प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

झरथुष्ट्र - (जरत्उष्ट्र) पारशा धर्मसंस्थापक झरथुष्ट्र कोण होता, केव्हां होता व तो कोठें राहत असे यासंबंधीं पुष्कळ मतभेद आढळतील. तथापि झरथुष्ट्र हा ऐतिहासिक पुरुष होता याबद्दल फारसा संशय राहिला नाहीं. झरथुष्ट्र कोणच्या प्रकारचा मनुष्य होता हें त्यानें रचलेल्या सूक्तांवरून स्पष्ट आहे. जागतिक वाङ्मयांत अशा सूक्तांसारखी दुसरीं सूक्तें फारशीं नाहींत म्हटलें तरी चालेल आजमित्तीस त्यांतले कांहीं विचार तत्त्वज्ञांच्या सरावांतले असतील पण त्या काळीं अशा तर्‍हेचे गंभीर विचार अश्रुतपूर्व होते यांत संशय नाहीं.

धर्मसंस्थापकांच्या लांबच लांब सांखळींतला झरथुष्ट्र हा शेवटला दुवा होय. त्याच्या पूर्वकालीन किंवा उत्तरकालीन धर्मसंस्थापकांप्रमाणें याचीहि विचारपंरपरा हळू हळू वाढ होत होत परिणत स्थितीस पोंचली. याच्या संप्रदायांतील मुख्य कल्पना ह्याच्या पूर्वींच्या काळींच लोकांच्या लक्षांत आल्या होत्या पण त्यांचा कोणी उच्चार केला नव्हता. परिस्थिति इतकी अनुकूल होती कीं झरथुष्ट्र आला व त्यानें आपल्या धर्मकल्पना लोकांस सांगून लागलीच त्याची वाढ सुरू केली. तरी झरथुष्ट्राला सुधारक म्हणतां येणार नाहीं. कारण त्यानें आपल्या पूर्वींच्या लोकांचीं तत्त्वें खोडून काढिलीं नाहींत. सात्त्विक अहुरापुढें जुन्या आर्य देवांचें तेज पडत नाहीं खरें पण त्यांनां मुद्दाम कमी लेखावें असा झरथुष्ट्राचा हेतु असेल असें दिसत नाहीं. एका खालच्या प्रतीच्या देवाचा जातां जातां कोठें उल्लेख आला आहे, बाकी सगळ्या ग्रंथभर परमेश्वराचें कल्याणकारिकत्व, त्यानें लावलेली जगांतील व्यवस्था व त्यांचें शक्तिमत्व, या शक्तित्रयांच्या मनुष्यांच्या स्थितीवर झालेला परिणाम, मनुष्यामध्यें असलेला अहुराचा मूर्तिमंत अवतार, जी धर्मश्रद्धा, व या धर्मश्रद्धेचा परिणाम म्हणजे मनु्ष्याचें सुख व अमरत्व यांसारखे विषय त्याच्या सूक्तांत खेंचून भरले आहेत. म्हणून इतर गोष्टीस वाव राहिला नाहीं. त्याच्या विचारांत मनाचा खोलपणा व ईश्वरीप्रेरणा ह्या गोष्टी प्रमुखत्त्वानें द्दग्गोचार होतात. त्याचा दुसरा विशेष गुण म्हणजे त्याची विचाराची व बोलण्याची एक विशेष पद्धत होय त्याच्या सूक्तांतील प्रत्येक अक्षर विचारानें ओथंबलेलें आहे. केव्हां केव्हां हे विचार पुन्हां पुन्हां आलेले दिसतात. आज ते आम्हांला जरी अगदीं क्षुल्लक वाटतात तरी पण ज्यावेळेस झरथुष्ट्रानें हे विचार लिहिले त्या वेळेस ‘तो कांहीं गूढ गोष्टी सांगतो आहे’ अशी त्याच्याबद्दल कोणीहि सहज कल्पना केली असती. लेखनांत संक्षिप्तपणाची किंवा सूत्रमय लेखनाची कमाल केली आहे. परमेश्वराचे गुण हे त्याचे दूत असून ते मनुष्याच्या अंत:करणांत, त्याला पवित्र व मुक्त करण्याकरितां पाठविलेले असतात, ही आश्चर्यकारक कल्पना पाहिली म्हणजे इतकी अगदीं अलीकडच्या विद्वानांनांसुद्धां अंश व बोहु व मनहु हे ईश्वराचे हे दूतच आहेत किंवा मनुष्यांत पुनः उत्पन्न केलेले ईश्वराचे विचार व त्याच्याच कल्याणकारक वृत्ती आहेत हें सांगतां येणार नाहीं. ईश्वरी गुणांनां देव मानणें हें काव्य म्हणतां येईल गाथांचा काळ व स्थळलक्षांत आणतां. त्यामध्यें अशा तर्‍हेचें काव्य लक्षांत असणें ही विषेश गोष्ट आहे, किंवा असें वाटतें कीं, एकदां परमेश्वराच्या गुणांनां मनुष्यवत् मानल्यावर मग झरथुष्ट्र त्यांनां मान द्यावयास विसरत नाहीं. हा मान मनुष्यांनां देण्यांत येणार्‍या मानापेक्षां श्रेष्ठ आहे; कारण हा मान तत्त्वांनां आहे.

झरथुष्ट्राच्या स्वतःच्या वृत्तीबद्दल तो भक्त होता इतकेंच आपणांस म्हणतां येईल. ‘झरझदैति’ ह्या त्याच्या शब्दांत त्याच्या हेतूची गुरूकिल्ली आहे. तो धैर्यशील होता हें निःसंशय होय. पण तो रक्तपात करण्यास भीत असे असें नाहीं. पण तो धीरोदात्त होता व संकटांतून पार पडण्याइतकी त्याच्यांत चिकाटि होती, तथापि सामान्य जनाप्रमाणें संकट आलें असतांना तो दुःखोद्गार काढी. त्याचे कार्यक्षेत्र संकुचित नव्हतें. प्रांत, खेडीं, सेनासमुदाय किंवा व्यक्ती कोठेंहि चोहोंकडे तो जात असे. त्याच्या व्याख्यानास राजे, पुढारी, पंडीतहि चालत. लहानसें मंडळहि चाले, मोठा जनसमुदायहि चाले.

लो क स्थि ति.- त्याचा काळ शांततेचा नव्हता. गादीवर बसण्याबद्दल व ती राखण्याबद्दल झटापटी चालत. त्यावेळीं विष्तास्प राजाची सत्ता डळमळीत होती. कारण आपणांला काढून दुसरा कोणी गादीवर बसेल अशी त्याला नेहमीं भीति वाटत असे.

झ र थु ष्ट्र कु ल.- झरथुष्ट्राच्या कुळासंबंधीं इतकेंच म्हणतां येईल कीं तो सन्मान्य कुळांतला होता. यापेक्षां बिलकूल जास्त माहिती नाहीं.

विष्तस्पाच्या दरबारांतील मानकर्‍यांत, फ्रशओष्ट्र आणि जामास्प या दोघां बंधूंचा उल्लेख आला आहे. अलिकडच्या दंतकथेवरून असें दिसतें कीं हे दोघे विष्तस्पाचे वजीर होते. झरथुष्ट्रांचें या दोघांशींहि नातें होतें. त्याची बायको ब्होवी ही फ्रशओष्ट्राची कन्या व जाम्स्प हा त्याच्या पोरुकिस्तानामक कन्येचा पति. त्याचा प्रथम शिष्य जो मैध्योइमा-ओंघ, हा त्याचा चुलतबंधु, मागाहूनच्या अवेस्ता ग्रंथान्वयें, त्याचा पोरुषस्प हा बाप असून दुघदोवा ही त्याची मात आणि हा एकतस्प हा पणजा होता. याच परंपरेवरून झरथुष्ट्रास आपलें उपनांव प्राप्त झालें असावें. अवेस्तामध्यें त्याच्या निधनकाळाचा कोठेंहि उल्लेख आलेला नाहीं. बल्खच्या वेढ्यांत, तुरेनियन लोकांनीं यज्ञवेदीजवळ त्याचा खून केला, अशी कथा ‘शाह नामा’ ग्रंथांत आढळते. झरथुष्ट्राच्या मंत्रिमंडळाच्या चळवळीचें मुख्य ठिकाण बॅक्ट्रियाचें राज्य होतें असें जॅकसनचें मत आहे (अ. ओ. सो. ज. पु. १८). मीडियाच्या पश्चिमेस असलेल्या अट्रोपेटेन या गांवीं झरथुष्ट्र जन्मला व स्वतःच्या देशांत त्यास योग्य तो मान न मिळतां पूर्व इराणांत त्याच्या उपदेशाचा झपाट्यानें प्रसार झाला. एकंदर धर्मसुधारणेविषयींच्या कळकळीचा व उच्च धर्मतत्त्वांचा विष्तस्प राजावर परिणाम होऊन त्यानें या धर्मास आश्रय देऊन, सर्व इराणभर हा धर्म पसरविण्यास मदत केली. झरथुष्ट्रधर्मवाङ्मयांत या धर्मप्रसाराविषयीं पुष्कळदां उल्लेख आलेला आहे. या धर्माचा प्रसार झपाट्यानें झाला असला पाहिजे.

झरथुष्ट्राचा कालनिर्णय करण्याच्या बाबतींत लागणारी प्रत्यक्ष अशी माहिती अवेस्तामध्यें मुळींच सांपडत नाहीं. त्या काळचें व त्या काळांतील सामाजिक स्थितीचें चित्र त्यांत रेखाटलें आहे; विष्तस्प राजाची कारकीर्द त्यांत वर्णिली आहे पण हा काल ठरविण्यास उपयोगी पडणार्‍या ज्या इतर समकालीन गोष्टी त्याविषयीं स्पष्ट उल्लेख या धर्मपुस्तकांत कोठेंच नाहीं. या व इतर अनेक गोष्टींमुळे झरथुष्ट्राच्या काळाविषयीं फारच मतभेद आहे.

या प्रश्नासंबंधीं जे प्राचीन उल्लेख केलेले आढळून येतात त्यांचे तीन वर्ग पाडतां येतील:- (१)  झरथुष्ट्र इ. स. पूर्वीं ६००० वर्षें या कालीं होऊन गेला अशासंबंधीं उल्लेख, (२) काल्पनिक निनस व सेमिरामिस यांच्यांशीं झरथुष्ट्राच्या नांवाचा संबंध जोडणारे उल्लेख, व (३) इ. स. पूर्वीं ६ व्या शतकांत झरथुष्ट्र होऊन गेला अशा विषयींचे उल्लेख. या तिन्ही वर्गांतील पुराव्यांची छानी करतां असें अनुमान निघतें कीं, इ. स. पूर्वीं सातव्या शतकाचा उत्तरार्ध व सहाव्याचा मध्य यांच्या दरम्यानच्या काळांत म्हणजे अकिमिडियनांच्या सत्तेचा उदय व्हावयाच्या पूर्वीं झरथुष्ट्र होऊन गेला असावा. हॉग, जुस्ती, गेल्डनर, कसर्टेली व इतर संशोधकांनीं लाविलेल्या शोधाचाहि हाच निष्कर्ष निघतो. त्यानें तिसाव्या वर्षी मंत्रिमंडळाचा दरबार भरविला; ४२ व्या वर्षीं विष्तस्पाचें धर्मांतर झाले; व ७७ व्या वर्षीं मृत्यु, या ज्या झरथुष्ट्रआच्या आयुष्यांतील मुख्य गोष्टी त्यांवरून अधिक सूक्ष्म रीतीनें काल ठरवितां येईल असें वाटतें.

मीडियन सत्तेचा र्‍हास होऊन इराणी सत्तेचा उत्कर्ष ज्या शतकांत झाला म्हणजे इ. स. पूर्वी सातव्या शतकाचा उत्तरार्थ व सहाव्याचा मध्य यांच्या दरम्यानचा काळ हाच झरथुष्ट्राचा काळ होय. बाबिलोनमध्यें ज्यू लोकांस जेव्हां गुलाम करून नेलें त्यावेळीं (इ. स. पूर्वीं ५८६-५३६) इराणांत झरथुष्ट्राच्या धर्माचीं पाळेमुळें खोल गेलीं असलीं पाहिजेत. याच काळाच्या सुमारास कनफ्यूशिअसनें चिनी लोकांस धर्म तत्वें समजावून सांगितलीं व बुद्धानें गंगातटाकीं तृषित जीवांस जीवन्मुक्तीचा उपदेश केला.

झरथुष्ट्र संप्रदायाचीं सामान्य कल्पना ज्ञानकोशाच्या ४ थ्या विभागांत (प्र. ३ रें. पृ. २५-२९) दिली आहे. इतर माहिती ‘पारशी’ लेखांत सांपडेल. अवेस्ताधर्मग्रंथांसंबंधी विवेचन ‘बुद्धपूर्वजग’ या तिसर्‍या विभागांत, ‘पर्शुभारतीय संस्कृति’ प्रकरणांत केलेंच आहे; अवशिष्ट माहिती झेंगाविस्तांत दिली जाईल. [ए.व्ही. विल्यम जॅसन- झोरो- आस्टर; रस्तुमजी एदुलजी दस्तूर पेशोतन संजाना- झरथुष्ट्र आणि झरथुष्ट्रिआनिझम् इन् अवेस्ता; लेहमन- झरथुष्ट्र; सेक्रेडबुक्स ऑफ दि ईस्ट, पृ. ३१.]

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .