प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग तेरावा : घ - जलपैगुरी

चटया - जमीनीवर अंथरण्याकरितां, लांकडी सामान झांकण्याकरितां. पडदे करून टांगण्याकरितां व इतर कित्येक कामांकरितां चटयांचा उपयोग केला जातो. विलायतेंत नारळीच्या झाडांच्या तंतूपासून अनेक खरबरीत गालिचे तयार करण्यांत येतात. दारांत अंथरण्याच्या चटया बनविण्याकरितां वेत, निरनिराळें गवत व नारळीच्या झावळ्या इत्यादिकांच्या तंतूंचा उपयोग करण्यांत येतो. चटया एक किंवा अनेक रंगाच्या व आकाराच्या असतात. त्यांवर नांवेहि लिहितात. दारांत टाकण्याच्या व जमिनीवर अंथण्याच्या चटया तयार करण्याच्या कामी वेध पाडलेलें रबर व तारेंनें विणलेलें सामान यांचाहि उपयोग करण्यांत येतो. विविध प्रकारच्या गवतांपासून रंगीबेरंगी व त-हेत-हेच्या चटया करण्याचा धंदा हिंदुस्थान, जपान वगैरे पौरस्त्य देशांत अस्तित्त्वांत आहे. अनेक ओबडधोबड चटया करण्याचे कारखाने रशियांत आहेत. व्हायाटका, निझनीनोव्हगोराड, कॉस्ट्रोमा, काझन, पर्म व सिम्बस्क या ठिकाणी रशियाप्रमाणें चटयांचे कारखाने आहेत.

हिंदुस्थानांत चटयांचा धंदा फार मोठ्या प्रमाणांत चालतो व त्यांची निर्गतहि फार होते. अनेक वस्तूंच्या चटया बनवितात. त्यांची सविस्तर माहिती पुढें दिली आहे.

चटया दोन प्रकारच्या असतात. मागावर विणलेल्या किंवा हातानें गुंफलेल्या. विणलेल्या चटयांविषयी माहिती गालीचे, सतरंज्या आणि घोंगड्या या विणकापडाच्या माहितींत जाईल, पुढील स्थळी होणाया हातानें गुंफलेल्या गवताच्या चटया फार प्रख्यात आहेत :-

(१)  तिन्नेवेल्लीच्या मलवार किनायावरील पालघाट आणि दक्षिण हिंदुस्थानांतील गंजम. (२) बंगालमध्यें मैदापूर आणि कलकत्ता. (३) आसाममधील ‘सीतलपति’ चटया. (४) दक्षिणहिंदुस्थान आणि बंगालमधील काथ्याच्या चटया. (५) उत्तरहिंदुस्थानांतील अलाहावाद, आग्रा आणि दिल्ली येथील. मुंज ’ गवताच्या चटया. (६) शिंदीच्या व माडाच्या झावळ्यांच्या चटया; या पश्चिम व दक्षिणहिंदुस्थानांत वापरतात. यांनां शेलू चटया म्हणतात.

चट्यांतील कच्या मालाचे प्रकार - (१) घायपात. याच्या दया, चटया आणि दोर करतात. (‘घायपात’ पहा). (२) निरनिराळ्या जातीचे बांबू; (३) वेत; (४) क्लिनोजिन डायकोटोमा. याची सीतलपति, मुक्तापात, मूर्त, थिन, गोडुनीक, भूद्रा इत्यादि नांवें आहेत. हें झुडूप बंगाल, आसाम, बह्मदेश, मलाया द्वीपकल्प याठिकाणी ओलसर जमीनीत होतें.

या झुडपाच्या दांड्यापासून किंवा देंठापासून सीतलपति किंवा थंड चटया तयार करितात. ह्या चटया अतिशय थंड असल्यामुळें यूरोपियन व एतद्देशीय लोक उन्हाळ्यांत त्यांचा उपयोग अंथरूणावर चादरीखाली घालण्याकरितां करतात. लेडनहाल स्ट्रीटमधील ईस्ट इंडिया हौसच्या मुख्य सज्जामध्यें याच चटया पूर्वी अंथरीत होते असें म्हणतात व ही एक ऐतिहासिकद्दृष्टया येथें नमूद करण्यासारखी गोष्ट आहे. चकाकी, गुळगुळितपणा व सुबकपणा यांवर चटयांची किंमत अवलंबून असते व अत्यंत गुळगुळीत चटईवरून सापसुध्दां जाऊं शकत नाही असें म्हणतात. या चटयांची किंमत रू. २ पासून रू. १०० पर्यत असते. या चटया विणण्याचें काम फरिदपूर, बकरगंज, टिप्पेरा, चित्तगांव, सिलहट, आसामांतील काचर, आणि ब्रह्मदेशांतील हेंझाडा, येथें बहुतकरून बायका करतात. पनामा तंतूंच्या ऐवजी साहेबी टोप्या करण्याकरितां याचा उपयोग करतां येईल असें कांही लोकांचें मत आहे.

(५) कोकोस नुसिफेरा किवा काथ्या; (६) पंखे तयार करण्याचा ताड (कोरिफा उम्ब्राकुलिफेरा); (७) सणाचे तंतू किंवा दोर (क्रोटलरिया जन्सिआ) : (८) लव्हाळा (सायपेरस टेगेटम); (९) कापुरकचरी, शेंदुरी वगैरे (हेडिचिअम स्पिकाटम); डोंगरी लोक याच्या पानांच्या चटया करतात. (१०) हिबिस्कस टिलिआसिअस: हें एक लहान झुडूप असून त्यापासून चटया, दोर, आणि कागदहि होऊं शकेल. पंजाबमध्यें याच्या खाटा, गाड्यांचे कठडे वगैरे जिनसा तयार करतात. न्यू कालेडोनिआ आणि ताहिति येथें याच्यापासून मासे धरण्याची जाळी तयार करतात. (११) भाबरगवत (इसचेनम अंगुस्तिफोलिअम); (१२) जंकस एफुसस; हें लव्हाळें सिक्किम, हिमालय आणि खासिया डोंगरांत होतें. (१३) तराई प्रांतांतील बांबू (मेलोकन्ना बांबू सॉइडेस). (१४) वझिरि चटया (नन्नोरहोप्स रिट्चीना); याला मझ्री, पथ, किलु, प्फिस इत्यादि नांवें आहेत. सिंध, पश्चिम पंजाब, कुरम खोरें, बलुचिस्तान आणि हरणईजवळील बराच भाग या ठिकाणी याची उत्पत्ति होते. (१५) गुल्गा, निप फ्रुटिकन्स; यास गोलफळ, गोलपत्ता, दानि इत्यादि नांवे आहेत. सुंदरबन, चित्तगांव, ब्रह्मदेश आणि अंदमान बेंटें या ठिकाणी हें होतें. (१६) भाताचा पेंढा (राइस स्ट्रॉ) याच्या चटया व दोया करितात (१७) केवडा (पँडानस, पाइन), स्क्रु; ही झाडें दक्षिण हिंदुस्थानच्या वालुकामय किनायांवर ब्रह्मदेशांत व अंदमान बेटांत होतात. (१८) खजूर, शिंदी वगैरेच्या झावळ्या (फोनिक्स); (१९) प्राग्माइट्स किंवा बेत; ही हिंदुस्थनाच्या उष्णकटिबंधांत, दलदलीच्या जागी होतांत. (२०) एक जातीचा बांबू (स्यूडोस्टाच्युम); (२१) भुंज गवत; (२२) टायफा उर्फ हत्तिगवत, (२३) वाळा (वेटिव्हेरीआ झिझानिओइडस) खस. याखेरीज रबर, लोखंडाच्या तारा, ताग, सण, जूट वगैरेंच्या दोया, नारळी, ताड, शिंदी यांच्या झावळ्या इत्यादिकांपासून चटया तयार होतात.

गवती चटया, (कलकत्ता) :- लव्हाळ्याच्या कांड्यापासून चटया करितात. जाड्याभरड्या चटया करावयाच्या असल्यास लव्हाळ्याच्या  पट्टया काढाव्या लागत नाहीत;  परंतु सुबक चटया करावयाच्या असल्यास लव्हाळ्याच्या बारीक बारीक पट्टया काढाव्या लागतात. लव्हाळ्याच्या पट्टया काढून त्या वाळवितात. पट्टया काढण्यांचे काम फार कठिण असतें. पट्टया काढून त्या वाळविण्यांचे काम बायका करितात. पुरूषांचें काम चटया विणण्याचें असतें. “मुदर काटी ” लव्हाळ्याचा चटया करण्याच्या कामी उपयोग फार होतो. उत्तम चटया तिनेवेल्लीमध्यें होत असून त्या “ गोल मेथी ” लव्हाळ्याच्या करितात. कोचीन, पलामपेठ, पालघाट, बेलोर, इंद्रावती, शेवर, तालापियर, मिदनापूर येथील चटयाहि फार प्रसिध्द आहेत.

कारखाने – जाड्याभरड्या व सुबक या दोन्ही चटया करण्याची पध्दति सारखीच आहे. चटया करितांना १ किंवा १ || इंचाच्या अंतरावर सुतळीचे संडे जमीनीवर टाकतात व दोन्ही टोकांनां एका बांबूला सारख्या अंतरावर बांधतात. नंतर एका लांकडी सुईंत लव्हाळ्याच्या बारीक पट्टया ओवून त्यांनी सुतळीच्या एकदां वर व एकदां खाली अशी  वीण घेतात व वीण घट्ट यावी म्हणून ती कुंच्यानें दाबतात. अजून यंत्रानें चटया करण्याची कला हिंदुस्थानांत निघाली नाही.

मद्रास प्रांतांतील चटया बहुधां सुंदर व रंगीत असून त्यांत बरेंच कसब असतें. कलकत्याच्या चटया साध्या पण सुबक असतात. पश्चिम हिंदुस्थानांत चटया करण्याजोगी गवतें पुष्कळ आहेत, परंतु त्या भागांतील लोक त्यांचा या कामी उपयोग करीत नाहीत. चटयांचा व्यापार परदेशांशीहि चालतो. अलीकडे हा व्यापार फार वाढत चालला आहे. [वॅट]

   

खंड १३ : घ - जलपैगुरी  

 

 

 

  घंटय्याकवि
  घटोत्कच
  घटोत्कच लेणीं
  घड्याळ
  घनी
  घनौर
  घांट
  घाटगे
  घाटाळ
  घातमपूर
  घानची
  घायपात
  घारगड किल्ला
  घारघोडा
  घारापुरी
  घाशीराम कोतवाल
  घांसदाणा
  घासी
  घिरथ
  घिसाडी
  घुगुस
  घुंड
  घुबड
  घुराम
  घेरिया
  घेवडा
  घोटकी
  घोडबंदर
  घोडा
  घोडाघांट
  घोडाबारी
  घोडासर
  घोडें
  घोडेघांस
  घोरपड
  घोरपडी
  घोरपडे
  घोरी घराणें
  घोशी
  घोसाळे
  घोसी
  घोळ
 
 
  चउमू
  चकमा
  चकला रोषनाबाद
  चकवाल
  चकिया
  चक्कियर
  चक्कीनोआरो
  चक्रपाणि
  चक्रवर्ती
  चक्राप्पा
  चंगनाचेरी
  चंगर
  चच, चचनामा
  चचान
  चटया
  चडार
  चंडी
  चतुरमहाल
  चतुर साबाजी
  चतुरसिंग
  चतुर्थ
  चत्रा
  चॅथॅम
  चंदगड
  चंद घराणे
  चंदन
  चंदभाट
  चंदरभान
  चंदावरकर, नारायण गणेश
  चंदासाहेब
  चंदीपुर
  चंदेरी
  चंदेल्ल
  चंदौली
  चंदौसी
  चंद्र
  चंद्रकोना
  चंद्रगिरी
  चंद्रगुप्त
  चंद्रगोमिन्
  चंद्रनगर
  चंद्रभागा
  चंद्रहास
  चंद्रावती अथवा चंद्रावली
  चन्नगिरी
  चन्नपट्टण
  चन्नबसव
  चन्नरायपट्टण
  चंपा
  चंपानेर
  चपारण
  चंपावत
  चंपाषष्ठी
  चंबळा नदी
  चबा संस्थान
  चमारडी
  चरक
  चरखा
  चरखारी
  चरणदासी
  चरणव्यूह
  चरबी
  चरबीचें झाड
  चरी
  चर्मण्वती
  चलत-चित्रें
  चलन
  चल्लाकेरे
  चवळी
  चहा
  चक्षुर्मंनु
  चाकण
  चाकवत
  चागई
  चांगदेव
  चांगभकार
  चांगा केशवदास
  चाघताइखान
  चांचेगिरी
  चाचो
  चांडोद
  चाणक्य
  चातुर्मास्य
  चातुर्मास्य याग
  चातुर्वर्ण्य
  चात्सु
  चादचा
  चांदपूर
  चांदबिबी
  चांदभाट
  चांदला
  चांदवड
  चांदा
  चांदूर
  चांदूर बाजार
  चांद्रायण
  चानन शानन
  चानस्मा
  चानाल
  चानोड
  चाप्रा
  चाफळ
  चाबुआ
  चांभार
  चाम
  चामखीळ
  चामन
  चामराजनगर
  चामुंड
  चामुर्शी
  चार
  चारखा
  चारण
  चारदुआरं
  चारसद
  चारा
  चारीकार
  चार्टिझम
  चार्लंमांट, अर्ल ऑफ
  चार्वाक
  चालुक्य घराणें
  चालसिस
  चावडा
  चावंद
  चास-कमान
  चॉसर
  चासा
  चाहमान उर्फ चौहान
  चाळिसगांव
  चिक
  चिकंजी
  चिकबळ्ळापूर
  चिकाकोल
  चिकोडी
  चिक्कणर्ति
  चिक्केरूर
  चिक्टीआबर
  चिक्नायकन्हळ्ळी
  चिक्मगळूर
  चिखलदरा
  चिखली
  चिंगलपट
  चिंच
  चिचगड, जमीनदारी
  चिंचलीगदड
  चिंचवड
  चिचेवाडा
  चिंचौली
  चिंच्यु
  चिटणीस
  चितलनगर जमीनदारी
  चितळ
  चितळदुर्ग
  चिताकुल
  चिंतामणी
  चिंतामणी कवि
  चिंतामणी रघुनाथाचार्य
  चितारी
  चिति
  चितोड
  चित्तगांग
  चित्तगांग डोंगराळ प्रदेश
  चित्ता
  चित्तूर
  चित्फिरोझपूर
  चित्रकला
  चित्रकाव्य
  चित्रकूट
  चित्रकोट
  चित्रगुप्त
  चित्ररथ
  चित्रसंग्रहालयें
  चित्रळ
  चित्रांगदा
  चित्रावाव
  चिदंबर दीक्षित
  चिदंबरम्
  चिंदविन
  चिंदविन नदी
  चिदानंद स्वामी
  चिनडोंगर
  चिनमुलगुंद
  चिन लोक
  चिनसुरा
  चिनाब
  चिनीमाती किंवा केओलिन
  चिन्नविरन्ना
  चिन्नूर
  चिन्योत
  चिपळूण
  चिपळूणकर, कृष्णशास्त्री
  चिपळूणकर, विष्णुशास्त्री
  चिफू
  चिमणाजीआप्पा
  चिमणाजी दामोदर
  चिमणी
  चिरक्कल
  चिराबा
  चिलखत-वेदकालांतहि
  चिलिअनवाला
  चिली
  चिल्का सरोवर
  चिस्ती
  चीझी, अॅंटोनें लिओनार्ड डि
  चीन
  चीनी
  चीपुरुपल्ले
  चीर
  चीराल
  चुका
  चुकचि
  चुटिया
  चुडा
  चुडा संस्थान
  चुडेश्वर
  चुना
  चुनार
  चुंबकजन्य विद्युद्यंत्र
  चुंबकत्व
  चुंबकीय दृकशास्त्र
  चुंबन
  चुमल्हारी
  चुरू
  चूडामण
  चेकोस्लोव्हेकिया
  चेंगीझखान
  चेचेंझे
  चेटवई
  चेट्टी
  चेदूब बेट
  चेंबर्स रॉबर्ट
  चेयूर
  चेर घराणें
  चेरात
  चेरापुंजी
  चेरिअल
  चेरुमन
  चेरो
  चेर्रा
  चेल
  चेसेलडेन, विल्यम
  चेस्टरफील्ड
  चेस्टरफील्ड फिलिफ
  चैतन्य
  चैतसिंग
  चैत्य
  चैन
  चैबासा
  चोखामेळा
  चोवो
  चोडवरम
  चोध्रा
  चोपडे
  चोपदार
  चोबारी
  चोंभा
  चोरांग्ल
  चोरासी
  चोरी
  चोल
  चोल घराणें व चोल साम्राज्य
  चोवीस परगणा जिल्हा
  चौंगू
  चौघाट
  चौथाई, चौथ
  चौधरी
  चौबे जहागीर
  चौल
  चौलमुग्रा
  च्यवन
 
  छछरौली
  छट्टू
  छतारी
  छत्तरपूर
  छत्तिसगड विभाग
  छत्रपूर तहशील
  छत्रसाल
  छत्रे, केरो लक्ष्मण
  छत्रे, विष्णु मोरेश्वर
  छत्रे, सदाशिव काशीनाथ
  छंद:शास्त्र
  छप्पन देशचे राजे
  छप्रौली
  छब्रा
  छलाल
  छात
  छापखाना
  छापिआ
  छाप्री
  छायाचित्रपेटिका
  छाल
  छालिअर
  छिंद, लल्ल
  छिंदवाडा
  छिंपा
  छिब्रामऊ तहसील
  छुईखदान
  छुटिया
  छोटा उदेपूर
  छोटानागपूर
  छोटी साद्री
 
  जकात
  जॅक्सन अॅंड्र
  जॅक्सन व्हिल्ले शहर
  जखमा
  जगजीवनदास
  जगत्याल
  जगदलपूर
  जगदीशपूर
  जगन्नाथ
  जगन्नाथपंडित
  जगन्नाथपुरी
  जगन्नाथ शंकरशेट, मुर्कुटे
  जंगम
  जगय्या पेटा
  जंगल
  जंगल महाल
  जगलूर
  जगाध्री
  जग्रांव
  जंगीपूर
  जघाशूल
  जंजिरा
  जझिया
  जटलंड
  जटामांसि
  जटायु
  जटासूर
  जठरदाह
  जठरव्रण
  जडजीवघाद
  जडद्रव्य
  जडभरत
  जडवाद
  जडान्नविषबाधा
  जडावाचें काम
  जत
  जतिंग रामेश्वर
  जंतुजन्य रोग
  जतोई
  जत्रा
  जंदिआल गुरु
  जंदिआला
  जंदोला
  जनक
  जनजसवंत
  जननेंद्रियांचे गुप्तरोग
  जनमेजय
  जनस्थान
  जनाबाई
  जनार्दनस्वामी
  जनावरें
  जनीजनार्दन
  जपान
  जपानी वार्निस
  जबलपुर
  जंबुकेश्वरस्
  जंबुद्वीप
  जबूसर
  जमखिंडी
  जमदग्नि
  जमरुड
  जमाखर्च
  जमाबंदी
  जमालखान
  जमालपुर
  जमिकुंता
  जमीन
  जमीनदार व कुळें
  जमीनमहसूल
  जमुई
  जमेका
  जमेसाबाद
  जम्नोत्री
  जम्मलमडुगु
  जम्मू
  जयगड
  जयचंद
  जयदेव
  जयद्रथ
  जयनगर
  जयपाल
  जयपूर
  जयपुर जमीनदारी
  जयपुर संस्थान
  जयमल्ल
  जयरथ शृंगार
  जयरामस्वामी
  जयरामात्मज
  जयविजय
  जयसिंह
  जर उतणें
  जरतार
  जरत्कारु
  जरदाळू
  जरा
  जरासंघ
  जरीपटका
  जर्मन सिल्व्हर
  जर्मनी
  जलंगी
  जलजन्य विद्युतशक्ति
  जलघा
  जलपैगुरी

 

 

   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .