प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग तेरावा : घ - जलपैगुरी

चार्टिझम - विशिष्ट हक्काच्या सनदेबाबतची चवळ. सदरहू चळवळ इंग्लंडमध्यें इ. स. १८३७ मध्यें सुरू होऊन इ. स. १८५४ पर्यंत कमी अधिक प्रमाणांत चालू होती. ती राजकीय आणि सामाजिक अशा दोन्ही स्वरूपाची होती. इ. स. १८३२ मध्यें झालेली राजकीय सुधारणेची चळवळ ही मुख्यत्वें मध्यम स्थितींतल्या लोकांचीच असल्यामुळें तिच्या योगानें मजूर वर्गाचें समाधान झालेलें नव्हतें तथापि एक जें महत्वाचें तत्व य चळवळीनें निर्विवादपणें सिद्ध केलें तें असें कीं, इंग्रजी राज्यपद्धति ही प्रतिनिधिक तत्वांवरच उभारली गेली पाहिजे. त्यामुळें या चळवळीनें मजूरवर्गाचें जरी समाधान झालें नाहीं तरी तिनें व्यक्तिमतदानाच्या मार्गांत एक पाऊल पुढें टाकलें असें म्हणण्यास कांहीं हरकत नाहीं. प्रत्येक व्यक्तीस मतदानाचा हक्क देणें ही गोष्ट जरीं त्या वेळच्या लिबरल पक्षास मान्य नव्हती, तथापि ती जहाल पक्षास पूर्णपणें संमत होती, आणि स्वाभाविकपणेंच त्यावेळीं अत्यंत निकृष्टावस्थेंस पोहोंचलेल्या आणि स्वत:च्या आकांक्षा कोणत्याहि मार्गानें तृप्त करून घेण्यास आतुर असलेल्या मजूरवर्गाचें जहार पक्षाशीं संगनमत होऊन ‘कामगार लोकाचा संघ’ या संस्थेची स्थापना झाली. नंतर या संघांतील कांहीं सभासद मिळून एक मंडळ स्थापण्यांत आलें आणि त्या मंडळानें एक जाहीर सभा बोलावून कामगार लोकांच्या मागण्यांचें एक पत्रक तयार केलें. त्यांतील मुख्य कलमें येणेंप्रमाणें:-( १ ) सर्व दर्जाच्या पुरूषांस मतदानाचा हक्क असणें. ( २ ) पार्लमेंटच्या वार्षिक सभा बोलावणें. ( ३ ) चिठ्ठीनें-गुप्त रीतीनें मत देण्याची पद्धत अंमलांत आणणें. ( ४ ) मतदानाचा दर्जा ठरविण्यांत जिंदगीचा विचार न करणें. ( ५ ) सभासदांचें वेतन ठरविणें व ( ६ ) समानमतदारसंघ तयार करणें. या षट्सूत्रीस ‘लोकपक्षाची सनद’ असें विशिष्टार्थसूचक नांव देण्यांत आलें.

मजूर लोकांस ही चळवळ अत्यंत महत्वाची वाटत असल्यामुळें त्यांनीं या चळवळीचा जोरानें फैलाव करण्यास सुरूवात केली. मोठमोठ्या शहरांतून व्याख्यानें देऊन जागृति करण्यासाठीं प्रचारक नेमण्यांत आले. या चळवळीस मोठमोठ्या विद्वान आणि कर्तबगार अशा लोकांचा पाठिंबा मिळाला होता. त्यांमध्यें प्रमुखपणें ज्याचें नांव नमूद करतां येईल असा मनुष्य म्हणजे विल्यम लव्हेट हा होय. हा एक उत्तम लेखक असून कामगार लोकांच्या संघाचा चिटणीस होता. त्याचप्रमाणें दुसरा मोठा मनुष्य म्हणजे हेनरी व्हिन्सेस्ट हा होय. हा अत्यंत देखणा असून त्यावर वाग्देवतेची विशेष कृपा असल्याबद्दल त्याची ख्याति होती. त्याचा आवाज अतिशय मधुर असून प्रसंगविशेषीं आवाजास चढउतार देणें, भाषणांतील अस्खलितपणा आणि दुसर्‍याची हुबेहूब नक्कल करणें या गुणांच्या योगानें त्याची लोकांवर मोठी विलक्षण छाप बसत असे. त्याचे चहाते त्यास इंग्रजी “लोकशाहीचा तरूण डिमॉस्थिनीस्’ असें म्हणत असत. यांहिपेक्षां चळवळीच्या अग्रेसरत्वाचा मान विशेषेंकरून ज्याच्याकडे येऊं शकेल असा मनुष्य म्हणजे फर्गस ओकोनर हा होय. हा आयर्लंडचा रहिवासी असून यानें ‘दि नॉर्दर्न स्टार’ या नांवाचें एक वर्तमानपत्र सुरू केलें होतें. हें या चळवळीचें केवळ मुखपत्र समजलें जात असे.

१८३९ त झालेल्या परिषदेच्या वेळीं मात्र चळवळीचा कमजोरपणा लोकांच्या निदर्शनास येऊं लागला. एकंदर चळवळ्या लोकांमध्यें दोन तट पडले. एकाचें मत आपण शांततेच्या मार्गाचा अवलंब करावा असें होतें तर दुसर्‍या बाजूचे लोक प्रसंगीं अत्याचार करण्यासहि तयार होते. देशांत बेबंदशाही माजल्यामुळें सरकारी अधिकारी  या चळवळ्यांवर लक्ष ठेऊं लागले. तेव्हां सरकारी अधिकारी आणि चळवळीचे पुढारी यांमध्यें चकमकी  झडूं लागल्या. बर्मिंगहॅम शहरीं लव्हेट्, टेलर, कॉलिन्स या पुढार्‍यांस अटक करण्यांत आली. त्याबरोबर चळवळ्या लोकांच्या डोळ्यांत सलत असलेल्या कांहीं लोकांची मालमत्ता जाळून पोळून फस्त करून टाकण्यांत आली. मध्यंतरीं सुमारें १२, ८०,००० लोकांच्या सह्यांचा एक अर्ज कॉमन्स सभेकडे पाठविण्यांत आला. परंतु तो २३७ विरूद्ध ४८ अशा प्रचंड बहुमतानें नापास करण्यांत आला. अशा रीतीनें सकृद्दर्शनींच आपल्या अर्जाची वासलात लागलेली पहातांच चळवळे लोक अतिशय खवळून गेले, आणि न्यू पोर्टशहरीं त्यांनीं मोठा दंगा केला. हा दंगा इतिहासांत ‘दि वेल्श इन्सरेक्शन’ या नांवानें प्रसिद्धच आहे. या दंग्यानंतर सरकारनें मोठी दडपशाही सुरू केली व बर्‍याच जणांनां शिक्षा ठोठावल्या. त्यामुळें थोडक्याच कालांत चळवळीचें उग्र स्वरूप नाहींसें झालें. तशांत त्यांच्या पुढार्‍यांमध्यें मतभेद झाल्यामुळें चळवळ अगदींच कमजोर होऊन गेली. ही गोष्ट, दुसर्‍या खेपेस कॉमन्स सभेकडे जो अर्ज करण्यांत आला त्यांवर अवघ्या ३३,००० च सह्या होत्या, या गोष्टीवरून सिद्ध होत आहे.

तथापि इ. स. १८४८ मध्यें त्या चळवळीवर शेवटचा आघात होईपर्यंत ती थोड्याबहुत प्रमाणांत चालूंच होती. इ. स. १८४८ मध्यें फ्रान्स देशांत जी राज्यक्रांति झाली, तिच्या योगानें चळवळ करणार्‍या लोकांच्या अंत:करणांत नवीन आशांकुर उत्पन्न झाले. फ्रान्समधील लोकांनां जी गोष्ट करतां आली ती इंग्लंडमधील लोकांनां कां करतां येऊं नये, असा विचार त्यांच्या डोक्यांत घोळूं लागला. शेवटीं त्यांनीं पुन्हां एकदां कॉमन्ससभेकडे विनवणी अर्ज करावयाचा, आणि कामन्ससभेच्या सभासदांनां अर्जाचा योग्य तो विचार करण्यास भाग पाडील एवढें प्रचंड लोकमत अर्जास अनुकुल आहे ही गोष्ट त्यांच्या नजरेस आणून द्यावयाची, असा विचार ठरविला.
एक प्रचंड जाहीरसभा बोलावून कॉमन्स सभेकडे अर्ज पाठविण्याचें ठरविलें. तो अर्ज तीन पेट्यांमधून भरून उरण्याइतका मोठा होता. तो फर्गस ओकोनर यानें कॉमन्स सभेकडे सादर केला. त्याच्या सांगण्यांत त्या अर्जावर सत्तावन लक्ष लोकांच्या सह्या आहेत असें आलें. परंतु प्रत्यक्ष मोजून पहातां त्या सुमारें पावणेवीस लाखच भरल्या. त्यांतहि कित्येक सह्या लबाडीनें केलेल्या असून दुसर्‍याहि कित्येक बनावटच होत्या. अशा तर्‍हेनें अर्जाची नापत झाल्यामुळें त्याकडे कोणीं फारसें लक्ष दिलें नाहीं. यानंतर ५|६ वर्षेंपर्यंत ही चळवळ थोडीबहुत चालू होती. परंतु वस्तुत: ती असून नसल्यासारखीच होती असें म्हणणें भाग आहे.

प्रत्यक्ष परिणामाकडे पाहिलें असतां, ही चळवळ मोठ्या डौलांत सुरूं होऊन अखेरीस ओंफस ठरली असेंच वरवर पहाणारांस दिसून येईल. परंतु वस्तुस्थितीचें सूक्ष्म निरीक्षण करणारास असें आढळून येईल कीं सनदेमध्यें नमूद केलेल्या सर्व गोष्टी यथाकाल अमलांत येऊन चुकल्या आहेत. गेल्या तीस चाळीस वर्षांत झालेल्या इंग्लंडच्या प्रगतीचें श्रेय या चळवळीस कितपत देतां येईल हें जरी नक्की अजमावतां ओंल नाहीं, तथापि एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस इंग्लंडमध्यें ज्या स्वातंत्र्य-वृक्षाची पूर्णपणें वाढ झाल्याचें आपल्या दृष्टोत्पत्तीस येतें त्याचें बीजारोपण या चळवळीच्या वेळींच झालेलें होतें, ही गोष्ट कोणाहि इतिहासवाचकाच्या लक्षांत आल्याखेरीज राहणार नाहीं. [ ए. सोशल रिफॉर्म्स ].

   

खंड १३ : घ - जलपैगुरी  

 

 

 

  घंटय्याकवि
  घटोत्कच
  घटोत्कच लेणीं
  घड्याळ
  घनी
  घनौर
  घांट
  घाटगे
  घाटाळ
  घातमपूर
  घानची
  घायपात
  घारगड किल्ला
  घारघोडा
  घारापुरी
  घाशीराम कोतवाल
  घांसदाणा
  घासी
  घिरथ
  घिसाडी
  घुगुस
  घुंड
  घुबड
  घुराम
  घेरिया
  घेवडा
  घोटकी
  घोडबंदर
  घोडा
  घोडाघांट
  घोडाबारी
  घोडासर
  घोडें
  घोडेघांस
  घोरपड
  घोरपडी
  घोरपडे
  घोरी घराणें
  घोशी
  घोसाळे
  घोसी
  घोळ
 
 
  चउमू
  चकमा
  चकला रोषनाबाद
  चकवाल
  चकिया
  चक्कियर
  चक्कीनोआरो
  चक्रपाणि
  चक्रवर्ती
  चक्राप्पा
  चंगनाचेरी
  चंगर
  चच, चचनामा
  चचान
  चटया
  चडार
  चंडी
  चतुरमहाल
  चतुर साबाजी
  चतुरसिंग
  चतुर्थ
  चत्रा
  चॅथॅम
  चंदगड
  चंद घराणे
  चंदन
  चंदभाट
  चंदरभान
  चंदावरकर, नारायण गणेश
  चंदासाहेब
  चंदीपुर
  चंदेरी
  चंदेल्ल
  चंदौली
  चंदौसी
  चंद्र
  चंद्रकोना
  चंद्रगिरी
  चंद्रगुप्त
  चंद्रगोमिन्
  चंद्रनगर
  चंद्रभागा
  चंद्रहास
  चंद्रावती अथवा चंद्रावली
  चन्नगिरी
  चन्नपट्टण
  चन्नबसव
  चन्नरायपट्टण
  चंपा
  चंपानेर
  चपारण
  चंपावत
  चंपाषष्ठी
  चंबळा नदी
  चबा संस्थान
  चमारडी
  चरक
  चरखा
  चरखारी
  चरणदासी
  चरणव्यूह
  चरबी
  चरबीचें झाड
  चरी
  चर्मण्वती
  चलत-चित्रें
  चलन
  चल्लाकेरे
  चवळी
  चहा
  चक्षुर्मंनु
  चाकण
  चाकवत
  चागई
  चांगदेव
  चांगभकार
  चांगा केशवदास
  चाघताइखान
  चांचेगिरी
  चाचो
  चांडोद
  चाणक्य
  चातुर्मास्य
  चातुर्मास्य याग
  चातुर्वर्ण्य
  चात्सु
  चादचा
  चांदपूर
  चांदबिबी
  चांदभाट
  चांदला
  चांदवड
  चांदा
  चांदूर
  चांदूर बाजार
  चांद्रायण
  चानन शानन
  चानस्मा
  चानाल
  चानोड
  चाप्रा
  चाफळ
  चाबुआ
  चांभार
  चाम
  चामखीळ
  चामन
  चामराजनगर
  चामुंड
  चामुर्शी
  चार
  चारखा
  चारण
  चारदुआरं
  चारसद
  चारा
  चारीकार
  चार्टिझम
  चार्लंमांट, अर्ल ऑफ
  चार्वाक
  चालुक्य घराणें
  चालसिस
  चावडा
  चावंद
  चास-कमान
  चॉसर
  चासा
  चाहमान उर्फ चौहान
  चाळिसगांव
  चिक
  चिकंजी
  चिकबळ्ळापूर
  चिकाकोल
  चिकोडी
  चिक्कणर्ति
  चिक्केरूर
  चिक्टीआबर
  चिक्नायकन्हळ्ळी
  चिक्मगळूर
  चिखलदरा
  चिखली
  चिंगलपट
  चिंच
  चिचगड, जमीनदारी
  चिंचलीगदड
  चिंचवड
  चिचेवाडा
  चिंचौली
  चिंच्यु
  चिटणीस
  चितलनगर जमीनदारी
  चितळ
  चितळदुर्ग
  चिताकुल
  चिंतामणी
  चिंतामणी कवि
  चिंतामणी रघुनाथाचार्य
  चितारी
  चिति
  चितोड
  चित्तगांग
  चित्तगांग डोंगराळ प्रदेश
  चित्ता
  चित्तूर
  चित्फिरोझपूर
  चित्रकला
  चित्रकाव्य
  चित्रकूट
  चित्रकोट
  चित्रगुप्त
  चित्ररथ
  चित्रसंग्रहालयें
  चित्रळ
  चित्रांगदा
  चित्रावाव
  चिदंबर दीक्षित
  चिदंबरम्
  चिंदविन
  चिंदविन नदी
  चिदानंद स्वामी
  चिनडोंगर
  चिनमुलगुंद
  चिन लोक
  चिनसुरा
  चिनाब
  चिनीमाती किंवा केओलिन
  चिन्नविरन्ना
  चिन्नूर
  चिन्योत
  चिपळूण
  चिपळूणकर, कृष्णशास्त्री
  चिपळूणकर, विष्णुशास्त्री
  चिफू
  चिमणाजीआप्पा
  चिमणाजी दामोदर
  चिमणी
  चिरक्कल
  चिराबा
  चिलखत-वेदकालांतहि
  चिलिअनवाला
  चिली
  चिल्का सरोवर
  चिस्ती
  चीझी, अॅंटोनें लिओनार्ड डि
  चीन
  चीनी
  चीपुरुपल्ले
  चीर
  चीराल
  चुका
  चुकचि
  चुटिया
  चुडा
  चुडा संस्थान
  चुडेश्वर
  चुना
  चुनार
  चुंबकजन्य विद्युद्यंत्र
  चुंबकत्व
  चुंबकीय दृकशास्त्र
  चुंबन
  चुमल्हारी
  चुरू
  चूडामण
  चेकोस्लोव्हेकिया
  चेंगीझखान
  चेचेंझे
  चेटवई
  चेट्टी
  चेदूब बेट
  चेंबर्स रॉबर्ट
  चेयूर
  चेर घराणें
  चेरात
  चेरापुंजी
  चेरिअल
  चेरुमन
  चेरो
  चेर्रा
  चेल
  चेसेलडेन, विल्यम
  चेस्टरफील्ड
  चेस्टरफील्ड फिलिफ
  चैतन्य
  चैतसिंग
  चैत्य
  चैन
  चैबासा
  चोखामेळा
  चोवो
  चोडवरम
  चोध्रा
  चोपडे
  चोपदार
  चोबारी
  चोंभा
  चोरांग्ल
  चोरासी
  चोरी
  चोल
  चोल घराणें व चोल साम्राज्य
  चोवीस परगणा जिल्हा
  चौंगू
  चौघाट
  चौथाई, चौथ
  चौधरी
  चौबे जहागीर
  चौल
  चौलमुग्रा
  च्यवन
 
  छछरौली
  छट्टू
  छतारी
  छत्तरपूर
  छत्तिसगड विभाग
  छत्रपूर तहशील
  छत्रसाल
  छत्रे, केरो लक्ष्मण
  छत्रे, विष्णु मोरेश्वर
  छत्रे, सदाशिव काशीनाथ
  छंद:शास्त्र
  छप्पन देशचे राजे
  छप्रौली
  छब्रा
  छलाल
  छात
  छापखाना
  छापिआ
  छाप्री
  छायाचित्रपेटिका
  छाल
  छालिअर
  छिंद, लल्ल
  छिंदवाडा
  छिंपा
  छिब्रामऊ तहसील
  छुईखदान
  छुटिया
  छोटा उदेपूर
  छोटानागपूर
  छोटी साद्री
 
  जकात
  जॅक्सन अॅंड्र
  जॅक्सन व्हिल्ले शहर
  जखमा
  जगजीवनदास
  जगत्याल
  जगदलपूर
  जगदीशपूर
  जगन्नाथ
  जगन्नाथपंडित
  जगन्नाथपुरी
  जगन्नाथ शंकरशेट, मुर्कुटे
  जंगम
  जगय्या पेटा
  जंगल
  जंगल महाल
  जगलूर
  जगाध्री
  जग्रांव
  जंगीपूर
  जघाशूल
  जंजिरा
  जझिया
  जटलंड
  जटामांसि
  जटायु
  जटासूर
  जठरदाह
  जठरव्रण
  जडजीवघाद
  जडद्रव्य
  जडभरत
  जडवाद
  जडान्नविषबाधा
  जडावाचें काम
  जत
  जतिंग रामेश्वर
  जंतुजन्य रोग
  जतोई
  जत्रा
  जंदिआल गुरु
  जंदिआला
  जंदोला
  जनक
  जनजसवंत
  जननेंद्रियांचे गुप्तरोग
  जनमेजय
  जनस्थान
  जनाबाई
  जनार्दनस्वामी
  जनावरें
  जनीजनार्दन
  जपान
  जपानी वार्निस
  जबलपुर
  जंबुकेश्वरस्
  जंबुद्वीप
  जबूसर
  जमखिंडी
  जमदग्नि
  जमरुड
  जमाखर्च
  जमाबंदी
  जमालखान
  जमालपुर
  जमिकुंता
  जमीन
  जमीनदार व कुळें
  जमीनमहसूल
  जमुई
  जमेका
  जमेसाबाद
  जम्नोत्री
  जम्मलमडुगु
  जम्मू
  जयगड
  जयचंद
  जयदेव
  जयद्रथ
  जयनगर
  जयपाल
  जयपूर
  जयपुर जमीनदारी
  जयपुर संस्थान
  जयमल्ल
  जयरथ शृंगार
  जयरामस्वामी
  जयरामात्मज
  जयविजय
  जयसिंह
  जर उतणें
  जरतार
  जरत्कारु
  जरदाळू
  जरा
  जरासंघ
  जरीपटका
  जर्मन सिल्व्हर
  जर्मनी
  जलंगी
  जलजन्य विद्युतशक्ति
  जलघा
  जलपैगुरी

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .