प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

जुन्नर, ता लु का.- जुन्नर तालुक्याचें क्षेत्रफळ ५९१ चौ. मै. असून लो. सं. १ लक्ष २० हजारांपर्यंत आहे. त्यांत २ गांवें व १५८ खेडीं असून एकंदर वसूल २ लाख १५ हजारांपर्यंत आहे. हा तालुका मिनी व कुकडी खोर्‍यांत वसलेला असून तो पश्चिमेकडे डोंगराळ होत गेला आहे. पूर्वेंकडील जमीन सुपीक असून मुख्य पीक बाजरीचें आहे. हवा कोरडी निरोगीं आहे. दरसाल पावसाचें मान ३० इंच आहे.

श ह र - जुन्नर तालुक्याचें ठाणे. हें गांव कुकडी नदीच्या दक्षिण थडीवर बसलेलें असून पुणें जिल्ह्यांत पुण्याचें उत्तरेस ५६ मैलावर अका सपाट खोर्‍यांत वसलेलें आहे. गांवाच्या आसपास बागबगीचे बरेच आहेत. गांवांतील कांही जुनाट थडगीं व मशीदी पुराणवस्तुखात्याच्या देखरेखीखालीं आहेत. हें गाव लोलिंबराज कवीच्या जन्माचें ठिकाण आहे.

गांवाच्या दक्षिणेस व नैर्ॠत्येस मानमोड डोंगर, पश्चिमेस शिवनेरीचा डोंगर आणि उत्तरेस हाटकेश्वर व गणेश हे डोंगर आहेत. मानमोड डोंगरांत अम्बिका, भीमाशंकर व भूतलिंग अशीं तीन बौद्ध लेणीं आहेत. शिवनेरीच्या वायव्येस तुळजा टेंकड्या व तुळझा नांवाचीं लेणीं आहेत. त्यांच्या उत्तरेस कुकडीचें खोरें असून त्याच्याहि पलीकडे वायव्येस महारखोरें आहे.

महारखोर्‍याच्या पूर्वेस हाटकेश्वराचा उंच डोंगर व त्याच्या पूर्वेस अगदीं लगतच नवरा- नवरीची टेंकडी आहे. आग्नेयाकडील डोंगरास सुलेमान किंवा गणेश डोंगर म्हणतात. येथें एक गणपतीचें देऊळ आहे. दक्षिणेस सुळक्यासारखा उंच पर्वत असून तेथें परिशाहदावल याची कबर आहे.

जुन्नर येथें प्रवाश्यांस उतरण्याची सोय व जुनी जागा म्हणजे बाराबावडी होय. येथील लो. सं. दहा हजारांवर असून त्यापैकीं आठ हजार लोक हिंदू आहेत. हिंदूंच्या खालोखाल मुसलमानांची लोकसंख्या आहे. गांवाभोंवतीं कोट आहे. जुन्नर हा गांव नाणेंघांटाजवळ वसलेला असल्याकारणानें व्यापारीदृष्टीनें हा गांव पूर्वीं मोठ्या भरभराटीचा होता. निदान ख्रि. पू. पहिल्या शतकापासून ह्या गावांस हें व्यापारी महत्त्व आलें असावें असें वाटतें.

नाणेंघाटाच्या मार्गानें कोकणांतून तांदूळ, बाजरी, नारळ, मीठ वगैरे माल येथें येतो. तसेंच पितळी भांडी, धान्य, तेल वगैरे माल येथें आयात होतो.

येथें कागद, पागोटीं, लुगडीं, कांबळीं तयार करितात. पूर्वींपासून जुन्नरीकागद प्रख्यात आहे. येथील कागद पुण्यास, सोलापुरास व संस्थानांतून (सावकारी दुकानांतून) वापरला जातो. गांवास म्युनिसिपालिटी आहे. गांवांत पाण्याचा पुरवठा कांहीसा कुकडी नदीपासून व कांहींसा बाराबावडीपासून व शिवनेरच्या पायथ्याशीं असलेल्या दोन विहिरींपासून होतो.

श्री. सवाईमाधवरावांच्या कारकीर्दींत रावबाजीस येथें अटकेंत ठेवलें होतें. पुढें येथूनच त्यांनां गादीवर बसविण्यासाठीं नेण्यांत आलें. मामलतदार कचेरीजवळ एक मराठी शिलालेख आहे.

येथें तीन हेमाडपंती देवालयें असून दुसरी पंचलिंग, गणपती, पाताळेश्वर, उत्तरेश्वर, ठाकूरद्वार वगैरे इतर देवालयें आहेत. जैन लोकांचीहि दोन देवालयें आहेत. मुसुलमानी अमदानींतील अवशेष म्हणजे कांहीं थडगीं, मशीदी, अफीझबागेंतील सुंदरवाडा वगैरे बरेच आहेत. ‘सौदागरची छत्री’हें जुन्नरमधील मुसुलमानांचें अत्युत्तम प्रेक्षणीय काम आहे. याच्या पूर्वेस एक मैलावर अफीझबाग आहे. हें स्थळ अनेक दृष्टीमुळें अत्यंत प्रेक्षणीय आहे. हा बाग निर्माण करणार्‍या हबशाचें धडगें तेथून जवळच आहे. जुन्नरच्या पश्चिमेस सरासरी अर्ध्या मैलावर शिवनेरचा उंच डोंगर आहे. ह्या डोंगरांत कांहीं बौद्धांचीं लेणीं आहेत. इसवी सनाच्या पहिल्या व दुसर्‍या शतकांत येथें बौद्ध लोक राहत असत. पहिल्या शतकांत क्षत्रप लोकांचें राज्य या प्रांतीं असतां जुन्नर ही त्यांची राजधानी होती. त्यांचा राजा नहपान हा प्रख्यात होऊन गेला. देवगिरीच्या यादवांकडे शिवनेर होती असें अनुमान काढतां येतें. नाणेंघांटाजवळच्या एका मोठ्या खडकास ‘नानाचा आंगठा’म्हणतात. एकंदर तिन्ही टेकड्यांत मिळून १२५ लेणीवजा गुहा आहेत. बौद्धांचें वेळी ह्या गांवाच्या भडोच, गुजराथ, ठाणें वगैरेशीं व्यापार चालत असे. ११७० ते १३१८ मधील कालांत देवगिरीच्या यादवांच्या ताब्यांत हें गांव होतें. १४४३ मध्यें मलिक तुजार यानें शिवनेर किल्ला घेतला. त्यावेळीं जुन्नर हें एका प्रांताचें मुख्य ठाणें होतें. सन १४७० मध्यें येथें रशियन प्रवासी निकितिन हा आला होता. सन १४८५ मध्यें निझामशाही घराण्याचा संस्थापक मलिक अहमद हा पूर्वीं सुभेदार असतांना जुन्नर येथेंच राहत असे. इ. स. १४८६ मध्यें त्यानें निझामउलमुल्क बहिरी हा किताब धारण करून स्वतंत्र राज्य स्थापिलें. तेव्हां दुसर्‍या महमदशाह ब्राम्हणीनें युसुफ अदिलखानास त्यावर पाठविलें. पण त्यानें त्याचा पराभव केला. सन १४९४ त ह्यानें अहमदनगर शहराची स्थापना केलीं. तत्पूर्वीं जुन्नर हीच त्याची राजधानी होती. सन १५६२ मध्यें हुसेन निझामशहा ह्याचा विजयनगरचा रामराजा व विजापूरचा अलीअदिलशहा ह्यांनीं पिच्छा पुरविल्यामुळें तो जुन्नरच्या पहाडांत पळून गेला. दुसर्‍या बहादूर निझामानें मालोजी भोंसले ह्याला पुणें व सुपें इकडे ज्या जहागिरी दिल्या त्यांत शिवनेरीसह जुन्नर प्रांताचा कांहीं भाग येत असे.

दुसर्‍या मुर्तझानिझामशहाचा कांहीं दिवस येथें तळ होता. जिजाबाई ही सुद्धां कांहीं दिवस जुन्नरास (शिवनेरीवर) राहत होती. त्यावेळीं जुन्नर हें शहाजीच्या ताब्यांत होतें. सन १६३६ मध्यें शहाजीनें विजापूर सरकारच्या नोकरींत जाण्याचें नाकारलें व जुन्नर व इतर किल्लेहि परत करण्याचें नाकारलें होतें. एवढेंच नव्हे तर १६४९ मध्यें शिवाजीनें जुन्नरच्या देशमुखांची मागणी दख्खनचा सुभा मुराद याच्याकडे केली होती.

सन १६५० मध्यें (मुसुलमानी अंमलांत) पुण्याच्या वायव्य प्रदेशांतील कोळी लोकांनीं बंड केलें होतें, परंतु तें मोडण्यांत आलें. कैद्यांस जेथें शिक्षा करण्यांत आली त्या स्थळास ‘काळा चौथरा’ असें नांव आहे. शिवाजीनें जुन्नर हें प्रथम १६५६ चे जानेवारींत लुटलें. त्यांत दोरीच्या शिड्यांवरून तट चढून मराठ्यांनीं ११ हजार होन, २०० घोडे वगैरे लूट नेली. त्यानंतर पुन्हां दुसर्‍यानें १६५७ च्या मेमध्यें शिवाजीनें रातोरात जु्न्नर गांव लुटून अंदाजें तीन लाख होन मिळविले. सन १६७० मध्यें शिवाजीनें ‘शिवनेरीचा किल्ला घेण्याचा पहिला प्रयत्न केला पण तो निष्फळ झाला. मात्र जुन्नर परगणा सर्व लुटून फस्त केला. पुन्हां पांच वर्षांनीं त्यानें दुसरा प्रयत्न केला होता. फ्रायर ह्यानें जुन्नर येथील मोंगल सुभेदाराच्या वेळचें मोठें मजेदार वर्णन लिहून ठेविलेलें आहे (सन १६७३). पुढें (सन १६८४) औरंगझेबानें जुन्नर व सिंहगड येथील ठाणीं मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला होता. सन १७१६ मध्यें शाहूनें शिवनेर किल्ल्यांकरितां मोंगलांजवळ मागणी केली. नानासाहेब पेशव्यांच्या वेळीं शिवनेर मराठ्यांनां मिळालें.

१७९० सालीं जुन्नर हें एका जिल्ह्याचें मुख्य ठाणें असून ह्यांत २३ परगण्यांचा समावेश होत असे; त्यावेळीं त्याचे एकंदर उत्पन्न १४६४३३८ रू. होतें. असा उल्लेख आढळतो. सन १८४५ मध्यें राघोजी भांगरे यानें केलेल्या बंडाव्यामुळें जुन्नर येथें एक फौजेची तुकडी ठेवण्यांत आली होती. इतिहासांत जुन्नरच्या किल्ल्याचें (शिवनेर) नांव नेहमीं येतें. (पुणे- ग्याझे. पु. ७; ऐति. लेख संग्रह, पु. १०; डफ, पु. १, २; विल्क- साऊथ इंडिया, पु. १; ब्रिग्ज- फेरिस्ता, पु.३.]

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .