प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

जैनधर्माच्या वाङ्मयांत तत्कालीन परिस्थितीचे फारसे उल्लेख आढळन येत नाहींत. त्यामुळें जैनधर्माचा इतिहास सुसंगत मिळणें अशक्य झालें आहे. अशोकाचा नातु संप्रति हा सहिष्णु असल्यामुळें त्यानें आपल्या कारकीर्दींत जैनधर्माला आश्रय दिला. पण जैनधर्माच्या इतिहासांतील अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे राजाकुमारपालाकानें जैनधर्माची दिक्षा दिली व त्याच्या कारकीर्दींत जैनधर्माचा प्रसार झाला.

आं क डे.- हिंदुस्थानामधील प्रत्येक मोठ्या शहरांत यांची वस्ती आहे. सन १९११ च्या खानेसुमारीप्रमाणें यांची लोकसंख्या एकंदरीत १२४८१८ होती. १९२१ सालीं ती संख्या ११७८५९६ भरलीं. राजपुतानां एजन्सी व मुंबई ईलाखा यांमध्यें जैनांची संख्या फार आहे. जैन समाजाच्या संख्याक्षयाकडे त्यांनीं लक्ष देणें अवश्य आहे.

संख्येनें जरी हे लोक थोडे असले तरी हे धनिक असल्याकारणानें यांनां समाजांत एक प्रकारचें महत्त्व प्राप्त झालें आहे. हे बहुतेक व्यापारी आहेत.

 प्रां त वा री को ष्ट क.
 राजपुताना एजन्सी  २७९७२२
 मुंबई इलाखा  ४८१६५०
 संयुक्तप्रांत  ६८१११
 मध्यहिंदुस्थान  ८३३३७
 हैद्राबाद एजन्सी  १८५८४
 अजमीर- मेरवाडा  १८४२२
 मद्रास   २५४९३
 पंजाब आणि दिल्ली  ४६०१९
 मध्यप्रांत व व-हाड  ६९७९४
 बडोदें संस्थान  ४३२२३
 इतर  २०२०
 बंगाल  १३३७६
 म्हैसूर एजनसी  २०७३२
 आसाम  ३५०३
 बिहार आणि ओरिसा  ४६१०
 एकूण  ११७८५९६

जैनांतील पोटजातींची कल्पना येण्याकरितां पंजाबांतील जैनपोटवर्गाची यादी पुढें दिली आहे. (१) दिगंबरी- (अ) स्थानकवासी, (आ) तेरापंथी, (इ) इतर (दिंग.). (२) श्वेतांबरी- (अ) ढुंढिया, (आ) पुजेरे, (इ) साधुमार्गी, (ई) स्थानकवासी व (उ) उतर (श्वेतां). (३) इतर- (अ) पितांबरी, (आ) मंदिरपंथी, (इ) साधुपंथी, (ई) सारावोगी, (उ) स्थानकवासी व (ऊ) इतर (४) हिंदुसदृश वर्ग- (क) रूपनामी, (ख) सनातनधर्मी.

जैनांमध्यें यति, उपसक व श्रावक असे तीन पोटभेद आहेत. यति म्हणजे संसाराचा त्याग करून विरक्त बनलेला मनुष्य. ब्रम्हचा-याला देखील एकदम यति होतां येतें. गृहस्थाला अगर ब्रम्हचा-याला यति होण्यापूर्वीं आपल्या आईबापांची अगर पालकांची परवानगी घ्यावी लागते. विवाहित गृहस्थाला आपल्या बायकोची परवानगी घ्यावी लागते.

श्वेतांबरपंथी गृहस्थाला यति होण्याच्या पूर्वीं पंचप्रावरण व एक घोंगडी याशिवाय सर्व वस्तूंचा त्याग करावा लागतो. ही वस्त्रें पिवळ्या रंगाचीं असतात. स्थानकवासी यतीच्या बाबतींत पांढरें वस्त्र वापरण्यांत येतें. अहमदाबादमध्यें कांहीं श्वेतांबरी यती पांढ-या व पिवळ्या अशा मिश्र रंगाची वस्त्रें वापरतांनां क्वचित आढळतात. दिगंबरपंथी अंगावर कांहीच घेत नाहींत. यावरील सामुग्रीखेरीज अन्नावर, पाण्यावर व आपलें मुख आच्छादण्याकरितां यतीला तीनचार वस्त्रें जवळ ठेवावीं लागतात. स्थानकवासी साधु रांत्रदिवस आपल्या तोंडावर वस्त्र ठेवतात. एवढेंच नव्हें तर त्यांच्याशीं एखाद्या माणसाला बोलावयाचें असल्यास त्या गृहस्थानें आपला चेहरा झांकून या साधूंशीं बोललें पाहिजे असा निर्बंध आहे. श्वेतांबरी साधू फक्त हातांत मुखवस्त्र बाळगतात.

याशिवाय यतीजवळ एक लांब काठी व एक झाडणी असावी लागते. झाडणीचा उपयोग कृमिकीटकांनां हळूंच दुसरीकडे लोटून देणें हा होय. ही झाडणी बहुधां लोकरीची केली असते. दिगंबर साधु अरण्यांतच राहत असल्यानें केरसुणीच्या ऐवजीं ते मोराचे पंख वापरतात. पंचप्रावरणाप्रमाणें पांच भांडीं (लांकडाचींच) जैनसाधूला बाळगण्याची परवानगी आहे. बायकांनां देखील भिक्षुणी होतां येतें.

दीक्षा घेण्याच्या वेळीं त्याची मोठी मिरवणूक काढून त्याला एका वडाच्या झाडाखालीं नेण्यांत येतें. व त्याचें मुंडन करण्यात येतें. नंतर त्याच्या डोक्याला भस्म फासण्यांत येऊन त्याच्या कानांत खालील मंत्र उच्चारण्यांत येतो करोमि भंते सामायं सावजजोगं पचरवामि। जावनिवाए, पज्जु वासामि। (दुनहिं, तिविहेणं न करोमिण कारमेनि) मणसा, वयसा कायसा तस्संभते, पडिकमामि, निदामि, गरहामि अप्पणं वोसिरामि।‘ दीक्षा घेतल्यानंतर दिगंबर पंथी अगर श्वेतांबरी यति नवीन नांव धारण करतो. स्थानकवासी यति पूर्वाश्रमीचेंच नांव धारण करतो. अशा प्रकारच्या यतीला श्वेतांबर व स्थानवासी जैन अनुक्रमें संवेगी महापुरुष अगर पूज्य या नांवानें संबोधितात.

भिक्षुणींच्या बाबतींत याप्रमाणेंच सर्व कृत्यें करावीं लागतात. भिक्षुणी होण्याची परवानगी स्त्रीला आपल्या नव-याकडून मिळवावी लागते. विधवेला अगर कुमारिकेला आपल्या पित्याकडून अगर पालकाकडून संमति घ्यावी लागते. भिक्षुणी होण्यापूर्वीं तिला धर्माचें अध्ययन करावें लागतें. भिक्षुणी झाल्यानंतरहि तिला दररोज, अध्ययन करावें लागतचा. भिक्षुभिक्षुणींपैकीं कोणी वारल्यास त्याची फार थाटाची मिरवणूक काढून त्यांचा और्ध्वदेहिक विधि साजरा करण्यांत येतो. भिक्षुणीच्या मृत शरीराभोंवतालच्या वस्त्राचा तुकडा जवळ ठेवल्यास आपल्याला संतति होते अशी बांझ बायांची समजूत असते.

भिक्षु-भिक्षुणींचीं पंचमहाव्रतें:- अहिंसा- असत्यत्याग, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, व अपरिहग्रह अशीं पांच व्रतें पाळण्याची शपथ घ्यावी लागतें. त्याप्रमाणें क्षमा, निर्लोभता, आर्जव, मार्दव, तप (तपाचे प्रकार) अवहान, ऊनोदरी, वृत्तिसंक्षेप, रसत्याग, कायक्लेश, संलनिता, प्रायश्चित विनय, वैश्यावश, स्वाध्याय, ध्यान, उत्सर्ग) संयम, सत्य, शौच, आकिंचन्य, ब्रह्मचर्य इत्यादि दहा यतिधर्म पाळावे लागतात. भिक्षु-भिक्षुणींनां एका आठवड्यापलीकडे कोणत्याहि एका गांवांत राहतां येत नाहीं. श्वेतांबरीं यति, ज्या गांवीं उपासरो म्हणजे जैन साधूंच्यासाठीं धर्मशाळा असतील अशाच ठिकाणीं जातात. भिक्षेवर यांचा उदरनिर्वाह चालतो.

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .