प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग तेरावा : घ - जलपैगुरी

छत्तरपूर, सं स्था न.— मध्यहिंदुस्थानाच्या बुंदेलखंड एजन्सीमधील एक सनदी संस्थान. यांचें क्षेत्रफळ १११८ चौ.मैल आहे. यांतील बहुतेक भाग सपाट आहे व त्यांत पुष्कळ झाडें व तळीं आहेत. यांत कर्नी नदी आहे व तिच्या उर्मल व कुर्ती या दोन शाखा आहेत.

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धांत कुंवर सोनेसाह पोंवार किंवा पमार नांवाच्या, पन्नाचा राजा हिंदुपत याच्या एका सेवकानें पन्नासंस्थानांतीलच कांही भागांचें हे संस्थान स्थापिलें. यानें पुढें इ.स.१७८५ त आपल्या मालकाची जहागिरी बळकविली व मराठ्यांच्या स्वारीच्या धामधुमींत पुष्कळसा प्रांत आपल्या जहागिरीस जोडिला. बुंदेलखंड जेव्हां ब्रिटिश अमलाखालीं आलें तेव्हां ब्रिटिशसरकारने सोनसाहास सन १८०६ त या संस्थानाची सनद दिली. त्याच्या ताब्यांतील सर्व जमीन, छत्तरपूर गांव व दुसर्‍या कांही जमीनी खेरीज करून, त्याच्याचकडे ठेवण्यांत आली होती, परंतु १८०८ सालांत याहि जमीनी त्यास परत देण्यांत आल्या.

छत्तरपुरच्या संस्थानिकास राज बहाद्दूर ही पदवी सन १८२७ त बहाल करण्यांत आली. १८५४ त जेव्हां संस्थानिक प्रतापसिंग मेला तेव्हां ईस्ट इंडिया कंपनीच्या डिरेक्टरांनी त्यास औरस संतती नसल्या कारणाने हें दत्तविधान नामंजूर ठरवून संस्थान खालसा केलें तथापि छत्रपूरच्या संस्थानिकांनी जी राजनिष्ठा दाखविली, तिच्याकडे नजर देऊन ब्रिटिश सरकारनें नवीन सनद जगत राजास करून दिली व तो अल्पवयी, आठ वर्षाचा असल्यामुळें प्रतापसिंगाच्या दुसर्‍या राणीस प्रतिनिधी नेमण्यांत आलें. १८५७ सालच्या बंडांत ती याचा कारभार पहात होती. आणि नौगांगमधून आलेल्या लोकांस हिनें आश्रय दिला होता. १८६२ त या संस्थानिकास दत्तक घेण्याची सनद देण्यांत आली. १८६३ त अव्यवस्थेमुळें त्या राणीस अधिकारच्युत करून संस्थानावर एक यूरोपियन अधिकारी नेमण्यांत आला.  १८६७ त जगतराजास अधिकाराची सूत्रें देण्यात आलीं. १८६८ त तो मरण पावला. तेव्हां त्याचा मुलगा विश्वनाथसिंग १४ महिन्यांचा असतांनाच गादीवर बसला. हल्लीं हाच संस्थानिक आहे. हें संस्थान १८७५ पर्यंत युरोपियन अधिकार्‍यांच्या व्यवस्थेखालीं होतें. नंतर येथील अधिकार या संस्थानिकाच्या आईकडे देण्यांत आला होता. परंतु १८७८ त अव्यवस्था होऊं लागल्यामुळें तिच्यापासून काढून घेण्यांत आला. १८८७ सालापासून विश्वनाथसिंग आपल्या संस्थानचा कारभार पाहूं लागला. १८९४ त त्याला आणखी फौजदारी अधिकार व १८९५ त महाराजा ही पदवी देण्यांत आली. येथील संस्थानिकास ''हिज हायनेस'' आणि राजा या पदव्या वंशपरंपरागत आहेत; व याला ११ तोफांची सलामी आहे. बुंदेलखंडांतल्या पोंवारांत हा मुख्य आहे.

यांत इमारतीची जुनीं कामें पुष्कळ आहेत व उत्तर हिंदुस्थानांत सर्वात अप्रतीम कामें केलेल्या इमारती व देवळें खजुराहो येथें आहेत. छत्रपूर गांवाच्या पश्चिमेस महोबा शहरांत परिहारी रजपुतांची जुनी राजधानी होती व त्या ठिकाणीं छत्रसाल महाराजांच्या वेळचीं अलीकडील पद्धतीवर बांधलेली घरे आहेत. महोबा शहरांत चंदेल्ल लोकांनीं बांधलेल्या इमारतींचे अवशेष सांपडतात, त्यांत सुमारें इ.स. च्या ११५० त ला एक लेख सांपडला आहे. राजनगरांत चंदेल लोकांनीं पुष्कळ सुंदर तलाव बांधले आहेत. त्यांपैकीं महोबा येथें जगरसागर, राजनगर येथें इम्ली तलाव आणि लौरी येथें झीन्नासागर हे सर्वात मोठे आहेत. छत्रपूर गांवाच्या आग्नेयेस २० मैलांवर केन नदीच्या पश्चिम किनार्‍यावर राजगडजवळ मन्यागडांत आठ किल्यांपैकीं (बुंदेलखंडांत आठ कोट होते हे प्रसिद्धच आहे.) एक किल्ला मोडुन जंगलांत जमिनदोस्त होऊन पडलेला आहे. चांदभाटाच्या म्हणण्याप्रमाणें चंदेल घराण्याची कुलदेवता मन्यादेवी होती व तिचेंच नांव या किल्ल्यास दिलें असावें. याची लोकसंख्या १९२१ त १६६५४९ होती. यांत तीन शहरें असून ३०८ खेडीं आहेत. यांत बुंदेलखंडी व तिच्या पोटभाषा बानाफरी आणि खतोल या भाषा प्रचलित आहेत. यांतील लोकसंख्येपैकीं शेकडा ३९ शेतकीवर, १५ मोलमजुरी करून आणि ७ संस्थानांत नोकरी करून आहेत.

छत्तरपूर गांवाखेरीज करून यांत फारसा व्यापार चालत नाहीं. यांतून तीळ वगैरे धान्यें आणि मसाले बाहेर जातात व कापड, धान्य, धातू व मीठ आंत येतात. छत्तरपूर शहरांत तार आणि डाकघर आहे व त्याची फक्त डाकघराची एक शाखा राजनगर येथें आहे.

राज्यव्यवस्थेकरितां या संस्थानांत छत्तरपूर, राजनगर, लौरी आणि देओर अशा चार तहसीली करून, त्या प्रत्येकावर एकएक तहसीलदार नेमिला आहे. हा तहसीलदार आपापल्या तहसिलींत न्यायाधीश व मुलकी अधिकारी असतो. एकंदर व्यवस्था आणि दिवाणी खटले करण्याचा पूर्ण अधिकार संस्थानिकास आहे. फौजदारी खटले ब्रिटीशांच्या कोडान्वयें चालविण्यांत येतात व दिवाणी खटल्यांसाठीं स्थानिक नियम करण्यांत आले आहेत. यांतील एकंदर उत्पन्न सुमारें चार लाख रू. आहे, त्यापैकीं तीन लाख रू. शेतसारा आहे. यांत शेतसार्‍याची रकम ठरलेली नाहीं. यांतील खेडीं वेळोवेळी मक्त्यानें देतात व हे मक्तेदार शेतसार्‍याकरितां जबाबदार आहेत.

पूर्वी छत्तरपूर येथें पाडलेले राजाशाही रूपये व संस्थानांतील दुसरीं सर्व नाणीं बंद करून सन १८८२ त ब्रिटिश रूपया हें नाणें सुरू करण्यांत आलें.

शेकडा १.६ जणांस (३ पुरूष, ०.१ बायकांस) लिहितांवाचतां येतें. सन १८६५ त यांत पहिल्यानें शाळा स्थापन झाली; व तिचे १८८४ सालांत हायस्कुल बनविण्यांत आलें. त्यांतील विद्यार्थी अलाहाबाद येथील विश्वविद्यालयाच्या परिक्षेस पाठविण्यांत येतात.

शहर.— हें मध्यहिंदुस्थानांतील त्याच नांवाच्या संस्थानचें मुख्य शहर असून नवगांव छावणीपासून १५ मैल अंतरावर वसलें आहे. याची लोकसंख्या १९११ सालीं १०४१३ होती. हें इ.स. १७०७ त पन्नाच्या छत्रसालानें बसविलें. याच्या तीन बाजूनीं भिंत असून त्यांत पुष्कळ चांगल्या इमारती आहेत. त्यांपैकी पहाण्यासारखी म्हटली म्हणजे राजवाडा ही होय. सुमारें २०० वर्षापूर्वी पन्नाचा राजा पहारसिंग याच्या पदरीं पुष्कळ गोसावी होते व या गोसाव्यांनीं येथें पुष्कळ स्मारकें बांधून याची शोभा द्विगुणित केली आहे. याच गोसाव्यांनीं सोनेसहा याला हें शहर मिळवून दिलें. आगगाडी अस्तित्वांत येण्यापूर्वी याची व्यापाराकरितां बरीच प्रसिद्धी असून मीठ, साखर, लोखंड व पितळेंचीं भांडीं हे येथील व्यपाराचे मुख्य जिन्नास होते. येथें एक दवाखाना, एक हायस्कुल व तीन मुलामुलींच्या शाळा व एक औद्यौगिक शाळा आहे.

   

खंड १३ : घ - जलपैगुरी  

 

 

 

  घंटय्याकवि
  घटोत्कच
  घटोत्कच लेणीं
  घड्याळ
  घनी
  घनौर
  घांट
  घाटगे
  घाटाळ
  घातमपूर
  घानची
  घायपात
  घारगड किल्ला
  घारघोडा
  घारापुरी
  घाशीराम कोतवाल
  घांसदाणा
  घासी
  घिरथ
  घिसाडी
  घुगुस
  घुंड
  घुबड
  घुराम
  घेरिया
  घेवडा
  घोटकी
  घोडबंदर
  घोडा
  घोडाघांट
  घोडाबारी
  घोडासर
  घोडें
  घोडेघांस
  घोरपड
  घोरपडी
  घोरपडे
  घोरी घराणें
  घोशी
  घोसाळे
  घोसी
  घोळ
 
 
  चउमू
  चकमा
  चकला रोषनाबाद
  चकवाल
  चकिया
  चक्कियर
  चक्कीनोआरो
  चक्रपाणि
  चक्रवर्ती
  चक्राप्पा
  चंगनाचेरी
  चंगर
  चच, चचनामा
  चचान
  चटया
  चडार
  चंडी
  चतुरमहाल
  चतुर साबाजी
  चतुरसिंग
  चतुर्थ
  चत्रा
  चॅथॅम
  चंदगड
  चंद घराणे
  चंदन
  चंदभाट
  चंदरभान
  चंदावरकर, नारायण गणेश
  चंदासाहेब
  चंदीपुर
  चंदेरी
  चंदेल्ल
  चंदौली
  चंदौसी
  चंद्र
  चंद्रकोना
  चंद्रगिरी
  चंद्रगुप्त
  चंद्रगोमिन्
  चंद्रनगर
  चंद्रभागा
  चंद्रहास
  चंद्रावती अथवा चंद्रावली
  चन्नगिरी
  चन्नपट्टण
  चन्नबसव
  चन्नरायपट्टण
  चंपा
  चंपानेर
  चपारण
  चंपावत
  चंपाषष्ठी
  चंबळा नदी
  चबा संस्थान
  चमारडी
  चरक
  चरखा
  चरखारी
  चरणदासी
  चरणव्यूह
  चरबी
  चरबीचें झाड
  चरी
  चर्मण्वती
  चलत-चित्रें
  चलन
  चल्लाकेरे
  चवळी
  चहा
  चक्षुर्मंनु
  चाकण
  चाकवत
  चागई
  चांगदेव
  चांगभकार
  चांगा केशवदास
  चाघताइखान
  चांचेगिरी
  चाचो
  चांडोद
  चाणक्य
  चातुर्मास्य
  चातुर्मास्य याग
  चातुर्वर्ण्य
  चात्सु
  चादचा
  चांदपूर
  चांदबिबी
  चांदभाट
  चांदला
  चांदवड
  चांदा
  चांदूर
  चांदूर बाजार
  चांद्रायण
  चानन शानन
  चानस्मा
  चानाल
  चानोड
  चाप्रा
  चाफळ
  चाबुआ
  चांभार
  चाम
  चामखीळ
  चामन
  चामराजनगर
  चामुंड
  चामुर्शी
  चार
  चारखा
  चारण
  चारदुआरं
  चारसद
  चारा
  चारीकार
  चार्टिझम
  चार्लंमांट, अर्ल ऑफ
  चार्वाक
  चालुक्य घराणें
  चालसिस
  चावडा
  चावंद
  चास-कमान
  चॉसर
  चासा
  चाहमान उर्फ चौहान
  चाळिसगांव
  चिक
  चिकंजी
  चिकबळ्ळापूर
  चिकाकोल
  चिकोडी
  चिक्कणर्ति
  चिक्केरूर
  चिक्टीआबर
  चिक्नायकन्हळ्ळी
  चिक्मगळूर
  चिखलदरा
  चिखली
  चिंगलपट
  चिंच
  चिचगड, जमीनदारी
  चिंचलीगदड
  चिंचवड
  चिचेवाडा
  चिंचौली
  चिंच्यु
  चिटणीस
  चितलनगर जमीनदारी
  चितळ
  चितळदुर्ग
  चिताकुल
  चिंतामणी
  चिंतामणी कवि
  चिंतामणी रघुनाथाचार्य
  चितारी
  चिति
  चितोड
  चित्तगांग
  चित्तगांग डोंगराळ प्रदेश
  चित्ता
  चित्तूर
  चित्फिरोझपूर
  चित्रकला
  चित्रकाव्य
  चित्रकूट
  चित्रकोट
  चित्रगुप्त
  चित्ररथ
  चित्रसंग्रहालयें
  चित्रळ
  चित्रांगदा
  चित्रावाव
  चिदंबर दीक्षित
  चिदंबरम्
  चिंदविन
  चिंदविन नदी
  चिदानंद स्वामी
  चिनडोंगर
  चिनमुलगुंद
  चिन लोक
  चिनसुरा
  चिनाब
  चिनीमाती किंवा केओलिन
  चिन्नविरन्ना
  चिन्नूर
  चिन्योत
  चिपळूण
  चिपळूणकर, कृष्णशास्त्री
  चिपळूणकर, विष्णुशास्त्री
  चिफू
  चिमणाजीआप्पा
  चिमणाजी दामोदर
  चिमणी
  चिरक्कल
  चिराबा
  चिलखत-वेदकालांतहि
  चिलिअनवाला
  चिली
  चिल्का सरोवर
  चिस्ती
  चीझी, अॅंटोनें लिओनार्ड डि
  चीन
  चीनी
  चीपुरुपल्ले
  चीर
  चीराल
  चुका
  चुकचि
  चुटिया
  चुडा
  चुडा संस्थान
  चुडेश्वर
  चुना
  चुनार
  चुंबकजन्य विद्युद्यंत्र
  चुंबकत्व
  चुंबकीय दृकशास्त्र
  चुंबन
  चुमल्हारी
  चुरू
  चूडामण
  चेकोस्लोव्हेकिया
  चेंगीझखान
  चेचेंझे
  चेटवई
  चेट्टी
  चेदूब बेट
  चेंबर्स रॉबर्ट
  चेयूर
  चेर घराणें
  चेरात
  चेरापुंजी
  चेरिअल
  चेरुमन
  चेरो
  चेर्रा
  चेल
  चेसेलडेन, विल्यम
  चेस्टरफील्ड
  चेस्टरफील्ड फिलिफ
  चैतन्य
  चैतसिंग
  चैत्य
  चैन
  चैबासा
  चोखामेळा
  चोवो
  चोडवरम
  चोध्रा
  चोपडे
  चोपदार
  चोबारी
  चोंभा
  चोरांग्ल
  चोरासी
  चोरी
  चोल
  चोल घराणें व चोल साम्राज्य
  चोवीस परगणा जिल्हा
  चौंगू
  चौघाट
  चौथाई, चौथ
  चौधरी
  चौबे जहागीर
  चौल
  चौलमुग्रा
  च्यवन
 
  छछरौली
  छट्टू
  छतारी
  छत्तरपूर
  छत्तिसगड विभाग
  छत्रपूर तहशील
  छत्रसाल
  छत्रे, केरो लक्ष्मण
  छत्रे, विष्णु मोरेश्वर
  छत्रे, सदाशिव काशीनाथ
  छंद:शास्त्र
  छप्पन देशचे राजे
  छप्रौली
  छब्रा
  छलाल
  छात
  छापखाना
  छापिआ
  छाप्री
  छायाचित्रपेटिका
  छाल
  छालिअर
  छिंद, लल्ल
  छिंदवाडा
  छिंपा
  छिब्रामऊ तहसील
  छुईखदान
  छुटिया
  छोटा उदेपूर
  छोटानागपूर
  छोटी साद्री
 
  जकात
  जॅक्सन अॅंड्र
  जॅक्सन व्हिल्ले शहर
  जखमा
  जगजीवनदास
  जगत्याल
  जगदलपूर
  जगदीशपूर
  जगन्नाथ
  जगन्नाथपंडित
  जगन्नाथपुरी
  जगन्नाथ शंकरशेट, मुर्कुटे
  जंगम
  जगय्या पेटा
  जंगल
  जंगल महाल
  जगलूर
  जगाध्री
  जग्रांव
  जंगीपूर
  जघाशूल
  जंजिरा
  जझिया
  जटलंड
  जटामांसि
  जटायु
  जटासूर
  जठरदाह
  जठरव्रण
  जडजीवघाद
  जडद्रव्य
  जडभरत
  जडवाद
  जडान्नविषबाधा
  जडावाचें काम
  जत
  जतिंग रामेश्वर
  जंतुजन्य रोग
  जतोई
  जत्रा
  जंदिआल गुरु
  जंदिआला
  जंदोला
  जनक
  जनजसवंत
  जननेंद्रियांचे गुप्तरोग
  जनमेजय
  जनस्थान
  जनाबाई
  जनार्दनस्वामी
  जनावरें
  जनीजनार्दन
  जपान
  जपानी वार्निस
  जबलपुर
  जंबुकेश्वरस्
  जंबुद्वीप
  जबूसर
  जमखिंडी
  जमदग्नि
  जमरुड
  जमाखर्च
  जमाबंदी
  जमालखान
  जमालपुर
  जमिकुंता
  जमीन
  जमीनदार व कुळें
  जमीनमहसूल
  जमुई
  जमेका
  जमेसाबाद
  जम्नोत्री
  जम्मलमडुगु
  जम्मू
  जयगड
  जयचंद
  जयदेव
  जयद्रथ
  जयनगर
  जयपाल
  जयपूर
  जयपुर जमीनदारी
  जयपुर संस्थान
  जयमल्ल
  जयरथ शृंगार
  जयरामस्वामी
  जयरामात्मज
  जयविजय
  जयसिंह
  जर उतणें
  जरतार
  जरत्कारु
  जरदाळू
  जरा
  जरासंघ
  जरीपटका
  जर्मन सिल्व्हर
  जर्मनी
  जलंगी
  जलजन्य विद्युतशक्ति
  जलघा
  जलपैगुरी

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .