प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

टोंक, संस्थान.- याचा कांहीं भाग राजपुतान्यांत व कांहीं भाग मध्यहिंदुस्थानांत असून त्यांत एकंदर ६ जिल्हे आहेत; पैकीं राजपुतान्याकडील भागांत तीन (१) टोंक, (२) अलिगड व (३) निम्बेहर व मध्यहिंदुस्थानाकडील भागांत तीन, (१) छत्रा, (२) पिराव व (३) सिरोन्ज आहेत. हें संस्थान उत्तर अक्षांश २३ ५२' व २६ २९' आणि पूर्व रेखांश ७४ १३' ते ७७ ५७' यांच्या दरम्यान असून त्याचें क्षेत्रफळ २५५३ चौ. मै.; पैकीं रापुतान्यांतील भागाचें क्षेत्रफळ १११४ चौ. मै. व मध्यहिंदुस्थानांतील १४३९ चौ. मै. आहे. याची लोकसंख्या (१९२१) २८७८९८ आहे व संस्थानचें उत्पन्न २११०३४२ रु. आहे. टोंक व अलीगड हे जिल्हे सपाट असून, कोठें कोठें लहान लहान टेंकड्या आहेत. निंबहेरचा भाग मात्र डोंगराळ आहे. ईशान्येकडील कोंपर्‍यात चितोडचे डोंगर आहेत. छत्रा जिल्ह्याचा उत्तर व मध्यभाग मात्र सपाट असून इतरत्र जंगल व डोंगर आहेत. पिराव व सिरोन्जचा प्रदेश उच्चनीच असून दोहोंचाहि दक्षिण भाग डोंगराळ व जंगली आहे. विंध्य पर्वताची एक ओळ सिरोन्जमध्यें उत्तर-दक्षिण अशी पसरलेली आहे. मुख्य नद्या वनास व पार्वता या अजून वनासला माशी, सोहद्र, गंभीर व बेस्व ह्या नद्या मिळतात. सिरोन्जमध्यें सिंध नांवाची एक लहानशी नदी आहे. निम्बहेर जिल्ह्यांत चुनखडीचे डोंगर आहेत. टोंक व अलिगडची हवा शुष्क व आरोग्यदायक आहे. पावसाळ्यांत मात्र मलेरिया उत्पन्न होतो. एप्रिल-मेंमध्यें उष्ण वारे वाहतात; पण रात्रीं थंडावा येतो माळव्यानजीकच्या जिल्ह्यांत हवामान ठीक आहे. पावसाची सरासरी २५ किंवा २६ इंच.

इतिहास - येथील नबाब हा बुन्नर जातींतील पठाण अथवा अफगाण वंशाचा आहे. महंमदशहाच्या कारकीर्दींत कोणी तालेरखान नांवाचा पुरुष आपलें घरदार व बुन्नेर देश सोडून प्रसिध्द राहिला अलिमहमदखान ह्याच्याकडे नोकरीस येऊन राहिला. त्याचा पुत्र हैयातखान ह्यास मुरादाबादमध्यें कांही जमीनजुमला मिळाला. त्यास १७६८ सालीं ह्या संस्थानचा संस्थापक प्रख्यात पेंढारी अमीर अल्लीखान हा पुत्र झाला. कांहीं काळ भाडोत्री शिपायाचें काम केल्यानंतर, १७९८ साली तो यशवंतराव होळकराचा सेनापति बनला. ('अमीरखान' पहा).

जिंकलेला प्रदेश व लूट अर्धी अर्धी वाटून घ्यावयाची असें अमीरखानाचें व होळकराचें ठरलें होतें. त्याप्रमाणें अमीरखानास सिरोन्जचा जिल्हा मिळाला. नंतर त्यास १८०६ मध्यें टोंक व पिराव हे जिल्हे व १८०९ त निम्बेहर आणि स. १८१६ त छब्रा हे जिल्हे मिळाले. इंग्रज जेव्हां माळव्यांत आले तेव्हां त्यांची अमीरखानाशीं झटापट सुरू झाली.

होळकरानें खानास दिलेल्या वरील जहागिरी मिळून टोंक संस्थान बनलें होतें. तें इंग्रजांनीं त्याच्याकडे कायम करून, व त्याच्या मुलास पलवल प्रांत बक्षीस दिला. मात्र त्याची फौज बरीच कमी केली व त्याच्याशी १८१७ सालीं तह केला. पुढें इंग्रजांनी रामपुरा परगणा व किल्ला अमीरखानास दिला. नबाब महंमद अमीरखान बहाद्दूर हा १८३४ सालीं मरण पावला व त्याचा पुत्र वझीर महंमदखान हा गादीवर आला. अमीरखानाचें चरित्र ज्ञानकोशाच्या सहाव्या भागांत पहावें.ॉ

महंमदखानानें १८५७ च्या बंडाच्या वेळीं बांद्याचा नबाब व तात्या टोपी ह्यांनीं टोंक किल्ल्यावर केलेला हल्ला परतवून इंग्रजांनां मदत केली ह्याबद्दल त्यास १७ तोफांची सलामी मिळाली व त्यास मुसुलमानी शास्त्राप्रमाणें पुत्र नसला तरी वंशाकडे गादी ठेवण्याची सनदहि मिळाली. पुढें तो मरण पावला. तदनंतर त्याचा पुत्र महंमूद अल्लीखान हा गादीवर आला. ह्यानें आपल्या संस्थानांत देवालयें बाधावयाची मनाई केली. तो लवकरच प्रजेच्या मनांतून उतरला त्यानें जहागीरदारांजवळून व शेतकर्‍याजवळून बरेच पैसे उकळले. त्यामुळें त्याला १८६६ सालीं ब्रिटिश सरकारानें त्याला गादीवरून काढून टाकिलें व बनारस येथें नेऊन ठेविलें.

महमदखानानंतर त्यांचा पुत्र गादीवर बसला. सांप्रत हाच नबाब असून त्याचें नांव हिज हायनेस अमीनुद्दौला वग्नीरुमुल्क सर हफीज महंमद इब्राहिम अलीखान बहादुर जी. सी. एस. आय; जी. सी. आय. ई. असें आहे. प्रथम दोन वर्षेपर्यंत या संस्थानची व्यवस्था इंग्रज सरकाराकडे होती. हल्लीं चार मंत्र्याच्या कौन्सिलच्या सल्ल्यानें राज्यकारभार चालतो.

संस्थानांत मोठी गावें ५ व खेडीं १२८९ आहेत. टोंक नांवाचें एकच शहर आहे. हिदूंची संख्या शेकडा ८२ आहे व मुसुलमानाची शेंकडा १५ आहे. बहुतेक मुसुलमान सुनीपंथाचे आहेत. भाषा राजपुताना परगण्यांत हिंदी, मेवाडी, उर्दू व मध्य हिंदुस्थानांतील जिल्ह्यांत माळवी आहे. संस्थानची जमीन सुपीक असून पाण्याचीहि कुरकुर नाहीं. जमीनीचे पुढील तीन प्रकार आहेत. काळी, भुरी व पठार. निम्बहेर व पिरावमध्यें उत्तम खसखसीच्या लागवडीची काळी जमीन आहे. सिरोन्जमधील जमीनहि चांगल्यापैकी आहे. संस्थानांत विहिरी व तलाव बरेच आहेत.

छब्रा व सिरोन्जमध्यें साग व टेंभुरणीची झाडें आहेत; त्याचें लांकूड इमारतीसाठी वापरतात. पिरावमध्यें चंदनाचीं झाडं आहेत अलीगड जिल्ह्यांत अमली येथें, निम्बहेर जिल्ह्यांत डुन्गळेनजीक, व सिरोन्ज भागांत लटेर्यी येथें लोखंडाच्या खाणी होत्या. पण हल्लीं त्या बंद करण्यांत आल्या. निम्बहेर येथें दगडी लाद्या उत्तम मिळतात. संस्थानांत चांगलें कापड तयार होतें. निम्बहेरमध्यें वापरावयाची भांडी तयार होतात. कापूस वठण्याचें व गठ्ठे बांधण्याचें कारखाने आहेत. कापूस, अफू, चामडे, सुती कापड व धान्य हा माल संस्थानांतून निर्गत होतो आणि मीठ, साखर, तंबाखू व लोखंड हा माल आयात होतो. येथून जयपूर, इन्दूर, भोपाळ, झांशी या शहरांशी व्यापार चालतो. राजपुताना माळवा रेल्वे निम्बहेर जिल्ह्यांतून जाते.

येथील राज्यव्यवस्थेंत पोलिटिकल एजंटचा बराच हात असतो. प्रत्येक घराण्यावर एक नाझिम असून त्याच्या मदतीस दोन पेशकार असतात. टोंक व अलीगड जिल्हे हे सोडून नाझीमला दिवाणी अधिकार मुळींच नसतो. दोन हजारांपेक्षां जास्ती रकमेचे दावे टोंक येथें असलेल्या निकालासाठीं नाझिम व पेशकाराकडेच येतात. नाझिम फौजदारी नांवाचें मुख्य कोर्ट राधानीच्या शहरीं आहे. नाझिम दिवाणी व नाझिम फौजदारीवर एक अपीलसुनावणीचें कोर्ट आहे. त्याचा निवाडा मंत्रिमंडळ व नबाब करतात. नबाबास फांशीची शिक्षा सांगण्याचा अधिकार आहे.

येथें चालणार्‍या नाण्यांस चनवरशाही ही संज्ञा आहे. टोंक येथें स. १८७३ पासून टांकसाळ आहे. संस्थानांत जहागीर, इस्तिमरारी, माफी व खालसा अशा चार तर्हेच्या जमीनी आहेत. बहुतेक जहागिरदारांचें राजघराण्यांशीं नातें आहे. खालसा जमीनींत रयतवारी पध्दत सुरू आहे. माफी जमीनीवर प्रतिवर्षी ''सलान'' म्हणून कांहीं रक्कम सरकारांत भरावी लागते.

इस्तिमरादरांनां कांहीं ठरलेली रक्कम द्यावी लागते व वर नजरणा द्यावा लागतो. संस्थानांत इंपिरियल सर्व्हिस ट्रुप्स (दीड हजार सैन्य) असून त्याचा खर्च १.४ लाख आहे. संस्थानांत शिक्षणसंस्था १५ असून शेंकडा २.३ लोकांस लिहितां वांचतां येतें; शिक्षणखात्याकडील खर्च सालीना ९००० रु. र्प्यंत आहे.

जिल्हा.- राजपुतान्याच्या पूर्वभागीं असलेल्या टोंक संस्थानामधील एक मोठा परगणा. क्षेत्रफळ ५७४ चौ. मै. वायव्येस लाव संस्थान असून इतर बाजूंस जयपूरचें राज्य आहे. हा प्रदेश सपाट आहे. मुख्य नदी बनास व तिच्या उपनद्या माशी व सोहद्र. बाराव्या शतकाच्या मध्यांत चव्हाण राजा सातुजी ह्याच्याकडे असलेल्या तोडी जिल्ह्यांत, टोंकचा समावेश होत असे अशी दंतकथा आहे. अकबराच्या कारकीर्दीत जयपूरच्या मानसिंहानें हें घेतलें होतें. पण १६४२ सालीं कोणी रायसिंग शिसोदियानें तें परत मिळविलें. पुढें १६४३ सालीं भोला नांवाच्या एका ब्राह्मणास १२ ओसाड गांवांची जहागीर मिळाली व त्यानें पुरातन टोंक शहर वसविलें. नंतर १६९६ ते १७०७ पर्यंत हें हाडा रजपुतांकडे होतें व पुढें तें सवाई जयसिंगानें घेतलें. १८०४ सालीं तें ब्रिटिशांनीं घेऊन जयपूरच्या राजास दिलें; पण त्याच्या जवळून तें यशवंतराव होळकरानें घेतलें व १८०६ सालीं त्यानें तें अमीरखानास दिलें. येथील मुख्य पीक ज्वारी, गहूं, चणें, जवस, बाजरी व कापूस हें आहे. येथील जमीन सुपीक आहे. या जिल्ह्याचें उत्पन्न ३.७ लाख रुपये आहे. पैकीं २ लाख काळीचें व अंदाजे १ लाख करवसुलीचें आहे.

शहर.- हें शहर राजपुतान्यांत बनास नदीच्या कांठीं दिल्लींच्या नैर्ऋत्येस १०५ कोसांवर असून टोंक जिल्ह्याचें मुख्य ठिकाण व टोंक संस्थानच्या राजधानीचें मुख्य शहर आहे. हें शहर भोला नांवाच्या ब्राह्मणानें १६४३ च्या सुमारास वसविलें. या शहराच्या दक्षिणेला भूमगड नांवाचा किल्ला आहे. १९११ सालीं येथील लोकसंख्या ३३८६४ होती. पैकीं १७९३८ मुसलमान व १४८९९ हिंदु होते. यांत १० शाळा आहेत. [गोडबोले-संस्थानांचा इतिहास; इंपोरियल ग्याझेटियर, पु. २३; पिअर्स-सेटलमेंट रिपोर्ट, १८९३; टाइम्सईयर बुक, १९२५.]

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .