प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

जिंद, संस्थान :- हें पंजाब इलाख्यांतील फूलकियान संस्थानांपैकीं एक संस्थान असून याचें क्षेत्रफळ १२६८ चौ. मैल आहे. या संस्थानांत संग्रूर, जिद्द आणि दाद्री या तीन तहसिली असून त्या अगदीं निरनिराळया बसलेल्या आहेत. त्यांच्यामध्यें इतर संस्थानांचा अगर खालसा मुलूख आहे. संग्रर हें राजधानीचें ठिकाण आहे. या संस्थानांत मोठी नांव घेण्यासारखी अशी नदी नाहीं. बहुतेक सर्व प्रदेश  सपाट आहे. संस्थानची लोकसंख्या  (१९२१)  ३०८१८३ आहे. दर चौ. मैलास, लो. सं. चें प्रमाण २२२ आहे. संस्थानचें उत्पन्न १५ लाख आहे.

कर्नाळ व रहाटक भागांप्रमाणें येथील वनस्पती असून वन्य प्राणी पतियाळा संस्थानांप्रमाणें आहेत. संस्थान निरनिराळया ठिकाणीं वसलें असल्यामुळें हवा एकसारखी नाहीं. जिंद तहसिलींत हवा दमट व रोगट आहे. इतर दोन्ही तहसिलींत हवा कोरडी व निरोगी आहे. पावसाची सरासरी १० इंचांपासून १२ इंच आहे.

इतिहास :- या संस्थानाचा स्वतंत्र इतिहास इ.स. १७६३ सालापासून आहे. जिंदचा राजा हा फुलकियान वंशांतील मुळपुरुष जो फूल त्याचा नातू सुखवेन याच्या शाखेंतील आहे. या सुखचेनास तीन पुत्र होते. सुखचेन इ. स. १७५१ मध्यें मरण पावला. त्यानंतर राज्याचे तीन भाग झाले. त्या पुत्रांपैकीं गजपतिसिंग अधिक साहसी होता. इ.स. १७६६ मध्यें जिंद ही त्यानें आपली राजधानी केली. त्यावेळीं हा पातशाही वा मांडलिक असून दिल्लीपातशाहीस खंडणीहि देत असे. इ.स. १७७२ मध्यें त्याला दिल्लीवाल्यानें राजा हा किताब दिला इ.स. १७७४ मध्यें नाभा संस्थानचा राजा व गजपतिसिंग यांचें वैमनस्य आलें व गजपतिसिंगानें नाभासंस्थानांतील आमलोह, भाडसन आणि संग्रूर हे परगणे काबीज केले. पुढें पतिआळच्या राजानें पहिले दोन परगणे परत केलें. परंतु संग्रूरचा जिंदसंस्थानांतच समावेश झाला. पुढील वर्षी  दिल्लीच्या पातशहानें जिंद सर करण्याचा घाट घातला होता. परंतु सर्व पुलकियन राजे एकत्र झाल्यामुळें तो बेत साधला नाहीं. इ. स. १७६५ मध्यें गजपतिसिंगानें जिंदचा किल्ला बांधला व लवकरच पतिआळच्या राजास रोहटकच्या स्वारींत मदत केली. त्यावेळीं त्याचें फार नुकसान झालें. तथापि पुन्हां त्यानें इ.स. १७८० सालीं मिरतवर चाल केली. परंतु त्या वेळींहि त्याचा पराजय झाला व त्यास मुसुलमान सेनापतीनें कैद केलें. बरीचशीं खंडणी दिल्यावर त्याची सुटका झाली. इ.स. १७८९ मध्ये तो मरण पावला. त्यास दोन पुत्र होते. राजा बाघसिंग यास जिंद व सफिदन हे भाग मिळाले  व भूपसिंगास बद्रुखान भाग मिळाला.

ब्रिटिशांविरूद्ध जीं जीं  कारस्थानें त्या काळांत झालीं, त्यांत राजा बाधसिंगानें मुळींच भाग घेतला नाहीं. हा प्रख्यात रणजितसिंगाचा मामा होता. लॉर्ड लेक याला फार मानीत असे. सतलजच्या कांठचीं संस्थानें जिंकून घेण्याच्या हेतूनें रणजितसिंगानें स्वारी केली असतां (त्याच्या विरूद्ध) हा पतिआळाच्या राजास मिळाला. यानें पुढें बिटिशांस पुष्कळ मदत केली. हा १८१९ मध्यें मरण पावला. त्याच्या मागून त्याचा पुत्र संगतसिंग गादीवर बसला. तो १८२२ सालीं मरण पावला त्याच्यामागून त्याचा पुत्र फत्तेसिंग गादीवर आला. यावेळीं या प्रांतांत फार धामधूम चालली होती. म्हणून फत्तेसिंगास कांहीं काळ राजधानीचा त्याग करावा लागला. हा १८३४ सालीं निपुत्रिक मरण पावला. तेव्हां त्याच्यामागून १८३७ सालीं त्याचा चुलत भाऊ सरूपसिंग हा गादीवर बसला. यावेळीं गजपतिसिंगाकडे असलेले जिंद व इतर नऊ परगणे त्याच्याकडे असून त्यांचें सालिना उत्पन्न २३६००० रूपये होतें. बाकीचा गजपतिसिंगानंतर मिळविलेला सालिना १८२००० रूपये उत्पन्नाचा मुलुख ब्रिटिशांनीं आपल्याकडे घेतला.

सरूपसिंग पतियाळाच्या राजाशीं मित्रत्वानें वागत असून ब्रिटिश सरकारशीं प्रथम प्रथम त्याचें वर्तन मित्रत्वाचें नव्हतें. पुढें मात्र तो ब्रिटीशसरकारचा दोस्त झाला. पहिल्या शीख लढाईंत त्यानें इंग्लिशांस चांगली मदत केली. १८४७ सालीं या संस्थानास खंडणी माफ केली. दुस-या शीख लढाईंत सरूपसिंग हा स्वत: ब्रिटिशांच्या बाजूनें लढत होता. १८५७ सालच्या बंडांत बंडवाल्यांनीं दिल्ली काबीज केली असतां हाच प्रथम दिल्लीवर चालून गेला. नंतर त्याच्या मागून इंग्रजी सैन्य गेलें. या कामगिरीबद्दल बहादुरच्या नबाबाचा खालसा केलेला दाद्री प्रदेश , दोन लाख रूपये (सालिना) उत्पन्नाच व कुळारान परगण्यांतील १३८००० रूपये उत्पन्नाचीं १३ खेडीं   (एकंदर ६०० मैलांचा प्रदेश)   यास बहाल करण्यांत आलीं; व राजास ११ ताफांच्या सलामीचा मान आणि इतर फुलकियन संस्थानिकांप्रमाणें दत्तकाचे अधिकार देण्यांत आले.

राजा सरूपसिंग इ.स.  १८६४ मध्यें मरण पावला. त्याच्यामागून त्याचा पुत्र रघुबीरसिंग गादीवर बसला. यानें देखील निरनिराळया प्रसंगीं ब्रिटिशसरकारस चांगली मदत केली. याच्या कारकीर्दींत नवीन धारापद्धति अमलांत आल्यामुळें सुमारें ५० खेडयांतील लोकांनीं बंड उभारलें, परंतु त्याचा तत्काळ मोड केला. इ.स. १८७८ मध्यें या राजानें अफगाण लढाईंत मदत दिली होती. या प्रीत्यर्थ या राजास राजा-इ-राजगण हा किताब वंशपरंपरेनें मिळाला.

त्यानें लोकोपयोगी कामें केलीं व संग्रूर गांव जयपुर शहराच्या पद्धतीवर बसविण्याचा प्रयत्न केला. संस्थानची राजधानीं संग्रूर हीच आहे. याच्याच प्रयत्नामुळें फुलकिअन संस्थानांत या संस्थानास अग्रेसरत्वाचा मान मिळाला आहे. हा १८८७ सालीं मरण पावला. याच्या नंतर त्याचा अज्ञान नातु राजा रणवीरसिंग गादीवर बसला. हा अज्ञान असतांना राज्याचा कारभार कौन्सिल ऑफ रिजन्सीकडे होता. १८९९ सालीं त्याला राज्याचा कुलअखत्यार मिळाला; हाच हल्लीं गादीवर आहे. याचा जन्म १८७९ सालीं झाला. याला जी. सी. आय. ई. व के. सी. एस्. आय. या पदव्या आहेत. जिंदराज्यांतील जिंदच्या आसपासचा भाग प्राचीन कुरूक्षेत्राच्या हद्दींत मोडतो. या राज्यांतील सफिदनभोंवतालच्या प्रदेशांत पुष्कळ प्राचीन काळच्या इमारती वगैरे आहेत. महाभारतांतील कथांचा येथील पुष्कळ ठिकाणांशीं संबंध दाखविण्यांत येतो. या संस्थानांत ७ गांवें आणि ४३९ खेंडीं आहेत. या संस्थानांत दोन निझामती   (जिल्हे)   आहेत. यांपैकीं संग्रूर निझामतींत संग्रूर तहसील असून जिंद निझामतींत जिंद आणि दाद्री या तहसिली आहेत. येथें सुमारें ३।४ वस्ती हिंदूंची आहे व शेंकडा १०.६ शीख लोकांची आहे. जिंद ही निझाम संस्थानच्या आग्नेयेकडे असून तिचें क्षेत्रफळ १०८० चौ. मै. असून तींत जिंद, सफिदन, दाद्री, कलियाण आणि बरांद हीं गांवें व ३४४ खेडीं आहेत. जिंद तहसील ही ४८९ चौ. मै. ची असून तींत २ गांवें व १६३ खेडीं आहेत व वसूल २॥ लाखांचा आहे. मुख्य पिकें गहूं, जवस, हरभरा, कापूस, ऊंस वगैरे आहेत. संस्थानांत सोन्याचांदीच्या कलाकुसरीचे जिन्नस, कमावलेल्या कातडयाचें सामान, लांकडी कांतीव काम व कापड तयार होतें. सरहिंद कालव्यावर शेंकडा ७.६ इतकी मालकी संस्थानची आहे. १९०३-०४ साली १२१ चौरस मैल जमीन या कालव्याच्या पाण्यानें भिजली होती. लुधिआना-धुरी-जाखल रेलवे १९०१ सालीं संस्थानांत सुरू करण्यांत आली. या रेल्वेचें चारपंचमांश भांडवल संस्थाननें दिलें असून सर्व व्यवस्था नॉर्थ-वेस्टर्न रेल्वेकडे सोंपविली आहे. याबद्दल एकंदर उत्पन्नापैकी शेंकडा ५५ रेल्वे घेते. संग्रूर हें ठिकाण याच रेल्वेवर आहे. या संस्थानांत टांकसाळ असून संस्थानला नाणें पाडण्याचा हक्क आहे. परंतु नाणीं क्वचितच पाडण्यांत येतात. येथील रूपयाची किंमत सुमारें १२ आणे आहे. येथें सोन्याचीं नाणी देखींल पाडण्यांत येतात. निरनिराळया मंत्र्याचें एक कौंसिल असून त्याच्या मदतीनें राजा हा राज्यकारभार पहातो.

गांव :- हें जिंद निझामतीचें व तहसिलीचें मुख्य ठिकाण. उत्तर अक्षांश २९ २०' व पूर्व रेखांश ७६ १९' या दरम्यान असून ते सदर्न पंजाब रेल्वेचें स्टेशन आहे. येथील लोकसंख्या जवळ  जवळ ८ हजार आहे. पूर्वी संस्थानच्या राजधानीचें ठिकाण होतें. अद्यापिहि राज्यारोहणसंमारंभ येथेंच होतो. करूक्षेत्रांत हें गांव वसलें असून पांडवांनीं या ठिकाणीं 'जयंतीदेवी'चें देऊळ बांधलें असें म्हणतात. पुढें या देवळासभोंवतीं गांव वसला व त्यास जयंतपुरी हें नांव पडलें  (त्याचाच जिंद हा अपभ्रंष होय.)  मुसुलमानी काळांत यास फार महत्त्व नव्हतें; परंतु १७५५ सालीं जिंदचा पहिला राजा गजपतिसिंग यानें हा गांव जिंकल्यापासून याचा उर्जित काळ आला. १७७५ सालीं दिल्लीच्या बादशहानें रहीम दादखान यास हा गांव सर करण्याकरितां सैन्य देऊन पाठविलें होतें; परंतु त्याचा पराभव होऊन तो मारला गेला. येथें प्राचीन देवळें पुष्कळ आहेत. येथील फत्तेगड किल्ला राजा गजपतिसिंग यानें बांधला; हल्लीं त्याचा तुरूंगाप्रमाणें उपयोग केला जातो. येथें स्थानिक व्यापार बराच आहे. (इंपे. ग्या. पु. १४; गोडबोले-एतद्देषीय संस्थानचा इतिहास;  टाईम्य-इडियन ईयर बुक, १९२२.)

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .