प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य
        
कालीघाट - कलकत्याच्या दक्षिणेस हा घाट व कालीचें प्रख्यात देवस्थान आहे.  टॉलीनला (नाला) या हुगळीपासून निघालेल्या गंगेच्या फांट्याच्या कांठी हें देवालय बांधिलें आहे.  या फांट्याला गंगा हेंच नांव असून कालीघाटाला येणारे यात्रेकरू या गंगेच्या प्रवाहाला फार पवित्र समजतात.  इ.स. १७७५ त कोणी कर्नल टॉली नांवाच्या गृहस्थानें हा नाला जास्त खोल केला म्हणून त्याचें नांव या नाल्याला पडलें आहे.  कालीच्या यात्रेकरूंकरितां तेथें घाट बांधिला असल्यानें याला कालीघाट नांव मिळालें.
    
मूळ कालीचें देवालय सध्याच्या कालीघाटाच्या ठिकाणी नगरोपांतांत   नसून खुद्द कलकत्ता शहरांत होतें.  या क्षेत्राचें पावित्र्य व पुण्य पुराणांत वर्णिलें आहे.  दक्षयज्ञाच्या वेळीं शंकर अति कोपायमान होऊन सतीचें कलेवर घेऊन जेव्हां थैमान घालूं लागला व जलप्रलयाची भीति दाखवूं लागला, तेव्हां श्री विष्णूनें आपल्या चक्रानें महादेवाच्या हातांतील सतीशवाचे एक्कावन्न तुकडे केले.  ज्या ज्या ठिकाणी ते तुकडे पडले तें स्थान फार पवित्र झालें.  सतीच्या उजव्या पायाची करांगुली कलकत्याच्या जागीं पडून तें एक्कावन काली क्षेत्रांतील एक क्षेत्र बनलें.  अशी कलकत्याची - पूर्वीच्या कालीक्षेत्राची - कथा आहे.  बाराव्या शतकांतील निगमकल्पाच्या पीठमालिकेंत कालीक्षेत्राच्या उल्लेख आहे.  यासंबंधी दुसर्‍याहि कथा आहेत.  कालीघाटापासून कलकत्ता हें नांव बनलें आहे असें कोणी म्हणतात.  (हंटर-स्टॅटिस्टिकल अकाउंट ऑफ बंगाल पु. १).  कलकत्यांतील कालीच्या देवालयाऐवजी कालीघाटचें देवालय केव्हां व कसें मान्यता पावलें हें माहीत नाहीं; पण इ.स. १४९५ च्या सुमारास कालीघाट व कलकत्ता हीं दोन्ही वेगवेगळी अस्तित्वांत होती.  व कालीघाट क्षेत्राचें ठिकाण बनलें होतें  यांत संशय नाहीं. (विल्सनच्या 'अलीं अॅनल्स ऑफ दि इंग्लिश इन  बेंगाल' यांतील बंगाली कवि विप्रो दाम पहा; शिवाय डब्ल्यू.  वार्ड - हिंदूज, मद्रास १८१५ पहा.).
    
१५ व्या शतकांतल्या एका भूकंपानें कलकत्यांतील कालीचें देवालय नाहीसें झालें अशी दंतकथा आहे.  त्यानंतर भवानीपूरच्या शंकराच्या देवळाच्या जवळ कालीघाट येथें कालीचें देऊळ बांधण्यांत आलें.  जंगलगीर नांवाच्या एका साधूनें या ठिकाणीं कालीची स्थापना करून भाविक लोक जमा केले, कलकत्याच्या कालीचें महात्म्य या कालीला जोडलें व अशा रीतीनें हें नवे क्षेत्र प्रसिद्धीला आणिलें.  
    
बिप्रो दासानंतर दोन शतकांनीं इ.स. १६७६ मध्यें स्ट्रेनशॅम मास्टर जेव्हां ईस्ट इंडिया कंपनीच्या वतीनें हुगळीला आला त्यावेळच्या प्रवासवर्णनांत त्यानें कालीघाट देवालयाचा उल्लेख केला आहे.  पण कलकत्याचा नामनिर्देश मुळींच नाहीं.  १८ व्या शतकाच्या मध्याच्या सुमारास कालीघाटची कीर्ति बरीच दिसून येते.  कलकत्तशहर सोडल्यानंतर पूर्वेला कालीघाटाला जाणारा 'दि ब्रॉडरोड' नांवाचा यात्रेकरूंच्या रहदारीचा रस्ता असे.  हल्लीं त्याचें नांव बेंटिंक स्ट्रीट व चौरिंघी रोड असें आहे.  इ.स. १७४० च्या सुमारास रचलेल्या ''गंगाभक्ति तरंगिणी'' नांवाच्या ग्रंथांत कालीघाट हें अपूर्व ठिकाण असून त्या ठिकाणीं पूजेचा मोठा थाट असतो असें वर्णन आढळतें.  राजा मानसिंग हा बंगालचा सुभेदार असतांना हें स्थान व कालीपूजेंतील तांत्रिक विधी मोठ्या प्रसिद्धीस येऊं लागले असावेत असा तर्क आहे.
    
देवळाच्या आवारांतील इमारती फारशा चांगल्या किंवा कलाकुसरी केलेल्या आहेत असें नाही.  कालीघाटाचें चित्र म्हणजें यात्रेकरूंची अतोनात गर्दी व दुर्गापूजा आणि कालीपूजा ज्या दिवशीं असतात त्यावेळी घेण्यांत येणारे पुष्कळ बकर्‍यांचे बळी असें देतां येईल.  दुर्गापूजा उत्सवाच्या तीन दिवसांत सातशेंपासून आठशेंपर्यंत बळी दिलेल्या बकर्‍यांच्या मुंडक्यांची देवीपुढें रास करून ठेवतात व धडें भक्त आपल्या घरी नेतात.
    
जेथें असंख्य प्राणी बळी दिले जातात असें हिंदुस्थानांत किंबहुना सर्व जगांत जें हें प्रमुखस्थान आहे तें धर्माच्या अभ्यासकाला विशेष महत्वाचें वाटल्यावाचून रहाणार नाही.  काली, माता, अम्मन यांसारख्या कांही देवतांच्या पूजेच्या वेळी असे बळी दिले जातात.  हिंदुधर्मांतील शक्ति आणि तांत्रिक स्वरूप यांवर कालीघाटची ही प्राणीहत्या चांगला प्रकाश पाडते.  (ए.रि.ए. कलकत्ता रिव्ह्यू, पु. ३, १८ व ३५ सेन्सस रिपोर्ट, १९०१ (बंगाल व कलकत्ता).

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .