प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

झांग, जि ल्हा.- पंजाब. मुलतान भागांतील एक जिल्हा. हा. उ. अ. ३० ३५’ ते ३२ ४’ व पू. रे. ७१ ३७’ ते ७३ ३१’ यांच्या दरम्यान असून याचें क्षेत्रफळ ३३९८ चौ. मै. व लो. सं. (स. १९२१) ५७०५५९ आहे. हा जिल्हा १८६१ सालीं नवीन बनविण्यांत आला. या जिल्ह्यांत झांग, चिनिओत व शोरकोट या तहशिली असून, त्यांचें क्षे. फ. अनुक्रमें १३७२, १०१६, १००५ चौ. मैल व लो. सं. (१९२१) २३२५७०, २१११८८ व १२६८०१ आहे. एकंदर गांवें ९८४ आहेत.

या जिल्ह्यांतून झेलमचा कालवा व चिनाबचा कालवा असे दोन कालवे जात असल्यामुळें पूर्व ओसाड असलेला प्रदेश भराभर लागवडीखालीं येत असून लोकसंख्याहि जलदीनें वाढत आहे. शेतीच्या वाढीमुळें जंगल कमी होत असून वन्य प्राणी देखील कमी होत आहेत. या भागांत जून ते ऑगष्टपर्यंत उन्हाळा फार असून पाऊस सुमारें सरासरी ८ इंच पडतो. हवा कोरडी असल्यामुळें निरोगी आहे, परंतु कालव्याजवळील भागांत हिंवतापाची साथ असते.

इतिहासः- ख्रि. पू. ३२६ सालीं अलेक्झांडरच्या हालचाली या जिल्ह्यांत झाल्या होत्या. त्याच्या तळांचें ठिकाण हल्लीचें शोरकोट होय जेथें त्याची व शिबीराज आणि मालवराज यांची लढाई झाली तें ठिकाण मुलतानच्या ईशान्येस (शोरकोट जवळच) ४०-४५ कोसांवर आहे. तो निघून गेल्यावर या भागावर निरनिराळ्या राजांनीं राज्य केलें- मयूर (ख्रि. पू. ३२१-२३१), ग्रीको- बॅक्ट्रिअन्स (ख्रि. पू. १९०), इंडो पार्थिअन्स (ख्रि. पू. १३८), कुशन अथवा इंडो सिथिअन्स (सुमारें १००-२५०).

इ. स. ५०० च्या सुमारास हा प्रदेश गोर्‍या हूण लोकांनीं जिंकिला होता. तथापि त्यांची सत्ता फार दिवस टिकली नाहीं असें दिसतें. इ. स. ६३० सालीं हुएनत्संग इकडे आला असतांना या भागावर त्सेकियांचें राज्य असून त्यांची राजधानी साकळजवळच होती. साकळ शहर म्हणजे गुजराणवाला जिल्ह्यांतील शाहकोट (शोरकोट) अथवा चिनीओत नांवाचें खेडें किंवा सियाळकोट असावें. दहाव्या शतकांत ओहिंद आणि पंजाब येथील ब्राह्मण राजाचें राज्य या भागावत होतें व मोंगलांच्या वेळीं हा भाग लाहोरच्या सुभ्यांत मोडत असे.

अर्वाचीन काळीं या जिल्ह्याचा इतिहास म्हणजे सियाळ जातीचा इतिहास होय. या जातीनें शाहपुर आणि मुलतान यांच्या दरम्यान असलेल्या प्रदेशावर एकोणीसाव्या शतकाच्या आरंभापर्यंत राज्य केलें. त्यांवर दिल्लीच्या पातशाहीचा नामधारी अधिकार चालत होता. सियाळ लोक रजपूत वंशाचें असून त्यांच्या धारनगरचा शंकरराय उर्फ सियाळ नांवाच्या एका पूर्वजानें मुसुलमानी धर्माची दीक्षा घेतली. ही गोष्ट तेराव्या शतकांत घडली. त्यावेळेपासून या जातीचें या भागावर प्रभुत्व होतें. बहुतेक सियाळ हे बाटगे मुसुलमान आहेत. १८०३ मध्यें रणजितसिंगानें झांगवर चाल केली होती; पण त्यावेळच्या झांगच्या संस्थानिकानें सालिना ७०००० रुपये खंडणी कबूल करून त्यास परत लावलें. पुन्हां तीन वर्षांनीं रणजितसिंगानें स्वारी करून येथील किल्ला सर केला. संस्थानिकानें मुलतानच्या नबाबाची मदत घेऊन  आपल्या राज्यापैकीं कांही भाग पुन्हां काबीज केला. रणजितसिंग दुसरीकडे गुंतला असल्यानें त्यानें इकडे लक्ष दिलें नाहीं. परंतु इ. स. १८१ मध्यें हा मुलतानच्या नबाबास मदत करतो असा रणजितसिंगास संशय येऊन त्यास कैद कैलें. पुढें रणजितसिंगानें थोडी जहांगीर त्यास दिली. ती त्याच्या मुलाकडेहि चालली. परंतु मुलगा मरण पावल्यावर ती पु्न्हां खालसा झाली. इ. स. १८४७ मध्यें ब्रिटिश अंमल सुरू झाला. त्यावेळीं व इ. स. १८५७ च्या बंडांत या जहागीरदारानें ब्रिटिश सरकारास बरीच मदत केली. त्याबद्दल त्यास सरकारांतून कांहीं पेन्शन मिळालें. या जिल्ह्यांत प्राचीन अवशेष विपुल आहत. मुसुलमानी कालापूर्वींचीं कांहीं नाणीं सांपडलीं आहेत, तीं इंडोसिथिअन यांच्या वेळचीं आहेत.

या जिल्ह्यांत शेंकडा ६८ मुसलमान, २४ हिंदु व ७ शिख याप्राणें वसती आहे. हल्लीं हा जिल्हा पंजाबांत महत्त्वाचा झाला असून, येथें गहूं, ज्वारी, मका, कापूस वगैरें पिकें होतात. कातडीं, धातूंची भांडीं व साबू यांची पैदास्त येथें होते. कापूस पिंजण्याचे व गठ्ठे बांधण्याचे कारखानेहि येथें पुष्कळ झाले आहेत.

कालवे सुरू होण्यापूर्वीं गुराखी लोक गुरें पाळीत असत. झांग आणि लियालपुर येथें गुरांचे बाजार भरतात. या बाजूचे घोडे प्रसिद्ध आहेत. उंटाची देखील पैदास इकडे होते. नॉर्थ- वेस्टर्न- रेल्वेची वझीराबाद खानेवाल शाखा या जिल्ह्यांतून जाते.

त ह सी ल.- झांग जिल्ह्यांतील एक तहसील क्षे. फ १३७२ व लो सं. (१९११)  २१६६२८. झेलम नदी या तहसीलींत वायव्य दिशेकडून शिरते व चिनाब ईशान्येकडून शिरते व दोन्ही नद्यांचा संगम दक्षिणेकडे झालेला आहे. या तहसीलींत झांग हें मुख्य गांव व ४३९ खेडीं आहेत. १९०५- ६ सालीं हिचें उत्पन्न २,५६,००० रुपये होतें.

श ह र.- हें झांग जिल्ह्याचें व तहशिलीचें मुख्य ठिकाण असून, नॉर्थ- वेस्टर्न रेल्वेच्या जेच- दोआब फांट्यावरील एक स्टेशन आहे. लो. सं. २५ हजारांवर आहे. झांग व मघिआना हीं गांवें एकमेकांपासून दोन मैलांवर आहेत; पण दोहोंस मिळून एक म्युनिसिपालिटी आहे. सुमारें तीन मैलांवर पश्चिमेकडे चिनाब नदीचा प्रवाह आहे. गांवाच्या आसपास झाडी पुष्कळ असून बागाइत बरेंच आहे. पंधराव्या शतकांत झांग हें गांव वसलें असावें असा तर्क आहे. परंतु नदीच्या पुरांत त्याचा एकदां नाश होऊन, पुन्हां औरंगझेबाच्या कारकीर्दींत नवा गांव वसला असें म्हणतात. १८०५ सालीं रणजितसिंगानें हा गांव सर केला होता. इ. स. १८६७ त येथें म्युनिसिपालिटी स्थापन झाली. येथें धान्य व देशी कापड यांचा व्यापार असून कमावलेलीं कातडीं, मेणबत्या, पितळीं कुलुपें वगैरे तयार होतात.

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .