प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

जेरूसलेम -  पॅलेस्टाईन प्रांतांतील मुख्य शहर. इस्टलाईट लोकांनीं कॅननमध्यें प्रवेश करण्यापूर्वींच या शहराची प्रसिद्धि असून त्याला उरूसलीम (सलीमचें शहर, अगर शांततेचें शहर) हें नांव होतें. हेड्रियन बादशहानें हें शहर पुन्हां बांधवलें व त्याला एलिया कॅपिटोलिना हें नांव ठेवलें. अरबांचें हें पवित्रस्थान असून ते या शहराला बीट एल मुकडीज, एल मुकडीज अगर एल कड्स या पावित्र्यदर्शक नांवानें संबोधितात.

हें शहर दक्षिण पॅलेस्टाईनमध्यें असून भूमध्यसमुद्रापासून २५०० फूट व मृत समुद्रापासून ३८०० फूट उंचीवर वसलेलें आहे. हें पठारावर वसलेलें असून याच्या चहूंबाजूनें डोंगरांच्या रांगा पसरल्या आहेत. या टापूंत सायलेशियन खडूचे थर असून त्यांच्या खालीं शाडूचे जाड थर आहेत. हे दोन्ही प्रकारचे दगड इमारतीला फार उपयुक्त आहेत. पूर्वीं या शहराच्या नजीक असलेल्या किड्रान दरींतून एक सुंदर झरा वाहत असे पण या शहराच्या आसपासच्या टापूंत ‘फाऊंटन आप दि व्हर्जिन’ हा एकच झरा काय तो हल्लीं आढळतों.

जेरुसलेमचा प्राचीन इतिहास संपूर्ण व सुसंगत असा उपलब्ध नाहीं. जोशुआनें या शहरावर स्वारी करण्यापूर्वीं हें शहर ईजिप्शियन लोकांच्या ताब्यांत होतें असें टेल एल अमर्नाच्या विटांवरून समजतें. इस्त्रलाइट लोकांच्या स्वारीच्या वेळीं हें शहर जेह सइट लोकांच्या हातांत होतें. या लोकांनीं हें शहर जिंकून घेतल्यानंतर या इस्त्रलाईट लोकांचा नायक डेव्हिड यानें या शहराच्या पूर्वेकडील भागांत आपलें राहण्याचें ठिकाण बांधलें व पश्चिम भागांत आपला सेनापति जोआव याची स्थापना केली. या दोघांनीहि आपापल्या भागाची तटबंदी केली. पुढें डेव्हिडनें या शहराजवळच जेहोव्हचें भव्य देवालय बांधविलें. हें देवालय सालोमनच्या देखरेखीखालीं बांधलें गेलें. पुढें सालोमनच्या कारकीर्दींत या शहराची फारच भरभराट झाली. पण त्याच्या मरणानंतर जरोबोमनें बंड करून इस्त्राऐल लोकांचें स्वतंत्र राज्य स्थापून शेशम ही त्याची राजधानी केली. पण थोडक्याच दिवसांत ईजिप्तचा राजा तिशक यानें जेरूसलेमच्या राजाचा पराभव करून येथील अपार संपत्ति लुटून नेली. त्यामुळें जेरुसलेमचें अर्धें अधिक महत्त्व नाहीसें झालें. या नंतरचा जेरुसलेमचा तीन शतकांचा इतिहास म्हणजे हें शहर आपल्या ताब्यांत न आणण्याविषयीं निरनिराळ्या लोकांनीं जे प्रयत्‍न केले त्या प्रयत्‍नांचा इतिहास होय.

इस्त्रलाइटांचा राजा जो अश यानें जूडहाचा राजा अमझिअह याच्यापासून जेरुसलेम जिंकून घेतलें व त्या शहराच्या तटांचा नाश केला. पण पुढें अमझिअहचा मुलगा उझिअह यानें या तटांची आपल्या कारकीर्दींत पुन्हां दुरुस्ती केली. पुढें असीरियाचा सेनापति सेनाचेरिब यानें या शहरावर हल्ला केला असतां त्यांत त्याचा पराभव झाला. नंतर झेडेकिअहच्या कारकीर्दींत बाबिलोनचा राजा नेबुकारडेझर यानें जेरुसेलवर स्वारी करून तें शहर लुटलें व पुष्कळशा लोकांनां बंदिवान करून नेण्यांत आलें. जेहोव्हच्या देवालयाचाहि यानें विध्वंस केला; पण नेबुकारडेझर आपल्या राजधानीकडे परत गेल्यानंतर झेडेकिअहनें तें देवालय पुन्हां बांधवलें व पुढें पुष्कळ वर्षांनीं नेहमियानें या शहराच्या भोंवतालच्या तटांची पुन्हा दुरुस्ती केली. त्यामुळें पुन्हां पुष्कलशा यहुदी लोकांनीं येथें वस्ती करण्यास सुरुवात केली.

यानंतर अलेक्झांडरच्या स्वारीपर्यंतचा जेरुसलेमचा इतिहास उपलब्ध नाहीं. अलेक्झांडरनें ख्रि. पू. ३२२ सालीं या शहरावर स्वारी केली. त्यावेळीं यहुदी लोक त्याला शरण आल्यामुळें त्यानें तें शहर यहुद्यांच्याच ताब्यांत दिलें. पण पुढें दहा बारा वर्षांनीं ईजिप्तचा राजा पहिला टॉलेमी यानें या शहरावर स्वारी करून तें जिंकलें व त्या शहराचा विध्वंस केला. पुढें सायमननें बर्‍याच वर्षांनीं पुन्हां या शहराची डागडुजी केली व जेहोव्हचें देवालय बांधविलें, पण ख्रि. पू. १६८ च्या सुमारास, अँटिओकस एफिफेनीस यानें पुन्हां जेरुसलेम जिंकून देवालय व तट हें उध्वस्त करून टाकले व शहरापासून थोड्या अंतरावर एक किल्ला बांधून तेथें ग्रीक लष्कर ठेवलें. पुढें अँटिओकसच्या जुलमी कारकीर्दींत यहुदी लोकांनीं बंड करून भयंकर चिकाटीनें तें शहर पुन्हां जिंकून घेतलें व किल्ल्याचा विध्वंस केला. या कृत्याचें सर्व श्रेय सायमन मॅकॅबीज याला दिलें पाहिजे. याचेंच घराणें एक शतकपर्यंत जेरूसलेमवर राज्य करीत होतें. पुढें रोमन लोकांचें लक्ष या टांपूकडे लागलें व पांपांनें ख्रि. पू. ६५ मध्यें हें शहर पुन्हां जिंकलें. पुढें थोड्या वर्षांनंतर हेरॉड दि ग्रेट यानें य ठिकाणीं आपला अंमल बसवून इदूमेपन घराण्याची स्थापना केली. याच्या कारकीर्दींत जेरूसलेमला पुन्हां चांगले दिवस लाभले. यानें तटांची उत्तम दुरुस्ती करून जुहोव्हचें देवालय बांधवून त्याशिवाय अँटोनियाचा किल्ला बांधला. आपल्याला राहण्यासाठीं शहराच्या पश्चिम भागांत एक भव्य राजवाडा बांधला. याशिवाय शहरांत नाटकगृह, व मोठमोठीं क्रीडांगणें बांधवून शहराला त्यानें शोभा आणली. पुढें हेरॉडच्या पुढील राजांनीं या शहराभोंवतीं तीन तट बांधलें.

पण टिटसच्या कारकीर्दींत पुन्हां जेरुसलेमवर धाड आली. त्यानें जेरूसलेमवर हल्ला करून; या तिन्ही तटांचा जवळ जवळ विध्वंस केला, व हें शहर जिंकून त्या ठिकाणीं आपलें लष्कर ठेवलें. यानंतर सुमारें साठ वर्षें हें शहर रोम लोकांच्या ताब्यांत होतें. पण पुढें इ. स. १३२ मध्यें बारकोबाच्या आधिपत्याखालीं यहुदी लोकांनीं बंड करून जेरुसलेम जिंकून घेतलें. पण थोडक्याच दिवसांत ज्यूलियर स्टेव्हस या रोमन सेनापतीनें तें शहर पुन्हां जिंकून बेचिराख करून टाकलें. पुढें हॅड्रियननें तें शहर पुन्हां बांधवून त्याचें एलिया कॅपिटोलिना हें नांव ठेवलें. त्यानें या शहरांत मोठमोठीं देवालयें व भव्य इमारती बांधविल्या. यहुद्यांनां या शहरांत राहण्याची पूर्ण मनाई केली. पुढें १५० वर्षानंतर कॉन्स्टेटाईन बादशहानें येशूख्रिस्ताच्या फांशीची जागा व त्याचें थडगें यांचें नक्की ठिकाण ठरवून त्या ठिकाणीं दोन भव्य देवालयें बांधलीं. पुढें इ. स. ४६० मध्यें रोमन साम्रात्री युडोसिया ही जेरूसलेम पहावयाला आली असतां तिनें या शहराची पुन्हां डागडुजी करून त्याठिकाणीं सुंदर इमारती बांधविल्या. ६ व्या शतकांत, जस्टीनीयन बादशहानें, व्हर्जिनमेरीच्या नांवानें एक भव्य चर्च बांधलें व त्याला जोडून दोन रुग्णालयें काढलीं. ६१४ मध्यें इराणचा राजा खुश्रू यानें जेरूसलेमवर चाल करून तें शहर जिंकलें व त्याचा विध्वंस केला; पण मेडेस्टस नांवाच्या साधूनें उध्वस्त देवालयें पुन्हां बांधली. या खुश्रूचा पराभव ६२९ सालीं डेरॅक्यूलस बादशहानें केला व जेरुसलेम पुन्हां आपल्या ताब्यांत आणलें. यानंतर ६३७ सालीं खलीपा उमर यानें हें शहर जिंकलें पण त्यानें या शहराचा विध्वंस केला नाहीं व सर्वधर्मीयांनीं त्यानें शांततेनें राहूं दिलें. पुढें १०९९ सालापर्यंत हें शहर मुसुलमानांच्या ताब्यांत होतें. पण पुढें बौलिनच्या गाडफ्रेनें हें शहर जिंकून घेतलें. पण ५०।६० वर्षांनंतर म्हणजे ११८७ सालीं सलादिननें पुन्हां मुसुलमानांच्या ताब्यांत हें शहर आणलें. नंतर बराच काल हें शहर मुसुलमानांच्या ताब्यांत राहिले. १५१७ सालपर्यंत हें ईजिप्तच्या सुलतानांच्या ताब्यांत होतें, पण तुर्कस्थानचा राजा पहिला सेलीम यानें हें शहर जिंकलें. तुर्की अमदानींत जेरुसलेमची वाढ बरीच झाली. या शहराची अंतर्व्यवस्था मुतेररुफीच्या हातांत असे व त्याच्या हाताखालीं निरनिराळ्या धर्मांच्या लोकांनीं आपल्या जातींतून प्रतिनिधी निवडून दिलेले असत. महायुद्ध सुरू झाल्यावर ग्रेटब्रिटननें हें शहर काबीज केलें (१९१७). हल्लीं तें ग्रेटब्रिटनच्या हुकमतीखालीं आहे. जेरूसलेम शहरीं हल्लीं पुष्कळ इमारती झाल्या आहेत. रेल्वेचे निरनिराळ्या शहराकडे जाणारे फांटे बांधण्यात आले आहेत. तसेंच निरनिराळ्या धार्मिक संस्था स्थापन झाल्या आहेत. फ्रेंच, जर्मन, इंग्लिश मिशनरी संस्थांनांहि आपल्या शाखा स्थापन केल्या आहेत, व त्या शाखांतर्फें शाळा व रुग्णालयें अगर इतर लोकोपयोगी कार्ये करण्यांत येत आहेत.

जेरुसलेमची मूळ हवा चांगली आहे. तथापि, नगरारोग्याची नीटशी काळजी घेण्यांत येत नसल्यानें हवा फार बिघडली आहे. पाण्याची येथें हल्ली टंचाई आहे. पावसाचें सरासरी प्रमाण २६ इंच आहे. ऑलिव्ह लांकडाचा व शिंपल्यापासून तयार होणार्‍या जिन्नसांचा माल येऊन परदेशीं जातो. कापड, धान्य, वगैरे माल बाहेरून येतो. दरवर्षीं यात्रेकरूं लोक येथें बरेच येतात. १९०५ सालीं या शहराची लोकसंख्या ६०००० होती. हल्लीं ती ८५ हजारांवर आहे.

[संदर्भग्रंथ.- सर वारन- जेरुसलेम मेमॉयर (११८४); ब्लिस- एक्सकॅव्हेशन्स अ‍ॅट जेरुसलेम (१८९८), कॉन्डर- लॅटिन किंगडम ऑफ जेरुसलेम (१८९७), सिटी ऑफ जेरुसलेम (१९०९), लास्ट्रेंज पॅलेस्टाइन अंडर दि. मॉस्लेम्स (१८९०).]

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .