प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

टोमाटो - हें एक भाजीचें लहान झुडुप आहे. यास लॅटिनमध्यें लायकोपर्सिकम एस्कु लँटम, इंग्रजींत टोमाटो, मराठींत बेलवांगे किंवा टोमाटो अशीं नांवें आहेत. त्याची फळें हिरवेपणीं वांग्यासारखी असतात व झाड वेलासारखें पसरतें म्हणून त्यास 'बेलवांगें' हें नांव पडलें आहे. यूरोपांत टोमाटोच्या झाडाच्या वाढीवरून, फळाच्या आकारावरून व रंगावरून अनेक जाती झालेल्या आहेत. महाराष्ट्रांत यूरोपियन लोक आपल्या बंगल्याच्या आवारांत आपल्या आवडीप्रमाणे निरनिराळ्या टोमाटोच्या जाती लावितात.

जाती.- टोमाटोच्या पुष्कळच जाती आहेत. त्यांत कांहीं लवकर येणार्‍या तर कांहीं उशीरा येणार्‍या आहेत. त्याचप्रमाणें या जातींच्या रंगांतहि फरक दिसून येतो. तांबडा, गडदतांबडा, पिंवळा, तांबडापिंवळा व हिरवा या तिन्हीं रंगांच्या छटा असलेला, याप्रमाणें वेगवेगळ्या रंगांच्या टोमाटोच्या जाती आहेत. तसेच यांच्या आकारामध्येंहि बरेच फरक दिसून येतात. कांहीचीं फळें चपटीं तर कांहींची वाटोळीं, लांबट, पेरूच्या आकाराची, चंबूच्या आकाराचीं, बोराच्या आकाराची अशीं असतात.

टोमाटोचे मुख्य दोन वर्ग करतात. एक लवकर तयार होणार्‍या जातीचा व दुसरा उशीरा तयार होणार्‍या जातीचा. यामध्येंहि त्यांच्या निरनिराळ्या प्रकारच्या उपयोगाप्रमाणें पुढील पोटवर्ग करतात:- (१) चालू बाजाराकरितां उपयोगी. (२) फळसंरक्षणाकरितां उपयोगी (फळें जशीच्यातशीं डब्यांत भरून बंद करून पाठविण्यास उपयोगी). (३) फळे न बिघडता लांब अंतरावर पाठविण्यास उपयोगी. (४)लोणचीं, मुरंबे ज्यांस इंग्रजींमध्यें सॅलड, प्रिझर्व्स वगैरे म्हणतात त्यांस उपयोगी.

सध्यां लागवडींत असलेल्या व आपल्याकडील बींबियाणें विकणार्‍या कंपन्या ज्या जातीचें बीं विक्रीकरितां ठेवितात, अशा कांहीं जाती म्हणजे:-(१) ट्रॉफी, (२) पाँडेरोसा, (३) मिक्याडो, (४) किंग हरबर्ट, (५) पीच, (६) अपटुडेट, (७) गोल्डन-सन्राईज, (८) पिअर शेप्ड यलो, (९) मॉनर्क, (१०) रेडचेरी, (११) अर्लीयाना, (१२) इंपीरिअल, (१३) स्टोन, (१४) ड्वार्फ स्टोन, (१५) ड्वार्फ चांपिअन, (१६) ड्वार्फ अरिस्टोकॅट, (१७) बोनी वेस्ट, (१८) लिव्हिंगस्टन्स ग्लोब, (१९) सॅनजोस कॅनर व (२०) मॉरसिस सॅन जोस कॅनर या होत. या जातींपैकीं कांही लवकर व कांही उशीरा तयार होणार्‍या आहेत (महाराष्ट्र कृषीवल, नोव्हेंबर व डिसेंबर, १९२४).

बाजारांत पाठविण्याकरितां मळेवाले लोक २।३ जातींचेच टोमाटो लांवितांत. विलायती बियापेक्षां आपल्याकडे विलायती बियांपासून वाढलेल्या झाडांच्या फळांचे बी धरून त्यापासून जीं झाडें होतात त्यांस जास्त फळें येतात व तीं चांगलीं व मोठालींहि होतात; म्हणून विलायतीपेक्षां गांवठी बींच पुष्कळ वापरण्यांत येतें.

टोमाटोचें बीं वांग्याच्या बियांप्रमाणें वाफ्यांत पेरून वांग्यासारखें रोप करितात. वांग्याच्या बिंयापेक्षां टोमाटोचें बीं लवकर उगवून (६।७ दिवसांत) रोप सुमारें टीचभर उंच वाढलें म्हणजे ४।६ फुटांच्या अंतरानें लावणी करितात. रोप सरीच्या वाफ्यांत लाविल्यानें वाफ्यास दिलेलें पाणी फळास लागत नाहीं. फळाची साल पातळ असल्यामुळें तें ओल्या जमिनीस टेकल्या ठिकाणीं कुजतें व उन्हाचा चटका लागल्यास करपतें. टोमाटोचें झाड उत्तम रीतीनें वाढवून चांगलीं फळें घेणें असल्यास प्रत्येक झाडाजवळ काठी रोंवून तीस झाड बांधणें अवश्यक आहे. पुण्याच्या आसपास टोमाटो पुष्कळ करितात. पण काठीची मेहनत कोणी घेत नाहीं व म्हणून यूरोपातल्याप्रमाणें इकडे फळें पाहण्यांत येत नाहींत. टोमाटो तिन्ही काळांत होतात. पैकीं पावसाळ्यांत व हिंवाळ्यांत चांगली होतात. उन्हाळ्यांतहि फळें पुष्कळ येतात परंतु चैत्र वैशाखाच्या उन्हानें फळांची उन्हाकउील बाजू करपून जाते. तशांत वळीं पाऊस जर पडला तर फळे शिजल्यासारखीं होऊन नासून जातात व कधीं कधीं फार नुकसान होतें. पावसाळ्यांत आणि थंडींत पुष्कळ फळें विकावयास येतात. म्हणून कधीं कधीं हाराभर टोमाटोचे ४।८ आणेच येतात. तेवढ्याच टोमाटोचे उन्हाळ्यात दोन चार रुपयेहि होतात.

यूरोपियन व मुसुलमान वगैरे मांसाहारी लोक टोमाटोचा मांसाच्या भाजींत उपयोग करितात अथवा सालीट व कांदे घालून कोशिंबिरीसारखा उपयोग करितात, अथवा स्वादिष्ट चटणीहि करितात. हिंदु लोकहि तशाच प्रकारचे पदार्थ करावयास लागले आहेत. हिरव्या टोमाटोचें 'डाळबांगें' फारच रुचकर होतें. टोमाटोच्या अंगी जातीचाच आंबटपणा असल्यामुळें पदार्थांत चिंच अगर अमसुलें घालण्याची जरूर नाहीं. पण गूळ मात्र जास्त लागतो. परंतु बटाट्याप्रमाणें त्यांचाहि दोष अलीकडे कमी मानला जात आहे. टोमाटोनें खरूज येते असा पुष्कळ लोकांचा समज आहे. पण त्यानें रक्तशुध्दि होते असें अलीकडे ऐकण्यांत येतें.

टोमाटो हें एक आरोग्यादृष्टया अत्यंत महत्त्वाचें व उपयुक्त फळ आहे. सर बाल्टर रॅले यास हें फळ रोलको नांवाच्या बेटांत सांपडलें व तेथून त्यानें त्याची लागवड करण्यासाठी तें यूरोपमध्यें नेलें असें इतिहासावरून दिसून येतें.

प्रथमत: टोमाटोची एक शोभिवंत फळ म्हणून लागवड करण्यांत येत असे. फक्त गेल्या सत्तर-पाऊणशें वर्षांतच टोमाटोचा खाण्यासाठी लोक उपयोग करूं लागले आहेत. पश्चिमात्य देशांतून टोमाटोला कांही वर्षांपूर्वी-म्हणजे जेव्हां तें एक शोभिवंत फळ म्हणून समजण्यांत येत असे त्यावेळीं-इंग्रजींत लव्ह अ‍ॅपल असें म्हणत. अगदीं प्रथमत: टोमाटोचा खाण्यासाठीं उपयोग करूं लागले त्यावेळीं, टोमाटोपासून गुल्म नांवाचा रोग होतो अशी पुष्कळांची भ्रामक समजूत होती. व त्यामुळें पुष्कळ लोक, इच्छा असतांहि, टोमाटो खाण्यास भीत असत. ही समजूत अगदीच निराधार होती व टोमाटो खाल्ल्यानें गुल्म होत नाहीं असे आतां खास्त्रीय शोधावरून पूर्णपणें सिध्द झालें आहे. हळूहळू टोमाटोसंबंधीं लोकांच्या या निराधार कल्पना नाहींशा होऊन टोमाटोचा पुष्कळ लोक घरोघरी खाण्यासाठी उपयोग करूं लागले. मागणीच्या मानानें टोमाटोची मोठ्या प्रमाणांत वाढ होऊं लागली व हल्लीं अमेरिका, मेक्झीको, इटली व इतर देशांतून फळ भाज्यांपैकीं बटाट्याच्या खालोखाल टोमाटोचा खप होत असून टोमाटोची शास्त्रशुध्द लागवड व संवर्धनहि मोठ्या प्रमाणांत होत आहे.

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .