प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

झेलम, जि ल्हा.- पंजाब. रावळपिंडी भागांतील जिल्हा. क्षेत्रफळ २७६९ चौरस मैल. उ. अ. ३२ २७' ते ३३ १५' व पू. रे. ७२ ३२' ते ७३ ४८' यांवर हा वसला आहे. पश्चिमेस शाहपुर आणि अटक जिल्हे; उत्तरेस रावळपिंडी जिल्हा; ईशान्येस झेलम नदी व पलीकडे काश्मीर संस्थान; दक्षिणेस व आग्नेयीस शाहपुर आणि गुजराथ हे प्रांत आहेत. या जिल्ह्याच्या दक्षिणेस पूर्व पश्चिम पसरलेल्या दोन मिठाच्या डोंगराच्या ओळी असून त्यांची सरासरी समुद्रसपाटीपासून २५०० फूट उंची आहे. या जिल्ह्यांतील वनस्पती या डोंगराखेरीज पश्चिम पंजाबांतल्याप्रमाणेंच आहेत. कोल्हे, लांडगे वगैरे प्राणी या जिल्ह्यांत पुष्कळ आढळतात. येथील हवा विशेष चांगली असून डोंगरांतील हवा तर साधारण समशीतोष्णच आहे. परंतु इतर भागांत कडक उन्हाळा व हिंवाळ असतो. या भागांत सरासरी १६ इंचांपासून २४ इंचांपर्यंत पाऊस पडतो.

इतिहास:- या जिल्ह्यांतील प्राचीन इतिहासच विशेष मनोरंजक आहे. येथील खार्‍या डोंगरांत पांडवांनीं आपल्या वनवासाचे दिवस घालविले अशी एक दंतकथा आहे व त्या डोंगरांतील प्रत्येक विवक्षित ठिकाणाशीं त्या पुराणांतील गोष्टींचा संबंध जोडण्यांत आला आहे. अलेक्झांडर आणि पोरस (पुरुष या शब्दाचा अपभ्रंश) यांचें युद्ध या जिल्ह्यांत किंवा जवळच कोठें तरी झालें असावें असा समज आहे. निश्चित जागेसंबंधानें एकमत झालेलें नाहीं. सर अलेक्झांडर कनिंगह्यॅम द्दा, हें युद्ध चिलियनवाला जवळील मोंग येथें झालें असावें असें समजतो. परंतु व्हिन्सेंट स्मिथ हा झेलम गांवाच्या ईशान्सेस दहा मैलांवर हें रणांगण असावें असें म्हणतो. त्याचप्रमाणें अलेक्झांडर जलालपुराजवळ झेलम नदी उतरला असें कनिंगह्यॅमचें म्हणणें आहे. यावेळेपासून मुसुलमानी अंमल सुरू होईपर्यंत या जिल्ह्यासंबंधीं माहिती फारशी उपलब्ध नाही. तथापि जवळच्या शाहपुर जिल्ह्याप्रमाणें या जिल्ह्याचा इतिहास असावा असें मानण्यास हरकत नाहीं. साल्ट रेंज व उत्तरेकडील पठारावर वस्ती करून असलेले जंजुआ आणि जाट लोक हे येथील पहिले असावेत. पैकीं जंजुआ हे खरे राजपूत व जाट लोक, त्यांच्यापासूनच झालेले परंतु त्यांहून कमी दर्जाचे आहेत. गखर आणि अवान लोक जे या भागांत आढळतात ते पश्चिमेकडून या भागावर ज्या स्वार्‍या झाल्या त्यावेळीं आलेले असावेत. मुसुलमानांच्या प्रथम ज्या स्वार्‍या या प्रांतात झाल्या त्यावेळीं गखर लोक या भागांत प्रबळ होते व हिंदुस्थानांत मुसुलनांचा शिरकाव झाल्यापासून बरींच वर्षें ते स्वतंत्र होते. मोगलांच्या कारकीर्दींत हे त्या घराण्याचे राजनिष्ठ मांडलिक असत. परंतु मोंगलांची सत्ता नष्ट झाल्यावर या बाजूच्या इतर भागाप्रमाणें हाहि भाग शिखांनीं जिंकला. इ. स. १७६५ मध्यें गुजरसिंगानें शेवटच्या गखर राजाचा पराभव केला. पुढें इ. स. १८१० मध्यें रणजितसिंगानें गुजरसिंगाच्या मुलास जिंकून हा प्रदेश आपल्या मुलखांत सामील केला. शिखांच्या कारकीर्दींत गखर व अवान लोक मागें पडत चालले व हल्लीं खेड्यांतील पाटलापेक्षां जास्त मोठ्या जागा या लोकांकडे नाहींत.

इ. स. १८४९ मध्यें इतर मुलखाबरोबर हा जिल्हा शिखांकडून ब्रिटिशाकडे आला. १८५७ सालीं झेलम येथील सैन्यानें बंड केलें होतें. इ. स. १९०४ मध्यें तळगंग तहशील या जिल्ह्यांतून काढून अटक जिल्ह्यांत सामील करण्यांत आली. या जिल्ह्यांत आठव्या नवव्या शतकांत बांधलेल्या देवळांचे अवशेष आहेत. येथील लोकसंख्या (१९२१) ४७७०८८ आहे. या जिल्ह्यांत तीन तहशिली आहेत. त्यांचीं नावें झेलम, पिंडदादन खान आणि चकवाल. जिल्ह्यांचें मुख्य ठिकाण झेलम आहे. या जिल्ह्यांतील मुसुलमानांची वस्ती शेंकडा ८९ आहे. येथील लोकांत पश्चिमेकडील पंजाबी भाषा प्रचलित आहे. या जिल्ह्यांतील लागवड बहुतेक पावसावरच अवलंबून आहे. गहूं, हरभरा, जवस, गळिताचीं धान्यें, ज्वारी, बाजरी वगैरे पिकें मुख्य होत.

या जिल्ह्यांत २६० चौरस मैल सरकारसंरक्षित जंगल आहे. जंगलाचें उत्पन्न इ. स. १९०४-५ त ८२००० रु. होतें. सॉल्ट रेंजमध्यें मीठ पुष्कळ सांपडतें. खेवरा आणि नूरपूर येथील खाणींतून मीठ काढण्यांत येतें. त्याचप्रमाणें या डोंगरांत दगडी कोळसाहि पुष्कळ ठिकाणीं आहे. हल्लीं दोन खाणींतून कोळसा काढण्यांत येतो. जिप्सम नांवाचें खनिज द्रव्य याच डोंगरात सांपडतें.

या जिल्ह्यात उद्योगधंदे फारसे चालत नाहींत. झेलम येथून पुष्कळ इमारती लांकूड व मीठ बाहेर जाते. झेलम आणि पिंडदादनखान येथें मोठा व्यापार चालतो. नॉर्थ वेस्टर्न रेल्वे या जिल्ह्याच्या पूर्वभागांतून जाते व याच रेल्वेचे कांहीं लहान लहान फाटे या जिल्ह्यांत आहेत.

इसवी सन १७८३ मधला चाळिसा नांवाचा दुष्काळ या भागास बराच भोंवला. त्याचप्रमाणें इ. स. १८१३ व १८३४ सालच्या दुष्काळामुळें येथें बरेंच नुकसान झालें होतें. १८४८ सालीं या भागावर टोळधाड पडली होती. पुढें १८६०-६१, १८९६-९७ व १८९९-१९०० या सालच्या दुष्काळांपैकीं १८९९-१९०० सालाचा दुष्काळ जास्त उग्र होता. जिल्हाचा अधिकारी डेप्युटी कमिशनर असतो. १९०३-४ सालीं जमीनमहसुलाचें उत्पन्न ९८९ हजार असून एकंदर वसूल १३४७ हजार होता. या जिल्ह्यांत झेलम आणि पिंडदादनखान येथें म्युनसिपालिट्या आहेत.

त ह शी ल - झेलम जिल्ह्यांतील एक तहशील. क्षेत्रफळ ८८९ चौरस मैल. हिच्या पूर्वेस आणि आग्नेयीस झेलम नदी व पलीकडे काश्मीर आणि गुजराथ जिल्हा आहे. लोकसंख्या (इ. स. १९२१) १७३१२२. झेलम हें तहशिलीचें मुख्य ठिकाण असून या तहशिलींत ४३१ खेडीं आहेत. या तहशिलींतील रोहटास किल्ला इतिहासांत प्रसिद्ध आहे.

गां व.- झेलम जिल्ह्याचें व तहशिलांचें मुख्य ठिकाण. उ. अ. ३२ ५६' व पू. रे. ७३ ४७'. झेलम नदीच्या दक्षिण तीरावर हा गांव असून नॉर्थ वेस्टर्न रेलवेचें हे स्टेशन आहे. लोकसंख्या (इ. स. १९११) १९६७८. हल्लींचा गांव हा अर्वाचीन आहे. पूर्वींचा गांव अलेक्झांडरच्या वेळचा बुकेफाला गांव होय असें कर्निंगह्यॅमचें म्हणणें आहे व तो गांव नदीच्या वामतीरावर बसला होता. शिखांच्या अमदानींत या गांवांस फारसे महत्त्व नव्हतें. ब्रिटिश अंमल सुरू झाल्यापासून यास महत्त्व येत चाललें आहे. इ. स. १८६७ त येथें म्युनसिपालिटीची स्थापना झाली.

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .