प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग तेरावा : घ - जलपैगुरी

चंदन – या झाडास लॅटिनमध्यें सँटालम आलबम; इंग्रजीत सँडल; संस्कृतमध्यें चंदन, मल्यज, गंधसार; मराठीत चंदन; हिंदीत चंदल; गुजराथीत सुखड, इत्यादि नांवें आहेत.

वस्तुक्षेत्र – दक्षिण हिंदुस्थानच्या कोरड्या प्रदेशांत (म्हैसूर, कूर्ग, दक्षिण मराठा, हैदराबाद, कर्नाटक, पश्चिमघाट, निलगिरी पर्वत, कोइंबतूर प्रांती) हे झाड नैसर्गिकरीत्या उगवते. व उत्तर हिंदुस्थानांत याची मुख्यत: लागवड करतात. हें नेहमी हिरवें असून गवत व इतर झाडें असलेल्या वनप्रदेशांत, बहुधां तांबड्या अथवा खडकाळ जमिनींत वाढतें. हें झाड पुष्कळ झाडांवर बांडगुळाप्रमाणें वाढतें, व म्हणून ज्या जमिनींत दुसरीं झालें नसतात तथें याची लागवड करण्यास अडचण पडतें.  सुपीक जमिनीवर हें झाड चांगलें वाढतें, परंतु तेथील खोडांस चांगला वास येत नाही म्हणून बाजारांत तें हलक्या प्रतीचें ठरतें.

इतिहास - अगदी प्राचीन काळापासून हिंदुस्थानांत चंदनाची माहिती आहे. वैदिक ग्रंथांत, पुराणांत, व संस्कृत काव्यांत चंदनाचें उल्लेख पुष्कळ ठिकाणी आढळतात. कालिदासाच्या ऋतुसंहारांत “ मणिप्रकारा: सरसं च चंदन शुचौ प्रिये यांति जनस्य सेव्यतां | ” चंदनाचा असा मार्मिक रीतीनें उल्लेख केला आहे. संस्कृत ग्रंथकारांनी रंगावरून त्याच्या निरनिराळ्या जाती ठरविल्या आहेत. चंदन हे या लांकडाच्या वर्गाचें सर्वसाधारण नांव आहे. श्रीखंड म्हणजे खरे (अथवा पांढरें), चंदन व पीत चंदन म्हणजे हलकें ( अथवा पिवळें) चंदन. हे दोन्ही प्रकार स्टँटालम आलबम या नांवाखाली येतात. तांबड्या अथवा रक्तचंदनाच्या दोन जाती आहेत. हिंदुस्थान व चीन देशांत येणाया प्राचीन अरबी व्यापायांनां या निरनिराळ्या प्रकारच्या चंदनी लाकंडांची माहिती होती.

तेराव्या शतकांत मार्कोपोलोनें रक्तचंदन व साधें चंदन यांचा उल्लेख केला आहे. व गार्सियाडि ओर्टा म्हणतो की, पांढरे व पिवळें चंदनाचें झाड तिमोरमध्यें होतें. त्याला तिमोरमध्यें चंदन व अरब लोक सदल म्हणत व इतर प्रकारचें चंदनी झाड मलाया बेटांत, व व्हर्मेल्हो नांवाचें एक विशिष्ट प्रकारचें तांबडे चंदनी झाड तेनासरीममध्यें उत्पन्न होतें.

लागवड – चंदनवृक्ष इतर बयाच झाडावंर बांडगुळाप्रमाणें वाढतो. या गोष्टीच्या काळजीपूर्वक अभ्यासानें लागवडीच्या पध्दतीतील अत्यावश्यक सुधारणांचा, व “ स्पाईक” नांवाच्या विशिष्ट रोगाच्या स्पष्टीकरणाचा शोध लागण्याचा संभव आहे. श्रीयुत रामराव नांवाच्या गृहस्थानें बांडगुळत्वांचें उत्कृष्ट उदाहरणासह वर्णन करून चंदनवृक्ष ज्यांवर होतो अशा शंभर पोषक वृक्षांची यादी आपल्या लेखांत दिली आहे. [ इंडि. फॉरे. २९ पृ. ३८६-९]

कृत्रिम रीतीनें चंदन वृक्षांच्या पुनर्लागवडीस झुडुपें वाढविल्यानें बरीच मदत होते व ही गोष्ट आग, व चराई टाळ्ल्यानें साधतें. झुडूप दोन तीन फूट उंच वाढल्यावर पक्ष्यांनी टाकलेल्या बियांपासून नैसर्गिक रीतीनें चंदनवृक्ष पुन्हा उत्पन्न होतो, व शेव पाडण्यानें जास्त मदत होईल. रामराव म्हणतात कीं, रान काढणें (निंदण) घातुक आहे. झुडुपें दाट होतात तेव्हां फक्त खच्ची करावी. दहा वर्षांत झाडाचा घेर सरासरी ८ इंच वाढतो. चाळीस वर्षे वयाच्या झाडाचा घेर जमीनीपासून ४ || फूट अंतरावर कमीत कमी ३२ इंच असतो. आणि या वेळी हें झाड उपयोग करण्यास लायक होतें.

चंदनवृक्षाला होणारे रोग – १८९२ मध्यें चंदन वृक्षावर एक प्रकारचा रोग झाल्याचें आढळून आलें. याचें कारण एक प्रकारचा चार शिंगट पंखांचा किडा होता असें आढळून आलें. कुर्गमध्यें २०८०० दूषित झाडें उपटून टाकण्यांत आली व इतर प्रांतांतहि असेंच करण्यांत आलें . परंतु यामुळें रोगप्रसाराचा प्रतिकार झाला नाही. मि. मँककार्थीनेंच प्रथम या रोगाचा उल्लेख केला व याला ‘ स्पाइक ’ हे नांव दिलें. रोग झालेल्या फांद्या उभ्या राहिल्यासारख्या दिसतात व यांना अरूंद, जाड, ताट पानें येतात व ही रोग जसजसा बळावत जातो तसतशी अकुंचित होत जातात. एका खांदीपासून दुस-या खांदीला रोग होतो, फुलें येत नाहीत व अखेरीस झाड मरतें. बटलर व बार्बर या दोघांनीहि दूषित वृक्षांची काळजीपूर्वक चिकित्सा केली परंतु त्यांना किडा किंवा सूक्ष्म जीव कांही एक सांपडलें नाही. दूषित वृक्षांच्या मुळांची, बुंध्यांपासून उपमुलांपर्यत तपासणी करण्यांत आली, परंतु रसशोषक लहान मुळ्यां सांपडण्यापूर्वीच ही मुळें मृत झाल्याचें आढळून आलें. हा रोग पीच-यलोप्रमाणें असतो असें बटलरनें सुचविलें, व कलम लावण्यानें हा रोग दुस-या झाडांत उत्पन्न करतां येतो किंवा नाही हा प्रयोगहि त्यानें करून पाहिला. परंतु हें अशक्य असल्याचें आढळून आलें. अद्याप या रोगाचें समाधानकारक स्पष्टीकरण सांपडलें नाही हें यावरून दिसून येईल, पंरतु पोषक वृक्षाच्या अपुरेपणामुळें पुरेसें पोषक द्रव्य मिळत नसल्यामुळें हा रोग होतो असा ब-याच तज्त्रांचा समज असल्याचें दिसतें.

चंदनीतेल व अत्तर – चंदन वृक्षांची अतिशय लागवड होत असलेल्या प्रदेशांत सुध्दां चंदनाचें तेल काढण्याचा धंदा किफायतशीर होणें मुष्कील पडतें. हिंदुस्थानांत अयोध्दा प्रांतांतील कनोज व  म्हैसूर संस्थानांत. चंदनी येथें चंदनी तेल तयार होतें.

सरकारी रिपोर्टांवरून समजतें की, लखनौ व जानपूर शहरांत पूर्वी चंदनी तेल काढण्याचे कित्येक कारखाने होते. परंतु ब-याच वर्षांपासून या शहरांतील हा धंदा मंदावला आहे, व कनोजच्या तेलाची खरेदी करण्याचा आतां वहिवाट पडली आहे. लखनौ व जानपूरच्या लोकांनी हें तेल बनविण्याची कृति पुढें दिल्याप्रमाणें वर्णन केली आहे :- या प्रांतांत पांढरें व तांबडें या दोन प्रकारच्या चंदनाचा उपयोग करतात. तांबडे चंदन औषध म्हणून व रंगविण्याच्या कामीं वापरतात, आणि पांढरें तेल काढण्याच्या कामीं वापरतात. या प्रांतात चंदनाची झाडें सर्वत्र सांपडतात. आजपर्यंत लांकूड बरेंच उपयोगांत आणीत असत, परंतु गेल्या १० वर्षांपासून स्थानिक लांकडांपासून कमी तेल निघाल्यामुळें म्हैसूर व मलबारमधील लांकूड मुंबईहून मागवितात. मुंबईच्या जास्त ओलसर प्रदेशांतील चंदनी लांकूड तेल काढण्याकरितां उत्कृष्ट असें समजलें जातें. पैदाशीच्या देशाच्या हर्वेतील ओलाव्यावर तेलाचें प्रमाण अवलंबून असतें असें मानतात.

प्रथम चंदनी लांकडांची भुकटी करून सुमारें ४० ते ६० पौंड भुकटी ४८ तासपर्यंत स्वच्छ पाण्यांत भिजवितात, नंतर तांब्याच्या ऊर्ध्वपातन यंत्रांत ती घालतात. तैलमिश्रित पाण्याचें बाष्पीभवन होतें व नेहमीच्या पध्दतीनें त्याला द्रवरूप बनविण्यांत येतें. थंड झाल्यावर तेल पाण्यावर तरंगतें, तें निराळें काढून घेतात. नंतर त्याला कित्येक रीतीनी शुध्द करतात; फिल्टरांतून गाळतात, किंवा बुडांशी इतर मिश्रित पदार्थ जमा होईपर्यंत एक वर्षपर्यंत न हालवितां काळजीनें ठेवितात. कित्येक प्रकारचें पाणी इतर पाण्यापेक्षां उच्च प्रतीचें असल्यामुळें पाण्याचें अंग (या कृतीत) महत्वाचें आहे असें समजतात. कनोजमध्ये लांकूड मऊ केल्यानंतर त्या लांकडापासून तेल निघणें सुलभ जातें. कनोज येथें एक मण चंदनी लाकडापासून २| ते ३ शेर तेल निघतें असें म्हणतात. भट्टीतून प्रथम जें तेल निघतें तें उत्कृष्ट प्रतीचें असतें. तेल बनविणारांनी पुढील नियम घालून दिले आहेत:- (१) एकसारखी आंच दिली पाहिजे; (२) भरल्याबरोबर ग्राहक पात्रें काढून घेतली पाहिजेत; (३) स्वच्छता अवश्यक आहे. भट्टीची आंतील कल्हई गेलेली असल्यास तांब्यामुळें तेलाचा रंग हिरवट होतो; (४) वाफ बाहेर निघणार नाहीं अशा प्रकारें सर्व सांधे घट्ट असलें पाहिजेत. चंदनी तेलाचे पुष्कळ प्रकार आहेत.

कनोज येथे बनविलेल्या तेलास मलियागिरी म्हणतात; हलक्या प्रतीच्या तेलास काठियावाला व जहाजी म्हणतात. परंतु हलक्या प्रतीचें तेल कनोज येथें बनवीत नाहीत, व असलें तेल व्यापारी लोक भेसळ करण्याकरितां वापरतात असा समज आहे. कनोज येथें सालीना सुमारें १०० मण तेल बनत असे. परंतु चंदनी लाकूड महाग झाल्यामुळें पैदास कमी होत आहे व व्यापारी लोक तेलाची भेसळ करतात अशी तक्रार ऐकूं येते. कनोजच्या साधारण प्रतीच्या तेलास शेरास रू. १७ किंमत पडते.

व्यापार :- म्हैसूर व कुर्गमधील चंदनी लांकडाची पुरातन काळापासून प्रसिध्दि आहे. शिवाय हें तेल उत्कृष्ट प्रतीचें गणलें जातें. हिंदुस्थानाला खया चंदनी लांकडाचा पुरवठा दक्षिण व पश्चिम हिंदुस्थानांतून होतो, व हा क्रम फार प्राचीन काळापासून होता असेंच सिध्द होतें. वेस्ट इंडियन म्हणून एक तिस-या प्रतीचे चंदन मिळतें. परंतु हें वस्तुत: व्हेनेझुएला देशांतून येतें. म्हैसूर मधून १८४१ टन; कुर्गमधून १०२ टन;  मद्रास इलाख्यांतून ७५ टन व मुंबईहूनहि ब-याचाशा चंदनी लांकडाची विक्री होते, एकंदर २००० टन चंदनी लाकूड ४०,००० पौंडास सालीना विकलें जातें. म्हैसूरमध्यें २४० मैल लांब, १६ मैल रूंद अशी नैऋत्येकडून वायव्येकडे जाणारी जमिनीची पट्टी चंदनी वृक्षांनीं आच्छादिलेली आहे. पुढें पूर्वेस लहानसा दुसरा एक चंदन वृक्षांचा टापू आहे. या दोन्ही प्रदेशाचें क्षेत्रफळ ५४५० चौरस मैल आहे. म्हणून जगास चंदन पुरविणारा हा मुख्य प्रदेश आहे, असे ह्मणतां येईल;  कारण एकंदर वार्षिक पुरवठ्याचा सात अष्टमांश भाग म्हैसूरमध्यें उत्पन्न होतो. वीस पौडांहून कमी वजनाच्या नसलेल्या उत्कृष्ट प्रतीच्या ओंढ्यापासून अगदी हलक्या दर्ज्याच्या चु-यापर्यंत चदनांचे अठरा विभाग केले जातात. चंदनी तेलाचे व लांकडाचें अनेक औषधी उपयोग आहेत. [ वँट.]

   

खंड १३ : घ - जलपैगुरी  

 

 

 

  घंटय्याकवि
  घटोत्कच
  घटोत्कच लेणीं
  घड्याळ
  घनी
  घनौर
  घांट
  घाटगे
  घाटाळ
  घातमपूर
  घानची
  घायपात
  घारगड किल्ला
  घारघोडा
  घारापुरी
  घाशीराम कोतवाल
  घांसदाणा
  घासी
  घिरथ
  घिसाडी
  घुगुस
  घुंड
  घुबड
  घुराम
  घेरिया
  घेवडा
  घोटकी
  घोडबंदर
  घोडा
  घोडाघांट
  घोडाबारी
  घोडासर
  घोडें
  घोडेघांस
  घोरपड
  घोरपडी
  घोरपडे
  घोरी घराणें
  घोशी
  घोसाळे
  घोसी
  घोळ
 
 
  चउमू
  चकमा
  चकला रोषनाबाद
  चकवाल
  चकिया
  चक्कियर
  चक्कीनोआरो
  चक्रपाणि
  चक्रवर्ती
  चक्राप्पा
  चंगनाचेरी
  चंगर
  चच, चचनामा
  चचान
  चटया
  चडार
  चंडी
  चतुरमहाल
  चतुर साबाजी
  चतुरसिंग
  चतुर्थ
  चत्रा
  चॅथॅम
  चंदगड
  चंद घराणे
  चंदन
  चंदभाट
  चंदरभान
  चंदावरकर, नारायण गणेश
  चंदासाहेब
  चंदीपुर
  चंदेरी
  चंदेल्ल
  चंदौली
  चंदौसी
  चंद्र
  चंद्रकोना
  चंद्रगिरी
  चंद्रगुप्त
  चंद्रगोमिन्
  चंद्रनगर
  चंद्रभागा
  चंद्रहास
  चंद्रावती अथवा चंद्रावली
  चन्नगिरी
  चन्नपट्टण
  चन्नबसव
  चन्नरायपट्टण
  चंपा
  चंपानेर
  चपारण
  चंपावत
  चंपाषष्ठी
  चंबळा नदी
  चबा संस्थान
  चमारडी
  चरक
  चरखा
  चरखारी
  चरणदासी
  चरणव्यूह
  चरबी
  चरबीचें झाड
  चरी
  चर्मण्वती
  चलत-चित्रें
  चलन
  चल्लाकेरे
  चवळी
  चहा
  चक्षुर्मंनु
  चाकण
  चाकवत
  चागई
  चांगदेव
  चांगभकार
  चांगा केशवदास
  चाघताइखान
  चांचेगिरी
  चाचो
  चांडोद
  चाणक्य
  चातुर्मास्य
  चातुर्मास्य याग
  चातुर्वर्ण्य
  चात्सु
  चादचा
  चांदपूर
  चांदबिबी
  चांदभाट
  चांदला
  चांदवड
  चांदा
  चांदूर
  चांदूर बाजार
  चांद्रायण
  चानन शानन
  चानस्मा
  चानाल
  चानोड
  चाप्रा
  चाफळ
  चाबुआ
  चांभार
  चाम
  चामखीळ
  चामन
  चामराजनगर
  चामुंड
  चामुर्शी
  चार
  चारखा
  चारण
  चारदुआरं
  चारसद
  चारा
  चारीकार
  चार्टिझम
  चार्लंमांट, अर्ल ऑफ
  चार्वाक
  चालुक्य घराणें
  चालसिस
  चावडा
  चावंद
  चास-कमान
  चॉसर
  चासा
  चाहमान उर्फ चौहान
  चाळिसगांव
  चिक
  चिकंजी
  चिकबळ्ळापूर
  चिकाकोल
  चिकोडी
  चिक्कणर्ति
  चिक्केरूर
  चिक्टीआबर
  चिक्नायकन्हळ्ळी
  चिक्मगळूर
  चिखलदरा
  चिखली
  चिंगलपट
  चिंच
  चिचगड, जमीनदारी
  चिंचलीगदड
  चिंचवड
  चिचेवाडा
  चिंचौली
  चिंच्यु
  चिटणीस
  चितलनगर जमीनदारी
  चितळ
  चितळदुर्ग
  चिताकुल
  चिंतामणी
  चिंतामणी कवि
  चिंतामणी रघुनाथाचार्य
  चितारी
  चिति
  चितोड
  चित्तगांग
  चित्तगांग डोंगराळ प्रदेश
  चित्ता
  चित्तूर
  चित्फिरोझपूर
  चित्रकला
  चित्रकाव्य
  चित्रकूट
  चित्रकोट
  चित्रगुप्त
  चित्ररथ
  चित्रसंग्रहालयें
  चित्रळ
  चित्रांगदा
  चित्रावाव
  चिदंबर दीक्षित
  चिदंबरम्
  चिंदविन
  चिंदविन नदी
  चिदानंद स्वामी
  चिनडोंगर
  चिनमुलगुंद
  चिन लोक
  चिनसुरा
  चिनाब
  चिनीमाती किंवा केओलिन
  चिन्नविरन्ना
  चिन्नूर
  चिन्योत
  चिपळूण
  चिपळूणकर, कृष्णशास्त्री
  चिपळूणकर, विष्णुशास्त्री
  चिफू
  चिमणाजीआप्पा
  चिमणाजी दामोदर
  चिमणी
  चिरक्कल
  चिराबा
  चिलखत-वेदकालांतहि
  चिलिअनवाला
  चिली
  चिल्का सरोवर
  चिस्ती
  चीझी, अॅंटोनें लिओनार्ड डि
  चीन
  चीनी
  चीपुरुपल्ले
  चीर
  चीराल
  चुका
  चुकचि
  चुटिया
  चुडा
  चुडा संस्थान
  चुडेश्वर
  चुना
  चुनार
  चुंबकजन्य विद्युद्यंत्र
  चुंबकत्व
  चुंबकीय दृकशास्त्र
  चुंबन
  चुमल्हारी
  चुरू
  चूडामण
  चेकोस्लोव्हेकिया
  चेंगीझखान
  चेचेंझे
  चेटवई
  चेट्टी
  चेदूब बेट
  चेंबर्स रॉबर्ट
  चेयूर
  चेर घराणें
  चेरात
  चेरापुंजी
  चेरिअल
  चेरुमन
  चेरो
  चेर्रा
  चेल
  चेसेलडेन, विल्यम
  चेस्टरफील्ड
  चेस्टरफील्ड फिलिफ
  चैतन्य
  चैतसिंग
  चैत्य
  चैन
  चैबासा
  चोखामेळा
  चोवो
  चोडवरम
  चोध्रा
  चोपडे
  चोपदार
  चोबारी
  चोंभा
  चोरांग्ल
  चोरासी
  चोरी
  चोल
  चोल घराणें व चोल साम्राज्य
  चोवीस परगणा जिल्हा
  चौंगू
  चौघाट
  चौथाई, चौथ
  चौधरी
  चौबे जहागीर
  चौल
  चौलमुग्रा
  च्यवन
 
  छछरौली
  छट्टू
  छतारी
  छत्तरपूर
  छत्तिसगड विभाग
  छत्रपूर तहशील
  छत्रसाल
  छत्रे, केरो लक्ष्मण
  छत्रे, विष्णु मोरेश्वर
  छत्रे, सदाशिव काशीनाथ
  छंद:शास्त्र
  छप्पन देशचे राजे
  छप्रौली
  छब्रा
  छलाल
  छात
  छापखाना
  छापिआ
  छाप्री
  छायाचित्रपेटिका
  छाल
  छालिअर
  छिंद, लल्ल
  छिंदवाडा
  छिंपा
  छिब्रामऊ तहसील
  छुईखदान
  छुटिया
  छोटा उदेपूर
  छोटानागपूर
  छोटी साद्री
 
  जकात
  जॅक्सन अॅंड्र
  जॅक्सन व्हिल्ले शहर
  जखमा
  जगजीवनदास
  जगत्याल
  जगदलपूर
  जगदीशपूर
  जगन्नाथ
  जगन्नाथपंडित
  जगन्नाथपुरी
  जगन्नाथ शंकरशेट, मुर्कुटे
  जंगम
  जगय्या पेटा
  जंगल
  जंगल महाल
  जगलूर
  जगाध्री
  जग्रांव
  जंगीपूर
  जघाशूल
  जंजिरा
  जझिया
  जटलंड
  जटामांसि
  जटायु
  जटासूर
  जठरदाह
  जठरव्रण
  जडजीवघाद
  जडद्रव्य
  जडभरत
  जडवाद
  जडान्नविषबाधा
  जडावाचें काम
  जत
  जतिंग रामेश्वर
  जंतुजन्य रोग
  जतोई
  जत्रा
  जंदिआल गुरु
  जंदिआला
  जंदोला
  जनक
  जनजसवंत
  जननेंद्रियांचे गुप्तरोग
  जनमेजय
  जनस्थान
  जनाबाई
  जनार्दनस्वामी
  जनावरें
  जनीजनार्दन
  जपान
  जपानी वार्निस
  जबलपुर
  जंबुकेश्वरस्
  जंबुद्वीप
  जबूसर
  जमखिंडी
  जमदग्नि
  जमरुड
  जमाखर्च
  जमाबंदी
  जमालखान
  जमालपुर
  जमिकुंता
  जमीन
  जमीनदार व कुळें
  जमीनमहसूल
  जमुई
  जमेका
  जमेसाबाद
  जम्नोत्री
  जम्मलमडुगु
  जम्मू
  जयगड
  जयचंद
  जयदेव
  जयद्रथ
  जयनगर
  जयपाल
  जयपूर
  जयपुर जमीनदारी
  जयपुर संस्थान
  जयमल्ल
  जयरथ शृंगार
  जयरामस्वामी
  जयरामात्मज
  जयविजय
  जयसिंह
  जर उतणें
  जरतार
  जरत्कारु
  जरदाळू
  जरा
  जरासंघ
  जरीपटका
  जर्मन सिल्व्हर
  जर्मनी
  जलंगी
  जलजन्य विद्युतशक्ति
  जलघा
  जलपैगुरी

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .