प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

जेसलमीर, संस्थान - राजपुताना संस्थानांतील अगदीं पश्चिमेकडील हें सर्वांत मोठें संस्थान असून तें उत्तर अक्षांश २६ ४’ ते २८ २३’ आणि पूर्व रेखाश ६९ ३०’ ते ७२ ४२’ यांच्या दरम्यान वसलेलें आहे. या संस्थानाचें क्षेत्रफळ १६०६२ चौरस मैल असून एकंदर गांवें ४७२ आहेत. चतुःसीमा उत्तरेस भावलपुर; पश्चिमेस सिंध:दक्षिणेस व पूर्वेस जोधपूर आणि बिकानेर. संस्थानची लोकसंख्या (१९२१) ६७६५२ असून उत्पन्न चार लाखांवर आहे. संस्थानी प्रजेंत शेंकड ७० हिंदू आहेत. संस्थानांत मारवाडी व सिंधी भाषा चालतात. हें संस्थान हिंदुस्तानांतील विशाल वालुकासागरापैकीं एक भाग असल्यामुळें बहुतेक सर्व प्रदेश वालुकामय असून ओसाड आहे. जेसलमीर शहराच्या आसपास सुमारें ४० मैलांतील जमीन दगडाळ असून चढउतार देखील आहेत. पश्चिमेकडील वाळूच्या टेंकड्या बाभळीच्या खुरट्या झुडुपांनीं आच्छादिल्या असून, पूर्वेकडील टेंकड्यांवर उंच वाढलेलें गवत आढळतें. सर्व प्रदेश ओसाड असून सर्वत्र रेतीचे डोंगर आहेत. खेडीं दूर दूर अंतरावर वसलेलीं असून बस्ती फार विरळ आहे. साधारणपणें एखाद्या खार्‍या विहिरीभोंवतीं झोंपड्या बांधून लोक राहतात. काकनी नांवाचा ओढा जेसलमीरच्या उत्तरेस १७ मैलांवर वहात असून त्याच्याच पुढें भुजझील नांवाचा तलाव झाला आहे. पाणी २००।३०० हात खोलीवर लागतें व तेंहि मचूळ असतें. यांत नद्या मुळींच नाहींत. पावसाळ्यांत मका पिकतो व तेंच काय तें मुख्य धान्य आहे. बहुतेक प्रदेश वार्‍यानें वाहून आलेल्या वाळूनें आच्छादिलेला आहे. सर्वत्र वाळूचे खडक, शिंपा, चुनखडीचे खडक वाळूंतून वर डोकें काढीत असलेले दृष्टीस पडतात.

जंगली प्राण्यांच्या जाती इकडे फार दृष्टीस पडत नाहींत. संस्थानांतील बिरसिलपुरचा किल्ला दुसर्‍या शतकांतील असून लोदर्वा येथील जैन देवळें एक हजार वर्षांपूर्वींचीं आहेत. संस्थानची पहिली राजधानी तनोट ही आठव्या शतकांतील आहे.

हवा कोरडी असून निरोगी आहे; परंतु उन्हाळा अतिशय कडक असतो. उष्णतामान मे आणि जून महिन्यांत अधिक असून जानेवारींत उष्णमापक यंत्राचा पारा बर्फरेषेच्याहि खालीं गेलेला आढळतों. पाऊस फारच थोडा पडतो. जेसलमीर शहरांतील पावसाचें सरासरी प्रमाण ६ इंच आहे. फक्त सन १८८३ मध्यें १५ इंच पाऊस पडला होता.

इतिहास:- जेसलमीरचे संस्थानिक जादन (यादव) वंशापैकीं रजपुत असून श्रीकृष्ण आपला मूळपुरुष आहे असें ते मानतात. दंतकथेप्रमाणें यांची प्राचीन माहिती पुढीलप्रमाणें आहे- श्रीकृष्णाचा काल झाल्यावर त्याच्या पुत्रांपैकी दोघांनीं सिंधू नदीपलीकडे जाऊन मर्व्ह देशांत वसाहत केली. गज नांवाचा त्यांचा एक वंशज होऊन गेला. त्यानें गझनी शहर वसविलें. (हेंच अफगाणिस्थानचें गझनी असावें असें टॉड म्हणतो. परंतु हें रावळपिंडीच्या जवळपास कोठें तरी असावें असें कनिंगह्यामचें म्हणणें आहे.) पुढें खोरासानच्या राजानें गजाच्या वंशजाचा लढाईंत पराभव करून त्यास त्याच्या अनुयायांसह पंजाबांत हाकलून दिलें. तेथें त्यानें नवें नगर वसवून त्यास आपलें (सलभान) नांव दिलें. तें नगर हल्लीं सियालकोट या नांवानें प्रसिद्ध आहे. सलभानचा नातु भाति या नांवाचा प्रख्यात योद्धा होऊन गेला. यानें आसपासच्या संस्थानिकांनां पादाक्रांत करून पुष्कळ मुलुख आपल्या राज्यास जोडला. या राजापासूनच हल्लींचे भाति (भाटी) जादन असें नांव प्राप्त झालें आहे. या ठिकाणीं त्यांचा अमरकोट, झालोर वगैरे पुष्कळ रजपूत घराण्यांशीं संबंध आला. त्यांची पहिली राजधानी मरुस्थानांत तनोत नांवाची असून ती आठव्या शतकांत वसविली असावी. परंतु या ठिकाणाहून त्यांचा राजा देवराज याची हकालपट्टी झाल्यामुळें त्यानें इ. स. ८५३ मध्यें देवगड वसविलें. देवगड हल्लीं भावलपुर संस्थानांत देरावर नांवानें प्रसिद्ध आहे. देवराजानें प्रथम आपणांस रावळ म्हणवून घेतलें व थोडक्याच काळांत लोद्रा रजपुतांची, लोदोरवा नांवाचीं राजधानी जिंकलीं परतु ती लष्करी दृष्टीनें मजबूत नसल्यामुळें त्याचा सहावा वंशज जयसाल यानें इ. स. ११५६ मध्यें लोदर्वाजवळच (५ कोसांवर) जेसलमीर नांवाचें शहर वसविलें. तो सुमारें स. ११६८ त मेला. त्याच्या नंतर गादीवर त्याचा पुत्र सलभान बसला. तो मुसुलमानांबरोबर युद्ध करीत असतांना मेला. त्याचा पुत्र बीजल; हा लवकर वारल्यावर त्याचा चुलता कैलान हा राजा झाला. यानें मुसुलमानांवर स्वार्‍या करून त्यांचा पराभव केला व भावाचा सूड घेतला. यानें १९ वर्षें राज्य केलें. याच्या चाचिकदव नांवाच्या मुलानें ३२ वर्षें राज्य केल्यावर, त्याचा पुत्र कर्ण यानें २८ वर्षे राज्याचा उपभोग घेतला. नंतर लाखुरसेन गादीवर आला; तो मूर्ख होता, त्यानें ४ वर्षे राज्य केलें; पुढें त्याचा मुलगा पंपाल राजा झाला. पण तो अतिशय क्रूर असल्यानें, त्याला पदच्युत करून त्याचा चुलता जयतसी हा राजा झाला. यानें १८ वर्षें राज्य केले. त्याच्यावर अल्लाउद्दीन खिलजी चालून आला. मुसुलमानांनीं जेसलमीरास ८ वर्षें वेढा घातला होता. प्रथम रजपुतांचा जय झाला, परंतु अखेर मुसुलमानांपुढें न चालून रजपुतांनीं आपल्या स्त्रियांचा जोहार करून व मुसुलमानांवर चढाई करून आपले प्राण अर्पण केले. या वेढ्याच्या काळांत मध्यंतरींच जयतसी मेला होता व त्याचा मुलगा मूलराज राजा झाला होता. पण तोहि या शेवटच्या लढाईंत मरण पवाला. फक्त त्याचा पुत्र देवराज व दोन पुतणे तेवढे वाचले. पण देवराज लवकर मेला (१२९५). ओसाड जेसलमीरांत मुसुलमान दोन वर्षें होते. मग तेथून ते निघून गेले. नंतर मेहू येथील राठोड तेथें येऊन राहिले. परंतु पुढें दुदू या भाटीराजानें आपले लोक जमवून राठोडावर स्वारी करून, त्यांनां हांकून जेसलमीर पुन्हां काबीज केलें. पुढें त्याच्यावर दिल्लीच्या शहानें स्वारी करून त्याचा पराभव करून मूलराजाच्या एका गरसी नांवाच्या पुतण्यास जेसलमीर दिलें. (१३०६); परंतु दुदूच्या मंडळीनें त्याचा खून केला. तेव्हां त्याचा भाऊ केहूर व त्याच्या नंतर हमीर हे गादीवर बसले, त्याच्यानंतर कैलम, चाचीकदेव, बरसी, जैत, नूनकर्ण, भीम हे राजे झाले. भीमाच्या मागें त्याच्या मुलाचा खून करून भीमाचा भाऊ मनोहरदास हा राजा झाला. तो मेल्यावर सावळसिंग गादीवर आला (१६५१). दिल्लीच्या पातशाहीचा मांडलिक प्रथम हाच झाला. सावळसिंगानें पेशावर व कंदाहार या भागांत कामगिरी केल्यामुळें पातशहाच्या संमतीनें त्यानें जेसलमीरच्या राज्यास आसपासचा बराच मुलुख जोडला. त्यावेळीं हें राज्य वैभवाच्या शिखरास चढलें होतें. पंरतु १७६२ च्या सुमारास एक एक प्रांत या राज्यांतून जाऊं लागला. तथापि हें राज्य अगदीं एकीकडे वसलें असल्यामुळें, मराठ्यांच्या तावडींतून सुटलें होतें. त्याचप्रमाणें ब्रिटिशांच्या संरक्षणाखालीं राजपुतान्यांत जीं जीं राज्यें आलीं, त्यांतहि या राज्याचा क्रम शेवटचा होता.

सावळनंतर त्याचा पूत्र अमरसी हा राजा झाला. त्यानें राज्यांतील दरवडेखोरांचा बंदोबस्त केला. तो १७७२ सालीं मेला. तेव्हां जसवंत गादीवर आला. हा दुदैवी राजा होता. याचा पूगल, बारमैल, फिलोदी वगैरे प्रांत राठोड व मुसुलमान यांनीं वळकावला. त्याच्या पश्चात् गादीबद्दल तंटे होऊन वडील मुलगा अरसीसिंग राजा झाला. त्याच्याहि हातून देवरावळ वगैरे प्रांत शिकरापुरच्या खानानें घेतला. यानें ४० वर्षें राज्य केलें. त्याच्यामागून (१७६२) मूलराज हा गादीवर बसला. त्याचा दिवाण सरूपसिंग नांवाचा अति दुष्ट, क्रूर व विषयी होता. त्यानें प्रजेवर फार जुलूम केले. तेव्हां राजपुत्र रामसिंगानें त्याचा वध केला. पण मूलराजानें त्याचा पुत्र सालीमसिंग यास दिवाण केलें. हा सालीमसिंग तर बापापेक्षां जास्त वाईट होता. सर्व दुर्गुणांचा तो पुतळा होता. बाहेरून सौम्यपणा दाखवून आंतून नाश करीत असे. एकदां राजपुत्र राजसिंगाच्या लोकांनीं त्याला एकाएकीं गांठलें. त्यावेळीं त्याचा प्राण जावयचा, परंतु त्यानें काकुळती केल्यानें तो वांचला. पण पुढें सालीमसिंगानें या लोकांचा कपटानें वध केला. ती गोष्ट स्वतःच्या भावास व बायकोस कळल्यावरून त्यानें तिला व त्यालाहि ठार केलें. संधि साधून त्यानें राजपुत्र राजसिंगास त्याच्या कुटुंबासह त्याच्या घरास आग लावून जाळून टाकलें व त्याच्या मुलांनां विषप्रयोग केला. त्याचप्रमाणें आपल्या विरुद्ध असलेल्या अनेक लोकांनां त्यानें ठार केलें. त्यामुळें जेसलमीर ओसाड होऊं लागलें. मूळराजाशीं इंग्रजांचा संबंध स. १८०८ मध्यें प्रथम आला. नंतर १८१८ त या दोघांचा तह झाला. त्यांत संस्थानास दत्तकाचा अधिकार मिळाला व खंडणीची माफी मिळाली. नंतर १८२० त मूळराज मेला. त्याच्या मागें त्याचा पुत्र गजसिंग गादीवर आला. परंतु तो सालीमसिंगाच्या धाकानें त्याच्या मुठींत नेहमीं असे. सालीम हा यानंतर चार वर्षें जिवंत होता. त्या मुदतींत त्यानें लोकांवर अत्यंत जुलूम केला. बिकानेर वगैरे शेजारच्या संस्थानिकाशीं त्यानें सरहद्दीबद्दल भांडणें उपस्थित केलीं. परंतु इंग्रजांनीं व उदेपूरच्या महाराण्यानें मध्यें पडून हे तंटे मिटविले. एकदां या सालीमचा खून करण्याचा प्रयत्‍न झाला, पण तो उघडकीस आला (१८२४). शेवटीं त्यानें आपल्या देह ठेवला. त्याच्या मुलास दिवाण नेमण्यात आलें. परंतु त्यानें आपल्या भावाचा खून केल्यामुळें गजसिंगानें त्याला कैदेंत टाकलें. त्यामुळें थोडासा दंगा झाला, पण तो शमविण्यांत आला. यानंतर राजसिंगानें राज्यकारभार आपल्या हातीं घेतला व प्रजेस सुख दिलें. १८४० सालीं इंग्रजांनां सिंध प्रांत काबीज करण्यास पुष्कळ मदत केली व आसपासच्या संस्थानिकांशींहि स्नेहाचें वर्तन ठेवलें. सिंध घेतल्यावर इंग्रजांनीं त्यांतील शहागड, गरसिया व गतुरा हे तीन किल्ले गजसिंगास दिले. मूळचे ते जेसलमीरच्याच राज्यांतील होते. ते मागें सिंधच्या अमिरानें बळकावले होते. गजसिंग १८४६ सालीं मेला. तो निपुत्रिक असल्यानें त्याच्या राणीनें रणजितसिंगा (पुतण्या)स दत्तक घेतलें. तोहि स. १८६४ त निपुत्रिकच मेला. तेव्हां त्याच्या धाकट्या भावास दत्तक देऊन गादीवर बसविलें. त्याचें नांव बहिरीसाल. तो वयानें लहान असल्यानें तो गादीवर बसण्यास कबूलच होईना. ही गादी अपशकुनी आहे असें त्याचें मत बनलें होतें. म्हणून राज्याभिषेक लांबणीवर पडून बहिलीसालचा बाप केसरसिंग हा राज्यकारभार पाहूं लागला. पुढें १८६५ सालीं बहिरीला राज्याभिषेक केला. तो स. १८९१ त मेला. त्यानंतर त्याच्या राणीनें लाठीच्या खुशालसिंगाचा पुत्र श्यामसिंग यास दत्तक घेऊन गादीवर बसविलें. हे राजे. इ. स. १८८७ त जन्मले असून यांचा अभ्यास मेयो कॉलेजांत (अजमेर) झाला. येथील संस्थानिकास १५ तोफांच्या सलामीचा मान आहे. हल्लीचें अधिपति महाराजाधिराज महाराबळ श्री सर जवाहरसिंगजी बहादूर के. सी. एस्. आय. हे आहेत.

गां व - हें गांव जेसलमीर संस्थानची राजधानी असून जोधपूर बिकानेर रेल्वेच्या वारमेर स्टेशनच्या उत्तरेस सुमारें ९० मैलांवर उ. अ. २६ ५५’ व पू. रे. ७० ५५’यांच्या दरम्यान बसलें आहे. मुंबईच्या उत्तरेस ६०० मैलांवर हा गांव आहे. याची लोकसंख्या सात हजारांवर आहे. इ. स. ११५६ त रावळ जयसाल यानें हा गांव वसविला व त्याचेंच नांव अद्यापि गांवास चालत आहे गांवासभोंवतीं सुमारें ३ मैल परिघाचा व १० पासून १५ फूट उंचीचा व ५ फूट जाडीचा दगडी तट आहे. गांवांत जाण्यास पूर्वेकडे एक व पश्चिमेकडील एक अशा दोन वेशी आहेत. गांवांतील रस्ते फारच अरुंद आहेत. तटाच्या आंतील जागेंत हल्लीं फारशी वस्ती नाहीं. एके काळीं मात्र तेथें फार वस्ती असावी असें दिसतें. दक्षिणेस एका टेंकडीवर किल्ला आहे. ही टेंकडी आसपासच्या प्रदेशाहून २५० फूट उंच असून ५०० फूट लांब व २५० फूट रुंद आहे. किल्ल्याची तटबंदी चांगली असून गांवच्या बाजूनेंच किल्ल्यांत जाण्यास मार्ग आहे. किल्ल्यांत महारावळाचा राजवाडा आहे. किल्ल्यांतील जैनांचीं देवळें चांगलीं असून कांहींचें खोदकाम प्रेक्षणीय आहे. कांहीं देवळें १४०० वर्षांचीं जुनीं आहेत असें म्हणतात. [इंपे. गॅझे. पु. १४, गोडबोले- एतद्देशीय संस्थानांचा इतिहास; टाईम्स इयरबुक १९२२.]

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .