प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

जोगी - या जातीची एकंदर लोकसंख्या २ लक्ष ६३ हजारांच्या वरती आहे व ती हिंदुस्थानांतील बहुतेक सर्व प्रदेशांत आढळते. कांहीं लोक मठ करून राहतात व कांहीं फिरतीवर असतात. आसमांतील या जातीची लोकसंख्या १६९०९७ आहे यांच्या उत्पत्तीबद्दल विश्वसनीय माहिती नाहीं. आसामांत हे कोष्ट्याचा धंदा करतात. अस्सल शूद्र जातीचे लोक यांनां हलके समजतात. सुरमा खिंडींतील लोक स्वतःला ‘नाथ’ म्हणवून शिवाचा अवतार जो गोरखनान त्याचे आपण वंशज आहों असें म्हणतात. नाथपंथी असल्यानें ते प्रेतांचें दहन करितां तीं तशींच पुरतात त्यांच्यापैकीं कांहीं लोक संन्याशी असल्याची बतावणी करतात. काचार प्रांतांमधील हे लोक समाजांतील आपला दर्जा वाढण्याकरितां हल्लीं प्रयत्‍न करीत आहेत व त्यांनीं विधवा विवाहाची चाल टाकून दिली आहे. ब्रम्हपुत्रा थडींतील या लोकांत पांच पोटभेद आहेत. गोलपार्‍यांत हे लोक बालविवाह करूं लागले आहेत. पंजाबांतील यांची लो. सं. ५४९०० असून ते आपल्यास यति म्हणवितात. तथापि कांहीं जोगी विवाह करतात. यति-जोगी ही एक निराळी जात असून तिचा या जोग्यांशीं कांहीं सबंध नाहीं.

जो गी रा व ळ - पंजाबांत जोगी रावळ व जोगी या दोन शबदासंबंधानें बराच घोटाळा होतो. जोगी- रावळ ही जात दोन विशिष्ट जातींची भेसळ आहे असें म्हणतात. रावळांची उत्पत्ति रजपूत लोकांपासून आहे. पुढें रावल लोकांमधील बाटलेल्या लोकांनीं व जोगी लोकांनीं आपला पिढीजात धंदा सोडून वैद्यकी, व्यापार, भविष्य सांगणें हीं कामें उचललीं असावीं. दोघाचें धंदे एकसारखे असल्यामुळें या दोन जातीचें दळणवळण वाढून त्या एक झाल्या असाव्या व त्यांच्यांत बेटीव्यवहार सुरू झाला असावा. पुढें हे लोक आपणास (जोगी रावळ न म्हणवितां) फक्त रावळ म्हणवूं लागले. शिक्षणामुळें या लोकांत आतां फरक झाला आहे. हल्लीं ते धाडशी व्यापारी बनून त्यांनीं दुसर्‍या देशांत जाऊन पुष्कळ संपत्ति मिळविली आहे. मलाया, सिंगापूर, सुमात्रा वगैरे देशांत त्यांच्यापैकीं कांहीं गूढविद्या जाणणारे आहेत. कांहींनीं आस्त्रेलेशिया वगैर परकी देशांत वैद्यकींत चांगली कीर्ति मिळविली आहे असें म्हणतात. कांहीं ज्योतिषी आहेत. भात्ती, खोकर वगैरे उपनांवांवरून त्यांची उत्पत्ति रजपूत किंवा जाट लोकांपासून असावी असें वाटतें. जोगी म्हणविणारा दुसरा एक मुसुलमानांचा वर्ग पंजाबांत आहे. चौकशी अंतीं असें समजतें कीं, हे (मुसुलमान जोगी) मूळचे काश्मिरी असून, एका मुसुलमान साधूचे शिष्य झाले, म्हणून त्या सर्वांनां जोगी असें नांव पडलें. हिंदु रावळ हे मुख्यतः लाहोर प्रांत, रावळपिंडी जिल्हा व चंबादरी, पतियाळा व भावलपूर संस्थानें यांत आढळतात.

काश्मीरमधील ह्यांची लोकसंख्या ५५५० असून ते हिंदु आणि मुसुलमानी धर्माचे आहेत (साधु या सदराखालीं येणार्‍या कानफाटे जोग्यांत व या लोकांमध्यें फार फरक आहे) इकडील कानफाटे साधुजोगी व हे जोगी भिन्न आहेत. ह्या जातीचे लोक शेतकरीवर्गापैकीं आहेत.

मध्यप्रांतांत यांची संख्या १५००० पर्यंत आहे. येथें याचें १२ पंथ असून त्यांचीं नांवें त्यांस माहित नाहींत. याचे कानफाटे व औघड असे दोन वर्ग आहेत. कानफाटे गुरूकडून कान टोंचून त्यास १। रुपया दक्षणा देतात व कानांत लांकडाच्या, दगडाच्या किंवा कांचेच्या बाळ्या घालतात. बाळी घालून कान दुभंगला तर तो मनुष्य निरुपयोगी झाला असें समजतात व त्यास जातीबाहेर टाकून त्याची समाधि देखील बांधीत नाहींत. प्रथम १२ वर्षे औघड दीक्षा घेऊन मग त्यास कानफाटी दीक्षा देतात. कानफाट्यांतील मुख्यास दर्शनी म्हणतात. औघड लोक गळ्यांत काळ्या लोंकरीच्या दोर्‍यांत एक शिटी लटकावितात व सकाळीं, संध्याकाळीं व दुपारीं जेवण्यापूर्वीं ती वाजवितात. तिला हे नाद किंवा पुंगी म्हणतात. प्रथम सर्वक्षौर करून नंतर दीक्षा घेतात. हे द्वारका व बद्रीनारायणास जाऊन तेथें तप्त मुद्रा घेतात. बद्रीनारायणहून तांब्याचें कडें व केदारनाथाहून लोखंडाचें कडें आणून दंडांत घालतात व पाढर्‍या दगडी मण्यांची माळ बलुचिस्तानांतल्या लासबेला संस्थानांतील हिंग्लज गांवाहून आणतात. हे आपलीं प्रेतें आसनमांडी घालून पुरतात व त्यावर समाधि बांधतात.

शिवरात्र हा यांचा मोठा सण आहे. नागपंचमीस हे नागाची पूजा करतात. अलीकडे यांपैकीं बर्‍याच लोकांनीं गृहस्थाश्रम पत्करला आहे, व आपली एक निराळी जातच बनविली आहे. तसेच त्यांनीं निरनिराळे धंदेहि उचलले आहेत. कोणी ‘मणिहारी’ म्हणजे फुटकळ विक्री करणारे आहेत, कोणी पाटविना म्हणजे तागाचे दोरे वळणारे आहेत. तर कोणी लडैयामार म्हणजे कोल्हे मारून त्यांचें मांस विकणारे आहेत. यांची खालच्या वर्गांत गणना आहे, त्यांच्या हातचें कोणी पाणी सुद्धां घेत नाहीं. हे लोक लग्नांत ब्रम्हणांस बोलावितात.

हे ज्या ठिकाणीं राहतात तेथील शेतकर्‍यांच्या चालीरीती प्रमाणें यांच्या चालीरीती असतात. कानफाटे लोक मात्र स्वतः आपल्या जातीचे उपाध्याय बोलावतात. ते ब्राम्हणांस बोलावीत नाहींत. कांहीं लोक मंत्र, तंत्र, जांदू वगैरेंवर पैसा मिळवितात. मणिहारी लोक कागद, टांक, पेन्सली, टिकल्या, सुया वगैरे विकतात व कोणी कोणी मोत्यें व पोंवळीं, विकतात. कोणीं निरनिराळ्या प्रकारानें जुगारहि खेळतात. पूर्वीं हे लोक यात्रेंत मेलेल्या किंवा हरवलेल्या लोकांबद्दल सर्व माहिती मिळवून तोतयेपणा करीत.

मुंबई इलाख्यांत यांची लो. सं. ५२९६ असून हे लोक सर्व इलाख्याभर थोडेथोडे पसरलेले आहेत हे गोरखनाथी पंथाचे आहेत. यांनां कानफाटे असें दुसरें उपहासात्मक नांव देतात. यांच्या कानाचीं भोंकें मोठालीं असून, त्यांमध्यें ते लांकडी किंवा हस्तिदंती गोल वलयें घालतात. यांनां नाथ असेंहि नांव आहे. रहाण्याच्या ठिकाणावरून यांचे (१) गुजराथी जोगी (२) मराठे जोगी, असे दोन भाग झालेले आहेत. यांचें १२ पोटभाग असून, एका पोटभागांतील लोक दुसर्‍या पोटभागांतील लोकांशीं विवाहसंबंध करीत नाहींत. गोरखनाथाच्या १० शिष्यांनीं स्थापिलेलीं यांचीं १० गोत्रें आहेत. यांच्यांमध्यें सगोत्र विवाह होत नाहींत. हे मांसाहारी आहेत. ते १२ व्या वर्षीं मुलांनां दीक्षा देतात.

दक्षिण कानडामध्यें राहणारा व मराठी आणि तुलु भाषा बोलणारा जोगी पुरुषांचा एक वर्ग आहे. हे दुसर्‍या कोणाहि परजातीयास आपल्या जातींत घेत नाहींत व आपली स्वतंत्र जात मानतात. कदिरी येथें यांचा मुख्य मठ असून, हलोरी आणि भुवरासु या कानडांतील दोन ठिकाणीं त्यांच्या शाखा आहेत. भैरव ही यांची प्रमुख देवता असते. तथापि कित्येक जोगी, गोरक्षनाथासहि मुख्य मानतात. ब्रम्हचारी जोग्याच्या कानाला भोंक असून, त्यांत गेंड्याच्या शिंगाची अथवा चिनीमातीची वक्राकार मुद्रा असते. गृहस्थाश्रमी जोग्यांच्या कानांत मुद्रा नसतात. सर्व जोगी पुरुषांच्या गळ्यांत, पितळेची, तांब्याची अथवा चांदीची पुंगी असते तिला शिंगनाद अथवा शिंगी म्हणतात. भोजनापूर्वीं भैरवनाथाचें स्मरण करून ही वाजवितात. लग्नविधीकरितां हे कर्‍हाडा ब्राम्हण बोलावितात. कित्येक जोगी, हमलांचीं, मजूरांचीं आणि नोकरांचीं कामें करतात.

म्हैसुरप्रांतांतील ह्या लोकांची एकंदर संख्या १२८८१ असून ते बंगलोर, कोलार व शिमोगा जिल्ह्यांत आढळतात. त्यांचा धंदा शेतीच व भीक मागण्याचा आहे. हे तेलुगु भिकार्‍यांतील एका जातीचे लोक आहेत. याशिवाय ते सर्पांस मंत्रानें भुलविण्याचा धंदा करतात. ही जात सर्व जातींतील बैराग्यांची मिळून झाली आहे. सिलेक्याट, हेलावा, जंगालिग व पकानती हे या जातींतील प्रमुख भेद असून, शेवटचे दोन वैद्यकीचा धंदा करतात.

तेलंगणांत हे लोक भटकत फिरणार्‍या दासरी भिकार्‍यांच्या वर्गात मोडतात. तिकडे हे लोक पोत अगर मणी विकतात; आणि डुकरें बाळगतात, तसेंच साप व नाग यांनां युक्तीनें पकडून गारुड्याचा धंदा करतात. त्यांच्या संवयी व आचार खालच्या दर्जाचे आहेत. रोटीव्यवहारांत कोणचाहि प्रतिबंध ते पाळीत नाहींत. वाटेल त्या शूद्राच्या घरीं ते अन्न खातात. त्यांच्या विधवा कोणाच्याहि रखेल्या म्हणून राहतात. यांच्यापैकीं पुष्कळ लोक शेतावरील मजुरी करतात. कांहीं लोक किरकोळ चोर्‍याहि करतात. हे लोक भटके आहेत. यांच्या बायका गोंदण्याचा धंदा करतात.

तामीळ प्रदेशांत जोग्यांनां धोदीयन किंवा तोत्तियन असें नांव आहे. त्याचप्रमाणें झाडूवाल्यांचें काम क्रणारे जोगी, कोरवस अथवा ओडून या नांवानें ओळखले जातात. पार्वतीच्या शापामुळें आपणांस भिक्षावृत्तीनेंच राहणें भाग आहे असें हे जोगी म्हणतात; आणि रानउंदीर व मांजरें यांचें मांस हे खातात असं म्हणतात. हे दारूबाज आहेत. त्यांचा पोषाख घाणेरडा असून एका काखेंत झोळी आणि दुसर्‍या काखेंत सापाची टोपली घेऊन हे फिरतात. भिक्षा मिळाल्याशिवाय हे जागचे हालत नाहींत. त्यांच्या जवळ एक पोकळ भोपळा असून त्यांत हे चोरलेल्या वस्तू ठेवतात. या जातींतील बायका व्यभिचार करतात आणि बर्‍याच स्त्रिया उघडपणें वेश्येचा धंदाहि करितात. आपलें पावित्र्य पटविण्यासाठीं बायका गोमूत्र व गोमय खातात. एखादा अपराधी मनुष्य दंड देण्यास असमर्थ असल्यास त्याच्या डोक्यावर १० शेर वजनाचा दगड ठेवून त्यास एक फर्लांग चालवितात.

लग्नाच्या वेळीं वराकडून वधूला एक डुक्कर देणगीदाखल दिला जातो. वर वधूच्या घरीं जाऊन तिच्या गळ्यांत बोट्टु (मंगळसूत्र) बांधतो; ओड्डेस आणि आप्परवस लोकांत अशी म्हण आहे कीं, जोग्याची विधवा एकदां सोडून सातदां पुनर्विवाह करूं शकते.

जली-वल्लु लोकांत, मृत मनुष्याच्या छातीवरील खळग्यांत (त्याला पुरतांना) एक कोंबडीचें पिलूं व थोडेसें मीठ ठेवण्याचा प्रघात आहे.

पेड्डवाडू, मलालम्मा, गंगम्मा, अय्यवारू, रुद्रम्मा, आणि मुदरा विरडु देवांची हे लोक पूजा करितात. कांहीं प्रसंगीं हे लोक वाटमार्‍यांचाहि धंदा करितात. जातीबाह्य झालेल्यास जातींत परत घेण्याचा विधि जंगमाच्या (जातीचा मुख्य) हस्तें होतो. [सेन्सस ऑफ इंडिया, १९११, पु. ३, ७, १४, २०, २१; रोज ग्लॉसरी; सी. पी. सेन्ससरिपोर्ट १९२१; थर्स्टन- कास्ट्स अँड ट्राइब्ज ऑफ स. इंडिया.]

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .