प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग चवदावा : जलपैगुरी - तपून

जलोपचार :- (शीतोश्ण जलबाष्पचिकित्सापद्धति)   रोगचिकित्सेच्या या प्रकाराचें हें नांव जनतेमध्यें परिचित व रूढ असलें तरी तें नांव सदोष व मिथ्याभास उत्पन्न करणारें आहे. कारण या चिकित्सेमध्यें नुसतें थंड पाणीच नव्हे. तर थंड, कोमट व कढत पाणी व वाफारा यांचा उपयोग जरूरीप्रमाणें होत असल्यामुळें ''शीतोष्ण जलबाश्प् चिकित्सापद्धति'' हें नांव अन्वर्थक होईल. ही कल्पना आस्ट्रियांतील एका खेडेगांवीं प्रीसनित्झ नांवाच्या एका शेतक-यानें स. १८२९ मध्यें काढली. व हळूहळू त्याजकडे येणा-या रोग्याची संख्या वाढत चालली. याच्या अगोदर याच विषयावर दोघा इंग्रज डाक्टरांनीं (१६४९-१७३४ व १७५६-१८०५)  ग्रंथ प्रसिद्ध केले व त्यांचीं जर्मन भाषेंत भाषांतरें झालीं होतीं. पहिल्या ग्रंथाच्या थोडया वेळांत ६ आवृत्या निघाल्या होत्या. या तत्त्वाचा पुरस्कार करणारा हान्ह हा डॉक्टर आस्ट्रियांत प्रसिध्दिस येऊन हे उपचार करणा-या संस्था वाढत चालल्या. प्रीसनित्झ शेतक-याकडे तर रोगी फार येऊन त्याची कीर्ति वाढली. या येणा-या लोकांत डॉक्टर लोकांची संख्या मोठी होती. यांपैकीं कांहीं मौज पाहण्यासाठीं येत तर कांहीं ख-या ज्ञानलालसेमुळें येत. पण पुष्कळजण स्वत:स असलेल्या व स्वत:च्या उपायांनीं ब-या होत नसलेल्या व्याधीं ब-या करून घेण्याच्या आशेंनें येत. या सर्वांचें या चिकित्सेविषयीं जें मत पुढें प्रसिद्ध झालें तें त्यांतील अतिशयोक्ति वगळली असतां देखील सर्वथैव अनुकूल असेंच झालें. त्यानंतर चौघा डाक्तरांनीं १८४०-१८८४ दरम्यान ग्रंथ लिहून व संस्थांकडून या पद्धतीचा उपक्रम व प्रसार इग्लंडांत केला. हा प्रसार पुढें जर्मनी, फ्रान्स व अमेरिका देशांत झपाटयानें वाढला आहे व हिंदुस्थानांत या पद्धतीचीं चिकित्सालयें विद्यमान् असून हळूहळू वाढत आहेत. यामुळें जुने डॉक्टर व हे नवीन पद्धतीवाले यांमध्यें वैर उत्पन्न होऊन शिव्यागाळी, दोषारोप, फिर्यादी अर्यादी यांचा सुकाळ होऊन शेवटीं सरकारमार्फत चौकशीसाठी कमिशन नेमण्यांत येऊन त्याचाहि निकाल नवीन पद्धतीस अनुकूल होऊन ती लोकप्रिय होत असल्याचें निदर्शनास आलें. ही पद्धति नवीन असल्यामुळें इतके दिवस अत्यावस्थ व अति अशक्त रोग्यांवर ही चिकित्सा करून पहाण्यास डॉक्टर लोक भीत असत. जुनाट व कंटाळलेले रोगी, जें कसलेंहि कडक पथ्य व निर्बंध पाळण्यास तयार असत, त्यांजवर ही चिकित्सा पद्धति अमलांत आणीत. स्मेडके नांवाच्या इंग्रज कारखानदारानें स्वत:च्या रोगांत या पद्धतीचा अनुभव उत्तम त-हेनें घेतल्यामुळें आपल्या कारखान्यांतील कामदारमंडळींत जे सौम्य व भयंकर स्वरूपाचे रोग येत ते बरे करण्यासाठीं एक स्वत:चें चिकित्सालय बांधलें. विषमज्वरामध्यें व ज्वरातिशयामध्यें ज्वर बिनधोकपणें कमी करण्यासाठीं पोटावर अतिशीतोपचार करणें हें प्रथम जर्मनींत १८६०-१८७० सालीं व नंतर इंग्लंडांत रूढ होऊन तो हल्लीं पूर्ण शास्त्रसंमत इलाज मानण्यांत येतो. तापाच्या रोग्यास थंड चिरगुटांत गुंडाळणें हा उपाय फ्रांकोजर्मन लढाईंत अति उत्तमपणें अनुभवसिद्ध ठरला गेला. यानंतर स. १८०५ पासून १८७७ पर्यंत टर्किंश पद्धतीनें उष्ण व बाष्पस्नान करण्याच्या संस्था इंग्लंडांत प्रचारांत येऊन फार उपयुक्त ठरल्या. या सगळयांचा निष्कर्ष म्हणून असें म्हणण्यास कांहीं हरकत नाहीं की ही टर्कीश बाष्पस्नानपद्धति, सकाळीं कमरेइतक्या थंड पाण्यांत बसण्याची पद्धति, व जलपान पद्धतशीर करण्याची पद्धति, यांमुळें आरोग्य उत्तम राखण्यास बहुमोल मदत झाली आहे. शरीरास शीत व उष्ण उपचार करून रोग हरण करण्यासाठीं पुढील साधनसामुग्रीचा मुख्यत: उपयोग केला जातो :- (१)  अति थंड अगर कढत पाण्यांत भिजवून अमळ पिळून काढलेलीं वस्त्रें गुंडाळून बांधणें. हें वस्त्र शरीराभोंवतीं गुंडाळून त्यावरून एक दोन गरम मऊ घोंगडयांनीं शरीर घट्ट आच्छादणें व जरूर तर त्या सर्वांवरून मेणकापडानें आच्छादून हीं सर्व आवरणें सुमारें एक तासभर ठेवून नंतर सचैल स्नान रोग्यास करावयाचें असतें. याचा उपयोग मस्तकांतील दूषित रक्तसंचय कमी होऊन मेंदूंत शांतता येणें, धर्मरंध्रें मोकळीं होऊन त्या मागें घामाच्या रूपानें शारीरमलविसर्जन होणें हा होय. हीं वस्त्रें बांधण्याच्या अनेक त-हांपैकीं एक प्रकार हा कीं, वस्त्र थंड व एकच असून तें सैलच गुंडाळणें. हेतु हा कीं तें सुकावें व मग तें पुन: ओलें करून बांधावें व हा क्रम वाटेल तितका कालपर्यंत सुरू ठेवणें. दीर्घकाल टिकणा-या ज्वरामध्यें याचा फार उपयोग होतो. पोट, छाती, मस्तक वगैरे ठिकाणीं लहान वेताच्या आकाराचीं ओलीं वस्त्रें गुंडाळून त्यांच्या भागांतील रक्तसंचय कमी करणें, शमन करणें, उत्तेजन आणणें हें हेतू साधतां येतात.  (२)  कढत हवेनें अगर वाफेनें युक्तयंत्रसामुग्री व उपकरणांच्या साहयानें शेकणें. याचा मुख्य प्रकार म्हणजे टर्किश बष्पस्नान हा होय. यांमध्यें उष्णता १२९० ते २१२० पर्यंत असलेल्या दोन कोठडया असतात. परंतु रोगचिकित्सेसाठीं १५०० हें मान ठीक असतें. या उष्णतेमध्यें रोग्यास सोसेल अगर कार्य घडवावयाचे असेल त्यामानानें अर्धा ते दोन तासपर्यंत वाफारा देण्यांत येऊन नंतर साबण व आंग रगडणें यासह अगर याशिवाय साधें सचैल स्नान रोग्यास घालतात. हें स्नान परम उत्तेजक, स्वेदक, गुणकारी, दुष्टरक्तसंचयहारक व शरीराची झीज बरीच करून नवजीवन व नवीन शरीरपेशीहि उत्पन्न करणारें हितावह आहे. त्यायोगें खोल इंद्रियांत सांखळून राहिलेलें रक्त शरीराच्या पृष्ठभागीं येऊन त्यांतील व्याधि मोडते, धर्मोत्सर्जनानें रक्तशुध्दि करिते व एकदां अति गरम व नंतर अति थंड अशा बदललेल्या उष्णतामानानें रक्तवाहिन्या व मज्जापेशींनां उत्तेजक व शक्तिदायक क्रिया आहे. शरीरांतील दूषित होत असलेले रस व धातु, नवीन वाढणारे रोग, संधिवात, पादांगुष्टवात, रोगसिकता प्रमेहरोग वगैरे स्थितींत यापासून फार गुण वाटतो. पूर्वी उष्णस्नानानें गुण वाटतो एवढें ठाऊक होतें पण हें टर्किश बाष्पस्नान व थंडवस्त्र गुंडाळणें या दोन्ही इलाजांनीं त्या जुन्या उपायाची हकालपटटीच केली आहे. याचे लहानसहान व दिव्याच्या योगानें हवा कढत करण्याचे व वाफ तयार करण्याचे प्रकार निघाले आहेत; पण मुद्दाम बांधून तयार केलेल्या टर्किश बाष्पस्नानगृहाप्रमाणें त्यापासून उत्तम गुण वाटत नाहीं. (३) थंड अगर कढत पाण्याचें सचैल स्नान याचेहि भेद आहेत. सुईइतकी बारीक धार अगर सूक्ष्म तुषार, उथळ पाण्यांतील, बुडी मारण्याचा, बोटाएवढी धार सोडून, लाटेप्रमाणें पाणी अंगावर घेऊन, सकाळीं ओल्या वस्त्रानें अगर स्पंजानें अंग पुसण्याचा, बिन पिळलेलें थंड वस्त्र अंगाभोंवतीं गुंडाळणें एकदां थंड व एकदां कढत पाण्यांत भिजवलेल्या वस्त्रानें अंग चोळणें हे स्नानाचे प्रकार असून त्यांत अगोदर वर्णिलेल्या प्रकारांपैकीं बरेच गुणधर्म आहेत.

नियमित शरीरभागस्नान म्हणजे फक्त कमर व ढुंगण पाण्यांत बुडवून पाठीच्या कण्यास स्नान, मस्तकस्नान, पादस्नान हे प्रकार थंड अगर कढत पाण्यानें करावयाचें असतात. व ते प्रत्येक अवयवास वेगळया वेळीं, अगर एके वेळीं अगर एका इंद्रियस्नानानंतर दुसरें या क्रमानें उरकण्यांत येतात. ढुंगण, मस्तक, व पाय हे भाग भांडयातील पाण्यांत नुसते बुडवून न ठेवतां वहात्या पाण्यांत ते ठेवण्याची योजना असते. उन्हाची लूक लागणें व मस्तिष्कावरणदाह हे लिटरच्या नलिकांत बर्फाचें थंड पाणी घालून त्या नळयांचा थंड टोप मस्तकीं धारण करून बरे होतात. एकदम अति थंड व कढत असा बदल केल्याने दूषितरक्तसंचय व मज्जादौर्बल्य व जडत्व घालविणारें व सुज आणि दाहशामक आहे. जुनाट दाहयुक्त रोगावर हा इलाज फार उपयुक्त आहे.

कोरडया अगर ओल्या घडया, पटटया, अगर बंधनें रोगग्रस्त भागास बांधणें. याचा पहिला प्रकार थंड पटटयाचा म्हणजे बाष्पीभवन होऊन तो भाग थंड व्हावा अशासाठीं आहे. दुस-या प्रकारामध्यें बाष्पीभवन होऊं नये म्हणून त्यावर जाड कापड बांधून ठेवितात. पोटिसें, ओल्या नारळांचा कीस, जवसाचें पोटिस बांधून ठेवून तें सकाळसंध्याकाळ बदलणें हें या प्रकारांपैकींच होय. व यांतील शेक टिकून रहातों हा एक जास्त फायदा आहे. शेकणें, पोटिस लावणें. मोहरी वाटून लावणें. टरपेणसारख्या उष्ण तेलांत वस्त्र भिजवून तें बांधणें, कढत घडया ठेवणें, उष्ण तेलें चोळून रोगग्रस्त भागांत लाली आणणें, फोड आणणें, चोळणें, रगडणें, दाबणें, चंपी करणें, रोगग्रस्त भागास व्यायाम व तालीम करणें, व त्यास विजेचें उपचार करणें हे असले उपचार या सदराखाली येतात. इकडे अशा संस्था सांताक्रूझ येथें एकां पारशी डाक्टरानें व कल्याण येथें डाक्टर नेने या गृहस्थांनीं काढल्या आहेत. इतरत्रहि हिंदुस्थानांत मधून मधून आढळतात.

   

खंड १४ : जलपैगुरी - तपून  

 

 

 

  जलमस्तिष्क रोग
  जलयंत्रशास्त्र
  जलालपेठ
  जलालखंड
  जलालाबाद
  जलालाबाद, तहसील
  जलाली
  जलालुद्दीन मुहम्मद वल्खी
  जलालुद्दीन सयुती
  जलेश्वर
  जलेसर, तहसील
  जलोदर
  जलोपचार
  जव
  जवस
  जवादि डोंगर
  जवानबख्त मिर्झा
  जवासिया
  जव्हार
  जशपूर
  जसदन संस्थान
  जसपुर
  जसवंतनगर
  जसवंतसिंह, महाराणा
  जसील
  जस्टिन
  जस्टिनियन
  जस्त
  जस्सो
  जहागिराबाद
  जहागीर, जहागीरदार
  जहांगीर
  जहांगीर बादशहा
  जहाज फिरंगी
  जहाजपुर
  जहांदरशहा
  जहानआरा बेगम
  जहानाबाद
  जहनु
  जहलण
  जळगांव
  जळापूर
  जळापुर तालुका
  जळू
  जाई
  जाकोबाबाद
  जाखाऊ
  जाखन
  जांजगरि
  जाजमाउ
  जाट
  जाटपु
  जाटपोल
  जातक
  जाति
  जातिभेद
  जादम
  जादू
  जादूचा कंदील
  जाधव
  जाधवराई
  जॉन
  जानसाथ
  जॉनसन अॅंड्र
  जॉनसन, डॉय साम्युएल
  जानसार बावर
  जॉन, सेंट
  जानीबेग तुर्खन मिर्ज्ञा
  जानेफळ
  जानोजी निंबाळकर
  जाफना
  जाफरखान
  जाफराबाद
  जांब
  जांबवान
  जाबाल
  जांबु घोडा
  जाब्लोस्काव, पाल
  जांभळी जमीनदारी
  जांभूळ
  जांभेकर, बाळ गंगाधर
  जामखेड
  जामगड
  जामतारा
  जामदारखाना
  जामनगर
  जामनेर
  जामपुर
  जामराव कालवा
  जामी
  जामीनकी
  जामोद
  जाम्निया
  जायफळ, जायपत्री
  जारकर्म
  जॉर्ज टाऊन
  जॉर्ज राजे
  जॉर्जिया
  जालंदर, जिल्हा
  जालना
  जालवणकर, नारायणबोवा
  जालापहाड
  जालारी
  जालिआ
  जालोर
  जावजी दादाजी चौधरी
  जावड
  जावरा
  जावळी
  जावा
  जाविदखाना
  जासवंद
  जासी
  जासुंद
  जाहिरात
  जिऊ महाला
  जिगणी
  जिजाबाई
  जिजिराम
  जिंजी
  जितुलीया
  जिंतूर
  जिंद
  जिनकीर्ति
  जिनगर
  जिनप्रभ
  जिनीव्हा
  जिनेश्वरसुरि
  जिनोआ
  जिन्सीवाले, श्रीधर गणेश
  जिप्सी
  जिब्राल्टर
  जियागंज
  जिरंग
  जिरळ कामसोळी
  जिराफ
  जिंरार
  जिराईतखाना
  जिरें
  जिलेटिन
  जिवबादादा बाक्षी
  जीन मेरी रोलंड
  जीवकचिंतामणी
  जीवधन किल्ला
  जीवनकार्यविचार
  जीवन्मुक्त
  जुई
  जुगार
  जुगोस्लाव्हिया
  जुजुत्सु
  जुझोतिया ब्राह्मण
  जुडा
  जुडीआ
  जुतोघ
  जुनागड
  जुनापाणी
  जुनापादर
  जुनो
  जुनोना
  जुन्नर
  जुपिटर
  जुबल
  जुबो
  जुभखा
  जुव्हेनल
  जूब
  जूल, जेम्स प्रेस्कॉट
  जेऊर
  जेकब
  जेजाकभुक्ति उर्फ जिझोटी
  जेजुरी
  जेझील
  जेतपुर
  जेघे
  जेना
  जेपाळ
  जेफर्सन, थॉमस
  जेबील
  जेम्सटाऊन
  जेम्स मेरी सॅन्ड्स
  जेम्स राजे
  जेयोर
  जेरिको
  जेरिझिम
  जेरुसलेम
  जेरेसा
  जेर्हा
  जेलेपला
  जेल्डर्लंड
  जेवर
  जेव्होंन्स, विल्यम स्टॅनले
  जेष्ठमध
  जेसर
  जेसरी
  जेसलमीर
  जेसुइट लोक
  जेजोर, जिल्हा
  जेहोव्ह
  जैटिया
  जैटियापूर
  जैन, संप्रदाय
  जैनेंद्र व्याकरण
  जैमिनी
  जैस
  जैसवाय
  जोक्जाकर्त
  जोग, कृष्णाजी महादेव
  जोगापरमानंद
  जोगी
  जोगेश्वरी
  जोडिया
  जोतिबाचा डोंगर
  जोत्याजी केसरकर
  जोदिया
  जोधपुर
  जोधबाई
  जोन ऑफ आर्क
  जोनगन
  जोनपुर
  जोनराज
  जोन्स, सर विल्यम
  जोबत, संस्थान
  जोरा
  जोरिय
  जो-हाट
  जोवई
  जोशी
  जोशी, अण्णा मार्तंड
  जोशी, गणेश कृष्ण
  जोशी, गणेश वासुदेव
  जोशी, गणेश व्यंकटेश
  जोशी, चासकर
  जोशी, बारामतीकर
  जोशीमठ
  जोहानिस्बर्ग
  जोहानीझबर्ग
  जोहार
  जोही
  जोहोर
  जौगड
  जौहरीफरवी
  ज्यूटीगल्पा
  ज्योतिपंत महाभागवत
  ज्योति:शास्त्र
  ज्योतिष्टोम
  ज्योती
  ज्वर
  ज्वांग, पट्टुआ
  ज्वारी
  ज्वालामुखी
 
  झऊरी मुल्ला
  झगरपूर
  झज्जर
  झंझरपुर
  झमानशहा
  झमानिया
  झमीनदवार
  झरथुष्ट्र
  झलिदा
  झलून
  झाकाटेकस
  झांग, जिल्हा
  झांजी
  झांझमेर
  झांझीबार
  झाडीतेलंग
  झानेसव्हील
  झान्टे
  झान्थस
  झाफरखान
  झाफरवाल
  झाबिताखान
  झाबुआ
  झाबुलीस्तान
  झाबेल
  झांबेसी नदी
  झांबोअंग
  झामपोदर
  झामसिंग
  झामोरा
  झामोरीन
  झार
  झारगर जात
  झारा
  झारापाप्रा
  झा-होन
  झालकाटि
  झालरपाटण
  झालवान
  झालावाड
  झालावाड संस्थान
  झालोड
  झांशी, जिल्हा
  झांशीची राणी, लक्ष्मीबाई
  झिंगकलिंग हकमती
  झिगन
  झिंझुवाडा
  झितोमीर
  झिनत-उन-निसा बेगम
  झिंपी तौडू
  झियाउद्दीन बरनी
  झिरा
  झिरी
  झिवारत
  झीटून
  झीत्झ
  झीनवर
  झीनॉफानेझ
  झीलंड
  झुंगेरिया
  झुंझुनु
  झुबेदा खातुन
  झुब्दतुन्निसा
  झुरळ
  झुलफिकारखान
  झुलुलंड
  झूवा
  झूरिच
  झूसी
  झेंद-अवेस्ता
  झेनागा
  झेनाटा
  झेनिद
  झेनोफोन
  झेनोबिआ
  झेप्पेलिन, काऊंट फर्डिनंड
  झेब-उन्-निसा बेगम
  झेब्रा
  झेरबस्ट
  झेरिआ
  झेर्नोविट्झ
  झेलम
  झेलम कालवा
  झेलम नदी
  झेलम वसाहत
  झैदपूर
  झैनखान कोक
  झैनाबादी महाल
  झैनुल अबिदिन
  झैमुख्त
  झैसान
  झोडगे
  झोब जिल्हा
  झोला, एमिली एडवर्ड चार्लस
 
 
  टंकारी
  टक्कर देश
  टक्का
  टझी
  टनब्रिजवेल्स
  टरपेलट
  टर्गो, अॅन रॉबर्ट जॅक्स
  टनेंट
  टॅव्हर्नियर
  टॅसिटस कॉनेंलिअस
  टस्कुलम्
  टांकणखार
  टांक तहशील
  टाकळ
  टाकळ घांट
  टाकळा
  टांकळी
  टाकळी बुदुक
  टाकी
  टॉंगकिंग
  टांगानिका
  टांगानिका प्रदेश
  टागोर, देवेन्द्रनाथ
  टागोर, राजा सौरेन्द्र मोहन
  टाटा, जमशेटजी नसरवानजी
  टाटा, सर रतन
  टोंड, कर्नल
  टॉडहंटर, आयझॅक
  टान्जीर
  टापिओका(कासावा)
  टायको ब्राही
  टायग्रे
  टायबर
  टायबेरिअस
  टायर
  टाराक्विनी
  टारांटो
  टारिसेली, इव्हर्जिलिस्टा
  टारेटम्
  टॉके
  टानों
  टार्सस
  टालबॉट, विल्यम हेनरी
  टालमड
  टॉलस्टॉय, लिओ
  टॉलेमी क्लॉडिअम
  टॉलमी फिलाडेल्फस
  टालेरंड, पेरीगॉर्ड प्रिन्स
  टावी
  टासमन, अबेल जॅन्सेन
  टासी
  टिकमगड
  टिटवी
  टिटागड
  टिडोर
  टिन्डाल जॉन
  टिपगड डोंगर
  टिपरा जात
  टिप्पू सुलतान
  टिप्पेरा
  टिफ्लिस
  टिंबक्टु
  टिंबा
  टिबेस्टी
  टिम्माड
  टिरोल
  टिलोता खैरी
  टिल्सिट
  टिळक, बाळ गंगाधर
  टीजिआ
  टीरिआ
  टुलुझ
  टूर्नें
  टूलाँ
  टेकचंद मुनशी
  टेक्सस
  टेगर्नसी
  टेग्युसीगलपा
  टंट, पिटर गथ्री
  टेन, हिप्पोलाइट अडोल्फ
  टेनेस्सी
  टेंपलबार
  टेबल माउंटन
  टेंभुरणी
  टेमेश्वार
  टेराडेलफ्यूगो
  टेलर, फिलिप मेडोज
  टेसिफॉन
  टैन-शान पर्वत
  टोक, संस्थान
  टोकिओ
  टोगोलंड
  टोचीनदी
  टोन, थिओबाल्ड वूल्फ
  टोपल्या
  टोबेगो
  टोमाटो
  टोराँटो
  टोरी फत्तेपूर
  टोलेडो
  टोवला
  टोशाम
  टोळ
  टौंगी
  टौंगुप
  टौंगू
  टौंग्थ
  टौंग्यु
  ट्युनिस
  ट्युनीशिआ
  ट्यूस
  ट्रॅलिझ
  ट्रान्सवाल
  ट्राम्बे
  ट्रॉय अथवा ट्रोड
  ट्रिनिदाद
  ट्रिपोली, प्रांत
  ट्रिबिझाँड
  ट्रीएस्टे
  ट्रटिश्के, हेन्रिक व्हॉन
  ट्रेंट
  ट्विकनहॅम
  ट्विन, मार्क
 
  ठग-ठगी
  ठठ्ठा
  ठाकुर
  ठाकुरगांव
  ठाकूरदासबोवा
  ठाकूरद्वार
  ठाणभवान
  ठाणें
 
  डॅडी
  डॅन
  डॅनिएल
  डन् कर्कं
  डॅन्झिग
  डफरिन, लार्ड
  डफळे
  डंबल
  डबलबीन
  डंबार्टन
  डब्लिन
  डभई
  डमडम
  डरहॅम
  डर्बी
  डलहौसी, लॉर्ड
  डलास
  डहोमे
  डॉक
  डाका, जिल्हा
  डाकोर
  डांग
  डांगची
  डांगर
  डांगी
  डांग्या खोकला
  डाग्वेरे, एल्. जे. एम.
  डोन नदी
  डान्यूब नदी
  डाबी
  डामर
  डायमंड हारबर
  डायमंड बेट
  डायोजेनीस
  डार्टमाउथ
  डार्डानेल्स
  डार्विन, चार्लस रॉबर्ट
  डॉलफिनचें नोंज
  डाल्टन, जॉन
  डास
  डाहाणु
  डाळिंब
  डिंक
  डिकन्स, चार्लस
  डिकेमाली
  डिक्वेन्सि, थॉमस
  डिंगरी
  डिंगणकर, मोरो विश्वनाथ
  डिडीमी
  डिडेरोट डेनिस
  डिफो, ड्यानिअल
  डिवार, सर जेम्स
  डी अर्लेबर्ट
  डीग
  डीगची लढाई
  डी बॉइने
  डीसा
  डुकर
  डुकी
  डुक्करकंद
  डुंगर
  डुप्ले
  डुम जात
  डुरिअन
  डूलचेन्यो
  डूलाँग
  डेकॅपोलिस
  डेकाटें
  डेडिआगॅच
  डेन्मार्क
  डेन्व्हर
  डेमॉस्थेनीस
  डेमिएटा
  डेमोक्रिटस
  डेराइस्मायलखान
  डेरागाझीखान
  डेरागोपीपूर
  डेराजात
  डेरानानक
  डेरापूर
  डेलफाय
  डेलवेअर
  डेव्हनपोर्ट
  डेव्ही
  डेहराडून
  डोंगरगड
  डोंगरपाली
  डोंगरपुर
  डोंगराळी जमीनदारी
  डोंगरा
  डोंगरे, वासुदेव नारायण
  डोडोना
  डोनाटेलो
  डोंबगांव
  डोबरेनर
  डोंबारी
  डाब्रूजा
  डोम
  डोमल जात
  डोमिनिका
  डोरली
  डोव्हर
  डोहर
  ड्युडरनेक
  ड्युबॉपिएरी
  ड्युसेल्डॉर्फ
  ड्यूमा अलेक्झांडर
  ड्यूरर आल्ब्रेक्ट
  ड्रायडन, जॉन
  ड्रॉयमन
  ड्रेस्डेन
  ड्रोघेडा
  ड्विन्स्क
 
  ढक्की भाषा
  ढालगज
  ढालाईत
  ढीमर
  ढुंढये जैन
  ढेकूण
  ढेरा
  ढोर
 
 
  तगर
  तंगेल
  तंगौंग
  तंजावर
  तंजावरचें राजघराणें
  तडवी
  तंडागांव
  तंडो
  तंडोअडाम
  तंडोअलाहयार
  तंडोवागो
  तंडोमहमदखान
  तत्रक
  तंत्रग्रंथ
  तत्त्वज्ञान
  तनकपूर
  तनखा
  तनावल
  तनुकु तालुका
  तपकीर
  तपागच्छ
  तपून

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .