प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

जालंदर, जिल्हा :- पंजाब; जालंदर विभागांतील एक जिल्हा. उ. अ. ३०  ५६' ते ३१  ३७' व पू. रे. ७५ ५' ते ७६  १६'. क्षेत्रफळ १३४२ चौरस मैल. हा जिल्हा बियास आणि सतलज या दोन नद्यांमध्यें आहे. दक्षिणेस सतलज नदी असून पलीकडे लुधियाना, फेरोजपुर जिल्हे; ईशान्येस होशिआरपुर जिल्हा. सतलज  नदीचें खोरें जरा उंचावरच आहे तरी प्रदेश  सर्व सपाट आहे पश्र्चिमेस बिआस नदीकडे या प्रदेशास थोडा उतार आहे. हा प्रदेश  सुपीक असून शीख लोक या भागास 'पंजाबची बाग' असें म्हणत असत.

सर्व प्रदेश  मळईचा असल्यामुळें भूस्तरशास्त्रदृष्टया या भागांत विशेष  कांहीं नाहीं. त्याचप्रमाणें शेती या भागांत बरीच वाढल्यामुळें नैसर्गिक वनस्पतीची वाढ फार नाहीं. आंबें आणि बोरें यांची या भागांत लागवड करतात. लांडगे, काळवीट, ससे, शेतांतील उंदीर मनस्वी असून पिकास फार त्रास देतात. सपाटीवर येथील हवा समशीतोष्ण आहे. जून आणि जुलई महिन्यांत उन्हाळा असतो. परंतु फार भासत नाहीं. पावसाळयांत हिंवतापाची सांथ लोकांस बरीच त्रास देते. पावसाची सरासरी २४ इंच आहे.

इतिहास :- श्रीशंकरानें जालंधर राक्षसाचा पराभव या भागांत केला अशी एक कथा आहे. त्यावरून या भागास हें नांव मिळालें असें म्हणतात. ख्रिस्ती शकाच्या आरंभीं कनिश्काच्या कारकिर्दीत भरलेल्या बौद्धसंगीतीसंबंधांत जालंदराचा उल्लेख आलेला आहे. सातव्या शतकांत जालंधर त्रिगर्तांच्या राजधानीचें शहर असून तें रजपूत राज्य होशिआरपुर व कांग्रा हे जिल्हे आणि चंबा, मंडी व सुकेत हीं संस्थानें यांनीं व्यापलेल्या प्रदेशावर होतें असें चिनी प्रवासी हयुएनत्संग म्हणतो. नवव्या शतकांत काष्मीरचा राजा शंकरचंद्र यानें त्रिगर्ताचा राजा पृथ्वीचंद्र याचा पराजय केला असा उल्लेख 'राजतरंगिणींत' आहे. इ.स. १०८८ च्या सुमारास इब्राहिमशहा घोरीनें तें शहर काबीज केलें. त्यावेळेपासून हा प्रदेश  लाहोरच्या सुभ्यांत मोडत असून त्यावर मुसुलमानी अंमल होता असें दिसतें. सय्यद घराण्याच्या कारकीर्दीत ( १४१४-५१)  या भागांवर त्यांची सत्ता विशेष  नव्हती; त्यामुळें येथें त्या सुमारास बरीच गडबड झाली. त्यांत खोखरचा राजा जसरथ यानें आरंभलेली मोहीम प्रसिद्ध आहे. इ.स. १५५५ मध्यें हुमायूनच्या निशाणाखालीं मोगल सैन्य येथेंच जमा झालें व याच्या आसपास १५६० सालीं हुमायूननें बहिरामखानाचा पराजय केला. जालंदरचा शेवटचा व प्रसिद्ध सुभेदार आदीनाबेग हा होय. अहमदशहा दुराणीनें नूरमहाल व कर्तापुर या दोन शहरांची लूट केली होती. विशेषत: कर्तारपुर शहरांतील पवित्र स्थानें दुराणीनें भ्रष्ट केली. या गोष्टीचा सूड म्हणून शिखांनीं जालंधर शहर इ.स. १७५७ त जाळलें.

मोंगली पातशहीस शिखांनीं ज्यावेळीं विरोध सुरू केला त्यावेळीं त्यांस या जिल्हयांत पुष्कळ अनुयायी मिळालें.  पुष्कळ छोटे छोटे सरदार त्यांस मिळाले व तलवारीच्या जोरावर आपली स्वतंत्र सत्ता दुआबच्या निरनिराळया भागांवर त्यांनीं प्रस्थापित केली. इ.स. १७६६ मध्यें जालंदर शहर फैझुल्लापुरिआ मिसलच्या ताब्यांत गेलें. त्यावेळीं या समूहाचा पुढारी खुशालसिंग नांवाचा होता. याचा पुत्र बधुसिंग यानें जालंदरास भुईकोट किल्ला बांधला. याप्रमाणे निरनिराळया ठिकाणीं या भागांत पुष्कळ गांवांस तटबंदी निरनिराळया लहान लहान राजांनीं केली. मध्यंतरीं रणजितसिंग हा सर्वांत प्रबल होता. इ.स. १८११ मध्यें माहाराजा रणजितसिंगानें हा प्रदेश  जिंकला. पहिली शीख लढाई संपल्यानंतर जालंदर दुआब ब्रिट्रिशांकडे आला.

१८५७ सालच्या बंडांत जालंदर व फिल्लर येथील काळया सैन्यानें बंड उभारलें होतें. त्यावेळीं कुपुरथळाचा राजा रणबीरसिंग यानें या भागांत शांतता ठेवण्यांत बरीच मदत केली. नकोदर येथील दरगे व नूरमहाल येथील नूरजानची सराई हीं प्राचीन ठिकाणें या जिल्हयांत पहाण्यासारखीं आहेत. लोकसंख्या (१९२१)  ८२२५४४. या जिल्हयांत चार तहसिली आहेत व ८ म्युनिसिपालिटया आहेत. या जिल्हयांत मुसुलमान शेंकडा ४५, हिंदु शेंकडा ४० व शीख शेंकडा १४ आहेत. या जिल्हयांत सर्व लोक पंजाबी भाषा बोलतात. या जिल्हयांतील बहुतेक जमीन लागवडीखालीं आहे. येथें गहूं, हरभरा, जव व मका हीं मुख्य पिकें आहेत. ऊसांची लागवड येथें करतात.

इ.स. १९०३-४ मध्यें एकंदर १३५७ चौरस मैल जमीनीपैकीं १०९३ चौरस मैल जमीन लागवडीखालीं होती. आतां याउपर जास्त जमीन लागवडीखालीं येईल असें दिसत नाहीं. या भागांत विहिरी पुष्कळ आहेत. गुरांची अवलाद या जिल्हयांत चांगली नसल्यामुळें दरवर्षी इतर जिल्हयांतून शेतकामाकरितां पुष्कळ गुरें विकत आणावीं लागतात. ऐनी-इ-अकबरीमध्यें जालंदर दुआबांतील घोडयांची अवलाद प्रसिद्ध आहे असा उल्लेख आहे. परंतु हल्लीं तसें दिसत नाहीं. येथें फक्त ८८५ एकर जमीन संरक्षित जंगल म्हणून असून त्यांत शिसवी व कीकर यांची लागवड केलेली आहे. या भागांत कंकर विपुल आहे. क्षारयुक्त जमीनींतून सोरा तयार करतात.

सुती विणकामाचे हातमाग या जिल्हयांत बरेच चालतात. खुद्द जालंदर शहरांत रेशमी विणकामाचे २५० हातमाग इ.स. १८९९ मध्ये होतें. लांकडी सामान, खुर्च्या वगैरे येथें बरेंच तयार होतें. या जिल्हयाचा बहुतेक व्यापार शेतकीविषयकच आहे. गहूं, कापूस सुती व रेशमी कापड वगैरे पदार्थ येथून बाहेर जातात. नॉर्थ वेस्टर्न रेल्वे या जिल्हयांतून गेली असून तिचे या भागांत कांहीं ठिकाणीं फांटे होणार आहेत. या जिल्हयांतील रस्ते चांगले आहेत. पावसाळयांत सतलज नदीवर होडया चालतात. ब्रिटीश अमदानी सुरू झाल्यापासून या जिल्हयांत कधीं दुश्काळ पडला नाहीं.

जिल्हयाचा अधिकारी डेप्युटी कमिशनर असतो. अकबराच्या कारकीर्दीत हा जिल्हा लाहोर सुभ्यांतील दुआब बिस्ट जालंदर नामक सरकारांत मोडत होता. अकबरानंतरच्या मोंगल बादशहांनीं राजा तोडरमल यानें सुरू केलेली नगदी सारापद्धति बंद केली व जो कोणी जास्त पैसा देण्याचें कबूल करील त्यास त्या भागांतील खेडीं खंडानें देऊं लागले. शिखांच्या अमदानींत तर हेंहि बंद झालें व ज्यास जितकें ज्यास्त मिळेल तितकें घेण्याची प्रवृत्ति होऊं लागली. महाराजा रणजितसिंगानें कांहीं सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला. इ.स. १८४६ मध्यें हा भाग ब्रिटीशांकडे आला. त्यावेळीं झालेल्या पहाणींत १३॥ लाख रूपये उत्पन्नाचा हा जिल्हा होता. १९०३-०४ सालीं सरकारसारा १४०५ हजार व एकंदर उत्पन्न २०२५ हजार रूपयें होतें.

या जिल्हयांत जालंदर, करतारपुर, अलवालुर, फिल्लर, नूरमहाल, राहोण, नवाशहर, बंग आणि नकोदर अशा ९ म्युनिसिपालिटया आहेत.

तहसिल :- जालंदर जिल्हयाची उत्तरेकडील तहसील. उत्तर अक्षांश ३१०  १२' ते ३१०  ३७' व पूर्व रेखांश ७५० २६' ते ७५० ४९'. क्षेत्रफळ ३९० चौरस मैल लोकसंख्या (१९२१)   २८९३९६.  जालंदर हें मुख्य ठिकाण असून शिवाय करतारपुर आणि अलवालपुर हीं गांवें व ४०५ खेडीं आहेत. १९०३-०४ सालीं या तहसिलीचें एकंदर उत्पन्न ४.८ लाख रूपये होतें.

शहर :- पंजाब, जालंदर विभाग व जिल्हा. उ.अ. ३१० २०' व पू. रे. ७५० ३५'. हें नॉर्थ वेस्टर्न रेल्वेवर स्टेशन असून मुंबईहुन १२४७ मैल आहे. लो. सं. (१९११)  ६९३१८. जालंदर दैत्याच्या पाठीवर हें शहर वसविलें आहे असें पुराणें सांगतात. शहराच्या भोंवतालचा भाग पवित्र मानला जात असून त्याची यात्रा पुण्यफलदायक होते असें सांगतात.

हयुऐनत्संग दोन वेळां.  ( एकदां इ.स. ६३४ मध्यें व दुस-यांदा इ.स. ६४३ मध्यें )  जालंधराला आला होता. त्यावेळीं हें उत्तर हिंदुस्थानांतील राजधानीचें शहर होतें असें वर्णन आहे. हर्षशिलादित्यानें हयुएनत्संग चीनला परत जाताना त्याला पोहोंचविण्याकरितां मुद्दाम जालंदरच्या राजास बरोबर दिलें होतें. कोठल्या तरी काळांतल्या एका बीननांवीं जालंधर राजाला बौद्धधर्माच्या वरिष्ठ अधिका-यानें सबंध हिंदुस्थानांतील बौद्धधर्मशासनाचा व भिक्षूंनां शिक्षा व बक्षियें देण्याचा अधिकार  देऊन ठेविला होता. हाच राजा सर्व हिंदुस्थानभर हिंडून जागजागीं त्यानें स्तूप व मठ बांधिलें, पण या विधानाची सत्यता सिद्ध करण्यास कांहीं एक पुरावा सांपडत नाहीं. उत्तर हिंदुस्थानांत सातव्या शतकांत बहुतेक ठिकाणीं जरी बौद्ध धर्मास उतरती कळा लागली होती तरी जालंदर येथें त्या धर्माचीं चढती कमान होती. तेथील पन्नासाहून अधिक असलेल्या बौद्ध मठांत दोन हजारांहून जास्ती भिक्षूं होते. पण इकडे शैव पंथाच्या तीन ब्राहमणी देवस्थानांत अजमासें  सारे पांचशेंच उपासक होते. ११ व्या शतकांत मुसुलमानी सत्ता हा भाग हस्तगत करीपर्यंत बुध्दोपासना तेथें टिकून राहिली होती. जालंदर येथील भिक्षूंनीं अभिधर्माचा विशेष  अभ्यास केलेला असे. हयुएनत्संग ६३४ मध्यें जो अभिधर्म भाष्य शिकला तो येथील चंद्रवर्ण  नांवाच्या आचार्यापाशीं होय. इ.स. १०० च्या सुमारास सम्राट कनिष्कानें भाष्यें रचण्याकरितां जी परिषद बोलाविली होती ती तारानाथादिकांच्या मतें जालंदर येथील एका मठांत भरली होती, पण हयुएनत्संग याचें म्हणणें असें कीं ही सभा काश्मीरमध्येंच नक्की भरली. कदाचित् असेंहि असेल कीं प्रथम जालंदर येथें ही सभा भरून पुढें उन्हाळयानिमित्त त्याचीं अधिवेशनें काश्मीर येथें झालीं.

जालंदरला ब्रिटीश सेन्याची छावणी आहे. येथें स. १८६७ त म्युनिसिपालिटीची स्थापना झाली. येथें ५।६ हायस्कुलें व एक कॉलेज आहे. स्त्रियांसाठीं कन्यामहाविद्यालय नांवाची एक संस्था आहे.

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .