्‍याची पट्टी आहे, ती चांगली सुपीक असून तींत पाणीहि मुबलक आहे. ट्युनीशिआच्या दक्षिणेकडील बहुतेक भाग रुक्ष व निर्जन आहे.

गरम पाण्याचे झरे (उन्हाळीं) ट्युनीशिआंत पुष्कळ आहेत. पावसाळा बहुधां जानेवारी महिन्यांत सुरू होऊन दोन महिनेपर्यंत टिकतो. ट्युनीशिआंत जो साहाराचा भाग आहे, त्यांत पाऊस कधीं पडेल याचा नेमच नसतो. कदाचित् तीन वर्षे पाऊस पडतहि नाहीं. व एखादे वेळीं अकस्मात् मुसळधारेसारखा पाऊस पडून सर्वत्र जलमय होऊन जातें. तांबें व जस्त या धातूंच्या खाणी या ठिकाणीं आहेत: केफ प्रांतांत लोखंडहि सांपडतें; मॅजरडा नदीच्या खोर्‍यात संगमरवरी दगड सांपडतात व इतरत्र फॉस्फेटचे अवशेष फार सांपडतात. सन १९१९ त ३६६९२३२५ फ्रँकच्या किंमतीचा फॉस्फेट काढण्यांत आला. मॅजरडा पर्वताच्या आसमंतांत घनदाट व अति प्राचीन असें अरण्य आहे. त्यांत ओकाची व बुचाचीं झाडें आहेत. खिमरिआ पर्वतांत पॉप्लर, मॅपल, पाईन वगैरेंचीं झाडें वाढता, व जरबा येथें खजूरीचीं झाडें अतिशय आहेत. तरस व चित्तो तर देशाच्या सर्व भागांत दृष्टोत्पत्तीस येतात. उत्तर ट्युनीशिआंत, रानम्हशी व रानरेडे यांचे मोठमोठे कळप आहेत. ट्युनीशिआ येथील हल्लींचे एतद्देशीय लोक बर्बर व अरब या दोन वंशांचे असून त्यांत सुमारें २/३ बर्बर वंशाचे व १/३ अरब वंशाचे आहेत. हे बर्बर लोक म्हणजे एकदां स्वतंत्र असलेल्या प्राचीन चार वंशांच्या मिश्रणापासून उत्पन्न झालेले होत. (१) 'नीआंडरथाल' वळणाचे बर्बर. (२) साधे बर्बर; हे पिंगट वर्णाचे असून विशेषत: पूर्वेस व दक्षिणेस राहतात. (३) लहान डोक्याचे बर्बर; हे साहारा विभाग, जरबा बेट, केप बॉनचें द्वीपकल्प, कैरवान सुसा वगैरे ठिकाणीं रहातात. (४) सांवळ्या वर्णाचे बर्बर; हे लोक ट्युनीशिआच्या पश्चिमेस व वायव्येस राहतात.

अबर लोक हे मॅजरडाच्या दक्षिणेस, सुसाचा उत्तर समुद्रकिनारा व अल्जीरिआची सरहद्द यांच्यामधील प्रदेशांत राहतात. या लोकांच्या चालीरीती व संवयी रानटी आहेत. ११ व्या शतकांत जी दुसरी अरब स्वारी झाली, त्या स्वारींतील लोकांचे हे वंशज आहेत. जरबावेट, माटमाटा व ट्युनीशिअन साहारा इत्यादि ठिकाणीं बब्रर व तिच्या पोटभाषा बोलण्यांत येतात, बाकीच्या ठिकाणीं अरबी भाषा प्रचारांत आहे. बर्बर लोकांच्या सुसंघटित अशा राष्ट्रजाती असून त्यांच्यांत लोकसत्ताक राज्यपध्दति प्रचलित आहे. ट्युनीशिआच्या वायव्येकडील समुद्रकांठच्या प्रदेशांत निरनिराळ्या (ग्रीक, इटालियन वगैरे) मिश्र रक्ताचे लोक राहतात. केप किनार्‍यावरील शहरांतून मूर लोकांची दाट वस्ती आहे.

येथील रोमनकालीन व इतर वेळचे प्राचीन अवशेष म्हटले म्हणजे, राजधानी नजीकचे कालवे, झाघवान येथील देवालय, कार्थेज जवळील प्रचंड पाण्याचा खजिना व एलजेम येथील अर्धचंद्रकार नाटकगृह इत्यादि होत. शेती हा येथील मुख्य धंदा आहे. ओट, गहूं व जव हीं उत्तरेचीं मुख्य धान्यें होत; मध्यभागांत ऑलिव्हची विस्तृत प्रमाणांत लागवड करण्यांत येते; दक्षिणेंत खजूराची लागवड करतात. याप्रमाणें हा देश कृषिप्रधान असल्यानें खाद्य धान्यें विस्तृत प्रमाणावर पिकवितात. स. १९१९ मध्यें १४५०००० क्विंटल इतका गहूं या देशांत पिकला. येथें द्राक्षांची लागवड फार होते. स. १९१९ त या द्राक्षांची ४४४१५७ हेक्टोलिटर्सची दारू काढण्यांत आली. लोंकर कातणें व विणणें, चट्या तयार करणे, चिनी मातीची भांडीं व खोगिरें बनविणें व मासे धरणें इत्यादि धंदे एतद्देशीय लोक करतात. हा देश फ्रान्सच्या संरक्षणाखालीं आल्यापासून येथील व्यापार बराच भरभराटला आहे. ऑलिव्ह झाडांची समृध्दि असल्यानें ऑलिव्ह तेल, गहूं, जव, खजूर, लोंकर, तांबें, जस्त, इत्यादि जिन्नस येथून परदेशीं जातात. यूरोपांत तयार झालेलें सामान, यंत्रें, साखर, इमारती लांकूड, मद्यार्क, कोळसा व पेट्रोलिअम इत्यादि वस्तू बाहेरून येथें येतात. सन १९१९ मध्यें ४८७७८९००० फ्रँकच्या किंमतीच्या मालाचा व्यापार येथें झाला; त्यापैकीं २८५७६१००० फ्रँकचा आयात माल होता. उंट हें इकडे मुख्य वाहन आहे.

एतद्देशीयांच्या दृष्टीनें पहातां ट्युनीशिआवर ट्युनिसचा सुभेदार, त्याचें अरब प्रधानमंडळ व अधिकारीमंडळ यांचीच शासनसत्ता आहे. व या एतद्देशीयांवर फ्रान्सची फक्त अप्रत्यक्ष देखरेख आहे. मात्र सर्व ख्रिस्ती लोकांवर व परकीयांवर फ्रान्सची प्रत्यक्ष सत्ता आहे. एतद्देशीय शासनव्यवस्था पाहण्याकरितां ४५ फ्रेंच अधिकारी, पंधरा मूळचे रहिवाशी व एक ज्यू अशा ६१ लोकांचे एक सल्लागार मंडळ आहे. राज्यांतील सात खात्यांचे अधिकारी फ्रेंच लोकच आहेत. रेसिडेंट-जनरल व असिस्टंट रेसिडंट हे फ्रान्सचे ट्युनीशिआंतील प्रतिनिधी होत. १९१८ सालीं ट्युनीशिआंत २८७ सार्वजनिक शाळा, ८ विद्यालयें व २३ खाजगी शाळा होत्या.

इतिहास.- फोनिशिअन वसाहतींच्या स्थापनेपासूनच ट्युनीशिआंच्या इतिहासास आरंभ होतो. येथील किनार्‍यावरील लोकांत प्युनिक भाषा व प्युनिक संस्कृति कांहीं काळ पावेतों प्रचारांत होती. पुढें हा रोमन लोकांच्या ताब्यांत गेला. त्यावेळीं पूर्वसंस्कृतीची जागा लॅटिन संस्कृतीनें घेतली. या भागास रोमन लोकांनीं 'आफ्रिका' असें नांव दिलें. रोमन साम्राज्याखालीं हा आफ्रिका प्रांत भरभराटीच्या शिखरास जाऊन पोहोंचला. या प्रांतांतच ट्युनीशिआचा समावेश होत असे. आफ्रिका प्रांतच ख्रिस्ती लॅटिन वाड्:मयाची जननी आहे. व्हेंडाल लोकांनीं कार्थेज घेतलें त्यावेळींच रोमचा आफ्रिका प्रांतावरील ताबा नाहींसा झाला. सन ५३३-३४ त तो फिरून रोमकडे गेला पण त्यानंतर (६४८-६९) तेथें अरबांचें स्वामित्व स्थापिलें गेलें. ऑकबा-बिन-नाफा या जेत्यानें कैरवान शहर स्थापिलें (६७३). बब्रांनीं स्वखुषीनें इस्लाम धर्म स्वीकारला पण आपलें वैशिष्टय व राष्ट्रीयत्त्व मात्र नष्ट होऊं दिलें नाहीं. फातिमाईट साम्राज्याची मजबुती बर्बर मदतीवर अवलंबून असे. फातिमाईट साम्राज्याचें मुख्य स्थान ज्यावेळी मिसरदेश येथें हालविलें गेलें, त्या वेळीं सानहाजा या बर्बर घराण्यांतील झीराईटस हे त्या साम्राज्याचे प्रतिनिधी म्हणून महदीया येथें राज्य करीत होते. सन १०५० च्या सुमारास या घराण्यांतील मोइझ यानें फातिमाईट साम्राज्याची सत्ता झुगारून दिली व सबंध आफ्रिका प्रांत उद्ध्वस्त करून टाकला आणि बर्बरांनां दर्‍याखोर्‍यात पिटाळून लाविलें. सिसिलीच्या पहिल्या रॉजरनें ग्रीराईट वंशाचा समूळ नि:पात करून स. ११४८ त महदीया घेतलें व आपली सत्ता ट्युनीशिआच्या किनार्‍यावर स्थापिली. अबदुल मुमिन या खलीफानें ११६० त महदीया घेऊन अलमोहेद साम्राज्याची स्थापना केली. पुढें स. १३३६ त अबु झकारिया यानें अलमोहेद साम्राज्याची सत्ता झुगारून हफसाईत (हबसाणी) या स्वतंत्र वंशाची स्थापना कली. हें साम्राज्य आपल्या वैभवाच्या काळांत ट्लेमसेनपासून ट्रिपोलीपर्यंत पसरलें होते. या वैभवसंपन्न साम्राज्याचा पुढें केवळ गृहकलहामुळें व भाऊबंदकीमुळें नाश झाला.

महंमद हफसाईत हा १५२५त मरण पावल्यानंतर त्याच्या वारसांत गादीविषयीं तंटे लागले. अलजीअर्स बळकाऊन बसलेल्या तुर्कांनी या भांडणापासून लाभ करून घेण्याचा प्रयत्न केला. पण पांचव्या चार्लस बादशहाच्या मदतीनें महंमदाचा मुलगा अल-हसन हा स्पेनचा अंकित म्हणून त्यांच्या मदतीनें राज्यावर बसला. ही स्पेनीच सत्ता केवळ किनार्‍यापुरतीच होती. या व्यवस्थेनें ट्युनीशिआच्या अन्तर्भागांतील बेबंदशाही व कलहाग्नि विझला नाहीं. सन १५७० त अलजीअर्सचा तुर्की सरदार अली-पाशा यानें हसनचा मुलगा हमीद याचा पूर्ण पराभव करून ट्युनिस काबीज केलें. पराभूत राजाच्या मदतीस डान जॉन धावून आल्यामुळें क्षणैक तुर्कांनीं ट्युनिस सोडलें. पण पुढच्याच वर्षी सुलतान दुसरा सेलीम यानें मोठें सैन्य पाठवून स्पॅनिश लोकांनां ट्युनिसमधून हांकून लावलें व सबंध देशांत तुर्कीसत्ता स्थापन केली. प्रथम दिवाणी कारभार पाशाच्या नियंत्रणाखाली देण्यांत आला. नंतर थोड्याच वर्षांनी तुर्की लष्करानें निवडलेल्या सुभेदाराकडे तो गेला. पुढें १७०५ सालीं साम्राज्यसरकारानें या प्रांतावर गव्हर्नर नेमला. तेव्हां या तुर्की लष्करी सुभेदारांत व गव्हर्नरांत सारखी चुरस सुरू झाली. इब्राहीम या शेवटच्या गव्हर्नरानें लष्करी सुभेदारांच्या सत्तेचा समूळ नाश करून आपल्याकडे सर्व राज्याची मालकी घेतली. परंतु तो पुढें लवकरच मारला गेल्यामुळें हें राज्य पुन्हां लष्करी सुभेदाराकडे गेलें व तेव्हांपासून त्याच राजघराण्यांत येथील राजसत्ता स्थापन झाली, ती आजतागाइत तशीच कायम आहे. या सुलतानांनां 'बे' ही पदवी आहे. एकोणिसाव्या शतकाच्या प्रारंभापर्यंत ट्युनीशिआ म्हणजे एक चांच्यांचें राज्य होतें; पुढें (१८१९) यूरोपीय राष्ट्रांकडून तंबी मिळाल्यामुळें चांचेगिरीला आळा घालण्यांत आला. यूरोपीय सुधारणा व यूरोपीय शोधांच्या भरीस लागून देशाच्या अन्त:स्थितीकडे दुर्लक्ष झाल्यामुळें ती अधिकच खालावत चालली. कर्ज अतोनात वाढलें व उत्पन्न कमी होत चाललें. या परिस्थितीचा फायदा घेऊन स. १८७८ च्या बर्लिनच्या कांग्रेसमध्यें फ्रान्सने इंग्लंडपासून ट्युनीशिआंत 'अनिर्बन्ध संचार' करण्याची मोकळीक मिळविली.

सन १८८१ सालीं फ्रेंच सैन्यानें अलजीरिअन सरहद्द ओलांडली व ट्युंनीशिआच्या राजधानीवर चाल करून तेथील सुलतानाला फ्रेंच वर्चस्व मान्य करण्यास भाग पाडलें; १८८३ सालीं इंग्ल्ंडनेहि फ्रान्सची ट्युनीशिआमधील सत्ता मान्य केली. तुर्कस्ताननें मात्र या फ्रेंच सत्तेस मान्यता दिली नाहीं. पण शाब्दिक निषेधापलीकडे तुर्कस्तान कांहीच करूं शकलें नाहीं. जॅनेटचा प्रदेश १९०६ सालीं फ्रान्सपासून परत घेतला. तेव्हां फ्रान्सनें या कृत्याचा जोराचा निषेध करून तंबी दिल्यामुळें तुर्कांनी आपलें सैन्य तेथून काढून घेतलें [एन्सायक्लो. ब्रिटा. पु. २७.]

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .