प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग तेरावा : घ - जलपैगुरी

चिनडोंगर — ब्रह्मदेशाच्या वायव्येकडील सरहद्दीवरील एक डोंगराळ प्रदेश. याचें क्षेत्रफळ ८००० चौ. मैल आहे. याच्या उत्तरेस मणिपूर असून पश्चिमेस लुशाई पर्वत व चिन मुलुख आहे. दक्षिणेस पकोक्कू चिन टेंकड्या असून पूर्वेस उत्तर-चिंदवीन व पकोक्कु जिल्हे आहेत. हा सर्व प्रदेश डोंगर व दर्‍या यांनीं व्यापिला आहे. यांतील पर्वतरांगा उत्तर दक्षिण असून, त्यांची उंची ५००० पासून ९००० फुटांपर्यंत आहे. या प्रदेशांतील मुख्य नद्या म्हटल्या म्हणजे मणिपूर, बोईनु त्याओ वगैरे होत. या शिवाय यांत र्‍हीं नांवाचें एक तळें आहे. याची लांबी ३/४ मैल असून रुंदी १/४ मैल आहे. या प्रदेशांत हत्ती, वाघ, हरण, चित्ते वगैरे जनावरें आढळतात.

या प्रदेशांतील ३००० ते ६५०० फूट उंचीच्या भागांतील हवा समशितोष्ण आहे. अलिकडे उत्तर व कांहीं दक्षिण भागांत गारांचा वर्षाव झाला होता. दर महिन्यांत थोडाफार पाऊस पडतो. पण खरा पावसाळा जूनपासून नोव्हेंबरपर्यंत असतो. पावसाचें साधारण प्रमाण ५० ते १०० इंच आहे.

इ ति हा स.— उत्तर ब्रह्मदेश इंग्रजी साम्राज्यास जोडण्यांत येण्यापूर्वी या प्रदेशांत त्यांतील लोकांचे आपआपसांतील कलह व त्यांच्या ब्रह्मी, लुशाई वगैरे लोकांवरील स्वार्‍या यामुळें जिकडे तिकडे अंदाधुंदी माजली होती. १८८७-८८ त उत्तर चिंदविन जिल्ह्याच्या डेप्युटी कमिशनरानें टाशोन लोकांशीं सलोख्याचें बोलणें लाविलें. परंतु त्यांनी न जुमानतां बंड उभारलें. याच वेळेस उत्तरेकडील सियिन व दक्षिणेकडील हक लोक उपद्रव देऊं लागले. १८८८ त उत्तरेकडील लोकांविरुद्ध एक फौज रवाना झाली. तिनें त्या लोकांचीं खेडीं जाळून त्यांनां ताळ्यावर आणलें. १८८९-९० तटशान व हक लोकांवर स्वारी करण्यांत येऊन हक या गांवीं लष्करी छावणी स्थापन करण्यांत आली. १८९१-९२ त इंग्रजांनीं फलम गांव काबिज केलें. त्याच्या पुढच्या वर्षी चिनडोंगराळ प्रदेशाच्या दोन भागांचा एक भाग करून फलम हें त्याचें मुख्य ठिकाण केलें. १८९२-९३ सालीं सिर्यीन व न्ग्वेंगल सोक्त या लोकांनीं एका सरकारी अधिकार्‍यास मारल्यावरून त्यांचीं हत्यारें काढून घेण्यांत आलीं. पुढें याचप्रमाणें १८९४-९५ त हक व दक्षिणेकडील लोकांस व १८९५-९६ त टशोन मध्यवर्ती लोकांस निःशस्त्र करण्यांत आलें. १८९५-९६ सालीं हा प्रदेश ब्रह्मदेशास जोडण्यांत येऊन त्याचा एक स्वतंत्र जिल्हा करण्यात आला व १८९६ त या जिल्ह्याच्या राज्यव्यवस्थेकरिता कायदे करण्यांत आले. १८९६ पासून या प्रदेशांत शांतता नांदत आहे. मात्र १८९८-९९ सालीं मात्र एकदां या शांततेचा भंग झाला होता. यावेळीं यांतील रानटी जाती पुन्हा गुप्‍तपणें सशस्त्र झाल्या, व त्यांनीं बंड उभारलें. पुढें १९०० पर्यंत बंड मोडण्यांत आलें.

सन १९२१ सालीं याची लोकसंख्या ११००७९ होती.  या प्रदेशांत ब्रह्मी, शान व नागा वगैरे जाती आढळतात. परंतु बहुतेक भागांत मुख्यत्वेंकरून चिनी लोकांचा भरणा अधिक आहे. या प्रदेशांतील उत्तर भागांत चिन लोकांच्या सोक्त, सियीन, टशोन, यहौ, व्हेन्नोह, हक व योक्व या जाती असून दक्षिण भागांत योयुन, शिंगतांग लक्तु यो लई या जाती राहतात.

शे ती.- पूर्वेकडील व दक्षिणेकडील डोंगरउतारावर तौंगय पद्धतीनें तांदूळाचें पीक होतें. हा प्रदेश डोंगराळ असल्यामुळें त्यांतील पेरणीची जमीन हातानेंच तयार करावी लागते, जनावरांचा शेतीकडे कांहीं उपयोग होत नाहीं.वरील पिकाशिवाय यांत ज्वारी, मका, हरभरे, वाटाणें, बटाटे, तंबाखू, सुंठ, कांदे वगैरेंचें उत्पन्न होतें.

जं ग लें — यांतील जंगलाचे उंचीच्या मानानें पांच वर्ग होतात. त्यांत बांबू, साग, वगैरे झाडें आहेत. या प्रदेशांत चुनखडी वगैरे दगडांच्या खाणी आहेत. याच्या बहुतेक सर्व भागांत थोड्या प्रमाणांत मीठ सांपडतें. याशिवाय खार्‍या पाण्याच्या विहिरी व झरे आहेत. कुबो खोर्‍यांत दगडी कोळशाच्या खाणी आहे. परंतु त्यांतील कोळसा चांगल्या प्रतीचा नसून त्याचें प्रमाण फार थोडें आहे. चिनी लोक झर्‍याचें खारें पाणी, मातीच्या भांड्यांत उकळून त्यापासून मीठ काढतात पण हें मीठ अशुद्ध असतें.

व्या पा र व द ळ ण व ळण.— या प्रदेशांत तयार होऊन बाहेर जाणारें मुख्य जिन्नस म्हटले म्हणजे वेताच्या व बांबूच्या चटया, टोपल्या हे होत. याशिवाय यांत कानांतील दागीने, बांगड्या, धातूचे मणी वगैरे जिन्नस तयार होतात. कांहीं ठिकाणीं लोखंडी सामान तयार होतें. टेंकड्यांवर कापूस पिकतो व सुती कापड विणण्याचें काम सर्वत्र होतें. घरघुती बायका रेशमी कापड विणतात. या प्रदेशाच्या दक्षिण सरहद्दीवरील भागांत ब्रह्मी लोक रेशमी किडे पोसतात व त्यांपासून निघणारें रेशीम ते चिनी लोकांस विकतात.

या प्रदेशांतून बाहेर जाणारें मुख्य जिन्नस म्हटले म्हणजे, वेताच्या चटया, मक्याच्या कणसाचें कुटार व मेण हे होत. बाहेरून मीठ, लोखंड, घुंगरू, पितळ, मणी, रेशमी सूत रंगीत सूत वगैरे जिन्नस येतात. यझगिओ, कलेमिओ, इंदिन, कन, गंगौ, पकोक्क वगैरे शहरांची व्यापाराकरितां प्रसिद्धी आहे. या प्रदेशांत १३३ मैल पक्के व कांहीं कच्चे रस्ते आहेत.

रा ज्य व्य व स्था — चिन प्रदेशांत तीन पोटविभाग असून प्रत्येक पोटविभागावर एका अ. सुपरिंटेंडेंट अधिकार्‍याची नेमणूक आहे. या अधिकार्‍यांवर सुपरिंटेंडंट हुद्याचा कामगार देखरेख करतो. पोटविभागाचीं मुख्य ठिकाणें फलम, टिड्डीम, व हक हीं शहरें असून त्यांपैकीं फलम येथें एक डॉक्टर आहे. या प्रदेशाचें सार्वजनिक कामांचे लोकोपयोगी खातें चिंदविन जिल्ह्याच्या खात्याचा एक भाग असून त्यावर एका अ. इंजिनीअराची नेमणूक केली आहे. सुपरिंटेंडंट अधिकार्‍यास सेशन्स जज्जाचा अधिकार असून प्रत्येक असिस्टंट सुपरिंटेंडंट न्यायाधिश असतो. प्रदेशांत शांतता राखण्याची जबाबदारी कोतवालावर सोंपविलेली असते. कोतवालास कांहीं खटल्यांत लोकरीतीस अनुसरून न्याय देण्याचा अधिकार असतो. उत्पन्नाची मुख्य बाब म्हटली म्हणजे थाथमेडा कर असून १९०४-०५ सालीं त्याचें उत्पन्न ४१९०० रु. होतें. प्रत्येक पोटविभागाच्या मुख्य ठिकाणीं एक सार्जंट नेमिलेला असतो मात्र याशिवाय प्रदेशांत इतर कोणचेच पोलीस अधिकारी नसतात.  फलम या जिल्ह्याच्या मुख्य ठिकाणीं एक लहान तुरुंग आहे. कांही ठिकाणीं लष्करी छावण्या आहेत. फलम येथें तद्देशीय भाषेची एक सरकारी शाळा आहे. या प्रदेशांत एकंदर आठ दवाखाने असून त्यांपैकीं ४ लष्करी व बाकीचे मुलकी आहेत.

   

खंड १३ : घ - जलपैगुरी  

 

 

 

  घंटय्याकवि
  घटोत्कच
  घटोत्कच लेणीं
  घड्याळ
  घनी
  घनौर
  घांट
  घाटगे
  घाटाळ
  घातमपूर
  घानची
  घायपात
  घारगड किल्ला
  घारघोडा
  घारापुरी
  घाशीराम कोतवाल
  घांसदाणा
  घासी
  घिरथ
  घिसाडी
  घुगुस
  घुंड
  घुबड
  घुराम
  घेरिया
  घेवडा
  घोटकी
  घोडबंदर
  घोडा
  घोडाघांट
  घोडाबारी
  घोडासर
  घोडें
  घोडेघांस
  घोरपड
  घोरपडी
  घोरपडे
  घोरी घराणें
  घोशी
  घोसाळे
  घोसी
  घोळ
 
 
  चउमू
  चकमा
  चकला रोषनाबाद
  चकवाल
  चकिया
  चक्कियर
  चक्कीनोआरो
  चक्रपाणि
  चक्रवर्ती
  चक्राप्पा
  चंगनाचेरी
  चंगर
  चच, चचनामा
  चचान
  चटया
  चडार
  चंडी
  चतुरमहाल
  चतुर साबाजी
  चतुरसिंग
  चतुर्थ
  चत्रा
  चॅथॅम
  चंदगड
  चंद घराणे
  चंदन
  चंदभाट
  चंदरभान
  चंदावरकर, नारायण गणेश
  चंदासाहेब
  चंदीपुर
  चंदेरी
  चंदेल्ल
  चंदौली
  चंदौसी
  चंद्र
  चंद्रकोना
  चंद्रगिरी
  चंद्रगुप्त
  चंद्रगोमिन्
  चंद्रनगर
  चंद्रभागा
  चंद्रहास
  चंद्रावती अथवा चंद्रावली
  चन्नगिरी
  चन्नपट्टण
  चन्नबसव
  चन्नरायपट्टण
  चंपा
  चंपानेर
  चपारण
  चंपावत
  चंपाषष्ठी
  चंबळा नदी
  चबा संस्थान
  चमारडी
  चरक
  चरखा
  चरखारी
  चरणदासी
  चरणव्यूह
  चरबी
  चरबीचें झाड
  चरी
  चर्मण्वती
  चलत-चित्रें
  चलन
  चल्लाकेरे
  चवळी
  चहा
  चक्षुर्मंनु
  चाकण
  चाकवत
  चागई
  चांगदेव
  चांगभकार
  चांगा केशवदास
  चाघताइखान
  चांचेगिरी
  चाचो
  चांडोद
  चाणक्य
  चातुर्मास्य
  चातुर्मास्य याग
  चातुर्वर्ण्य
  चात्सु
  चादचा
  चांदपूर
  चांदबिबी
  चांदभाट
  चांदला
  चांदवड
  चांदा
  चांदूर
  चांदूर बाजार
  चांद्रायण
  चानन शानन
  चानस्मा
  चानाल
  चानोड
  चाप्रा
  चाफळ
  चाबुआ
  चांभार
  चाम
  चामखीळ
  चामन
  चामराजनगर
  चामुंड
  चामुर्शी
  चार
  चारखा
  चारण
  चारदुआरं
  चारसद
  चारा
  चारीकार
  चार्टिझम
  चार्लंमांट, अर्ल ऑफ
  चार्वाक
  चालुक्य घराणें
  चालसिस
  चावडा
  चावंद
  चास-कमान
  चॉसर
  चासा
  चाहमान उर्फ चौहान
  चाळिसगांव
  चिक
  चिकंजी
  चिकबळ्ळापूर
  चिकाकोल
  चिकोडी
  चिक्कणर्ति
  चिक्केरूर
  चिक्टीआबर
  चिक्नायकन्हळ्ळी
  चिक्मगळूर
  चिखलदरा
  चिखली
  चिंगलपट
  चिंच
  चिचगड, जमीनदारी
  चिंचलीगदड
  चिंचवड
  चिचेवाडा
  चिंचौली
  चिंच्यु
  चिटणीस
  चितलनगर जमीनदारी
  चितळ
  चितळदुर्ग
  चिताकुल
  चिंतामणी
  चिंतामणी कवि
  चिंतामणी रघुनाथाचार्य
  चितारी
  चिति
  चितोड
  चित्तगांग
  चित्तगांग डोंगराळ प्रदेश
  चित्ता
  चित्तूर
  चित्फिरोझपूर
  चित्रकला
  चित्रकाव्य
  चित्रकूट
  चित्रकोट
  चित्रगुप्त
  चित्ररथ
  चित्रसंग्रहालयें
  चित्रळ
  चित्रांगदा
  चित्रावाव
  चिदंबर दीक्षित
  चिदंबरम्
  चिंदविन
  चिंदविन नदी
  चिदानंद स्वामी
  चिनडोंगर
  चिनमुलगुंद
  चिन लोक
  चिनसुरा
  चिनाब
  चिनीमाती किंवा केओलिन
  चिन्नविरन्ना
  चिन्नूर
  चिन्योत
  चिपळूण
  चिपळूणकर, कृष्णशास्त्री
  चिपळूणकर, विष्णुशास्त्री
  चिफू
  चिमणाजीआप्पा
  चिमणाजी दामोदर
  चिमणी
  चिरक्कल
  चिराबा
  चिलखत-वेदकालांतहि
  चिलिअनवाला
  चिली
  चिल्का सरोवर
  चिस्ती
  चीझी, अॅंटोनें लिओनार्ड डि
  चीन
  चीनी
  चीपुरुपल्ले
  चीर
  चीराल
  चुका
  चुकचि
  चुटिया
  चुडा
  चुडा संस्थान
  चुडेश्वर
  चुना
  चुनार
  चुंबकजन्य विद्युद्यंत्र
  चुंबकत्व
  चुंबकीय दृकशास्त्र
  चुंबन
  चुमल्हारी
  चुरू
  चूडामण
  चेकोस्लोव्हेकिया
  चेंगीझखान
  चेचेंझे
  चेटवई
  चेट्टी
  चेदूब बेट
  चेंबर्स रॉबर्ट
  चेयूर
  चेर घराणें
  चेरात
  चेरापुंजी
  चेरिअल
  चेरुमन
  चेरो
  चेर्रा
  चेल
  चेसेलडेन, विल्यम
  चेस्टरफील्ड
  चेस्टरफील्ड फिलिफ
  चैतन्य
  चैतसिंग
  चैत्य
  चैन
  चैबासा
  चोखामेळा
  चोवो
  चोडवरम
  चोध्रा
  चोपडे
  चोपदार
  चोबारी
  चोंभा
  चोरांग्ल
  चोरासी
  चोरी
  चोल
  चोल घराणें व चोल साम्राज्य
  चोवीस परगणा जिल्हा
  चौंगू
  चौघाट
  चौथाई, चौथ
  चौधरी
  चौबे जहागीर
  चौल
  चौलमुग्रा
  च्यवन
 
  छछरौली
  छट्टू
  छतारी
  छत्तरपूर
  छत्तिसगड विभाग
  छत्रपूर तहशील
  छत्रसाल
  छत्रे, केरो लक्ष्मण
  छत्रे, विष्णु मोरेश्वर
  छत्रे, सदाशिव काशीनाथ
  छंद:शास्त्र
  छप्पन देशचे राजे
  छप्रौली
  छब्रा
  छलाल
  छात
  छापखाना
  छापिआ
  छाप्री
  छायाचित्रपेटिका
  छाल
  छालिअर
  छिंद, लल्ल
  छिंदवाडा
  छिंपा
  छिब्रामऊ तहसील
  छुईखदान
  छुटिया
  छोटा उदेपूर
  छोटानागपूर
  छोटी साद्री
 
  जकात
  जॅक्सन अॅंड्र
  जॅक्सन व्हिल्ले शहर
  जखमा
  जगजीवनदास
  जगत्याल
  जगदलपूर
  जगदीशपूर
  जगन्नाथ
  जगन्नाथपंडित
  जगन्नाथपुरी
  जगन्नाथ शंकरशेट, मुर्कुटे
  जंगम
  जगय्या पेटा
  जंगल
  जंगल महाल
  जगलूर
  जगाध्री
  जग्रांव
  जंगीपूर
  जघाशूल
  जंजिरा
  जझिया
  जटलंड
  जटामांसि
  जटायु
  जटासूर
  जठरदाह
  जठरव्रण
  जडजीवघाद
  जडद्रव्य
  जडभरत
  जडवाद
  जडान्नविषबाधा
  जडावाचें काम
  जत
  जतिंग रामेश्वर
  जंतुजन्य रोग
  जतोई
  जत्रा
  जंदिआल गुरु
  जंदिआला
  जंदोला
  जनक
  जनजसवंत
  जननेंद्रियांचे गुप्तरोग
  जनमेजय
  जनस्थान
  जनाबाई
  जनार्दनस्वामी
  जनावरें
  जनीजनार्दन
  जपान
  जपानी वार्निस
  जबलपुर
  जंबुकेश्वरस्
  जंबुद्वीप
  जबूसर
  जमखिंडी
  जमदग्नि
  जमरुड
  जमाखर्च
  जमाबंदी
  जमालखान
  जमालपुर
  जमिकुंता
  जमीन
  जमीनदार व कुळें
  जमीनमहसूल
  जमुई
  जमेका
  जमेसाबाद
  जम्नोत्री
  जम्मलमडुगु
  जम्मू
  जयगड
  जयचंद
  जयदेव
  जयद्रथ
  जयनगर
  जयपाल
  जयपूर
  जयपुर जमीनदारी
  जयपुर संस्थान
  जयमल्ल
  जयरथ शृंगार
  जयरामस्वामी
  जयरामात्मज
  जयविजय
  जयसिंह
  जर उतणें
  जरतार
  जरत्कारु
  जरदाळू
  जरा
  जरासंघ
  जरीपटका
  जर्मन सिल्व्हर
  जर्मनी
  जलंगी
  जलजन्य विद्युतशक्ति
  जलघा
  जलपैगुरी

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .