प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य
        
कालिदास जीवनवृत्त - अशी एक दंतकथा आहे कीं, कालिदास हा जातीचा ब्राह्मण असून बालपणींच पोरका झाल्यामुळें त्याचें पालनपोषण एका गवळ्यानें केलें.  पुढें कालिदासाचें एका राजकन्येशी लग्न झालें व तिला आपल्या गवळी नवर्‍याची साहजिकच लाज वाटूं लागली.  परंतु काली देवीवरील नितांत भक्तीमुळें कालिदास लवकरच महासाधु व पंडित बनला.  विशेषतः सिंहलद्वीपामध्यें प्रचलित असलेल्या दंतकथेवरून असें दिसतें की, ख्रिस्ती शकाच्या सहाव्या शतकांत झालेला कुमारदास कवि व सिंहली राजा यांचा कालिदास हा समकालीन असावा.  पंडितजनांच्या बोलण्यांत अजून असलेल्या व भोजप्रबंधासारख्या ग्रंथांत कथन केलेल्या अनेक आख्यायिकावरून एवढेंच दिसून येतें की, पुष्कळ काल्पनिक गोष्टींत कालिदास या नांवाचा बराच उपयोग केलेला आहे.
    
कालिदास हा त्याच्या ग्रंथावरून वेदांतपंथी शैव दिसतो.  हिमालयावरील देखाव्याशीं तर त्याचा चांगलाच परीचय होता.  'मेघदूतातील' उज्जयिनी नगरीचें प्रेमळ वर्णन वाचून तो त्या ठिकाणचा रहिवाशी असावा हेंच सिद्ध होतें.  ज्याच्या दरबारी राहिला होता तो विक्रमादित्य म्हणजेच दुसरा चंद्रगुप्‍त होय.  याविषयीं विंट रनिझ्झ व स्टेन कानों यांचें एकमत आहे.  तें कसेंहि असो, इ.स. ३५० ते ४६० या कालाच्या दरम्यान तो होऊन गेला असता पाहिजे असें विंटरनिझ्झ म्हणतो.
    
कालिदासाच्या कालाबद्दल बराच वादविवाद व वाङ्‌मय उपलब्ध आहे.  धारचे रा.का.कृ.लेले व शि.का.ओक यांनी अनेक प्रमाणें देऊन कालिदास व शककर्ता विक्रमादित्य यांचे समकालीनत्व प्रतिपादिलें आहे (वि.विस्तार पु. २३). सतीशचंद्र विद्याभूषण यांनी कालिदास, सिंहलद्वीपाचा राजा कुमारदास (मृ.इ.स.६२४) याच्या बोलावण्यावरून तिकडे गेला व मरण पावला असें लिहिलें आहे (फर्स्ट ओरिएंटल कॉन्फरन्स-निबंध). कालिदासाची बंगाल्यांत एक मूर्ति सापडल्याबद्दलहि मॉडर्न रिव्ह्यूंत एक निबंध आला होता.
    
कालिदासाचे ग्रंथ - कालिदासाच्या कालासंबंधी जी अनिश्चितता दिसते तीच कोणत्या ग्रंथाचें कर्तृत्व ह्याच्या कडे येतें या प्रश्नासंबंधीहि दिसून येते.  तथापि खालील ग्रंथ ठाम त्याचेच आहेत हे निश्चित आहे.
    
महाकाव्यें :- कुमारसंभव व रघुवंश. नाटकें :- शाकुंतल व विक्रमोर्वशीय.  रसात्मक काव्यः- मेघदूत.  मालविकाग्निमित्र हें नाटक बहुतेक त्याचेंच आहे.  ॠतुसंहार हें गीतसमुच्चयहि कदाचित त्याचेंच असावें १३६३ मध्यें शाङर्गधरानें केलेल्या 'शाङर्गधरपद्धति' नांवाच्या काव्यसंग्रहांतील एक कविता कालिदासाचीच आहे असें म्हणतात.
    
कालिदासाची महाकाव्यें :-  रघुवंशांत रामकथा सांगितली असून कुमारसंभवांत पौराणिक देवांच्या हकीगतीचे वर्णन केलें आहे.  कुमारसंभव हें बहुतेक त्याचें पहिलें महाकाव्य असावें.  याचे १ ते ८ सर्गच विश्वसनीय असून त्यांत हिमालयकन्या उमा (पार्वती) हिनें आपल्या तारूण्यगत सौंदर्यानें व भक्तीनें उग्र व तपस्वी शिवाला कसें प्रेमवश केलें, याचें वर्णन उपर्युक्त सर्गांत केलें आहे.  त्या नवपरिणत जोडप्याचा आनंद आठव्या सर्गांत वर्णिलेला असून कामशास्त्राचें अचुक ज्ञानहि त्यांत प्रतिबिंबित झालें आहे.  एवढें भावनोत्पादक व स्पष्ट वर्णन वाचून हें काव्य कालिदासाचेंच होय याबद्दल खात्री होते.  शिवाय कालिदासाच्या ठराविक उपमा व सूर्यास्ताची वर्णनेंहि त्यांत आहेत.  कुमाराच्या प्रत्यक्ष संभवाचें थोडेसें वर्णन केलेला एखादा सर्ग किंवा थोड्याशा कविता कदाचित गहाळ झाल्या असाव्यात.  उपलब्ध असलेले ९ ते १७ सर्ग भाषेवरून व विषयावरून अलीकडचे प्रक्षिप्‍त आहेत हें सहज ओळखूं येतें.  रघुवंश या काव्यांत कालिदासानें वाल्मिकीच्या कृतीचें वळण उघडपणें स्वीकारले असून १० ते १५ सर्गांत संबंध रामकथा संक्षेपानें दिली असून पहिल्या ९ सर्गांत रामाच्या पूर्वीच्या चार राजांची वर्णनें आहेत.  रघु व त्याचा पुत्र अज यासंबंधी असलेल्या सर्गांत त्यानें आपल्या कलेचें श्रेष्ठत्व दाखविलें आहे.  भोजराजाची कन्या इन्दुमती हिच्या बरोबर अजाचें लग्न होतें त्यावेळेचा स्वयंराचा थाट कालिदासानें मोठ्या बहारीनें वर्णन केला आहे.  नंतर स्वयवरांत अपयश पावलेल्यांनी केलेला हल्ला, अजाचा नमुनेदार राज्यकारभार, इन्दुमतीचा मृत्यु व अजविलाप ही वर्णनें उत्कृष्ट आहेत. अजपुत्र बराच वयांत आल्यानंतर इन्दुमतीला भेटण्याकरितां तो इहलोक सोडून स्वर्गी जातो असें वर्णन आहे.  ९ ते १५ सर्ग रामायणासारखे आहेत.  १६ ते १८ या सर्गांत रामानंतरच्या राजांची वर्णनें आहेत.  १९ व्या सर्गांत अग्निवर्णराजानें प्रधानाच्या हाती राज्यकारभार देऊन व दुराचरणांत काळ काढून युवराजाच्या जन्मापूर्वीच इहलोक सोडला अशी हकीकत आहे.  युवराजाच्या जन्माचा नामनिर्देश व भरतवाक्यांतील आशीर्वचनें या दोन गोष्टींचा या काव्यांत अभाव असल्यानें, कांही कविता यांतून गहाळ झाल्या असाव्या असें अनुमान होतें. कुमारसंभवावर २० व रघुवंशावर ३३टीका आहेत.  रघुवंशावरून कालिदासाचें नीतिशास्त्रविषयक ज्ञान दिसून आल्यावाचून राहत नाही.
    
कालिदासाची भावगीतें :- अश्वघोषाची प्रार्थनापर बुद्ध गीतें, थोडीशी भासाची कविता व मातृचेताचीं स्फुट गीतें यांपलीकडे एकंदर जुन्या काव्यसंग्रहांत फारशी भावगीतें सांपडत नाहींत.  एतावता कालिदासास आद्य संस्कृत भावनाप्रधान कवि असें म्हणावयास हरकत नाहीं.  त्याच्या नाटकात व महाकाव्यांत उत्कृष्ट भावनाप्रधान वर्णनें आढळतात.  तथापि त्याचें हृदयस्पर्शी काव्य मेघदूत हेंच होय.  एक संवत्सरपर्यंत हद्दपार झालेल्या यक्षानें आपल्या दुःखी दयितेस मेघदूत पाठविला, हा प्रसंगच मुळीं कालिदासाच्या कौशल्यास खुलावट व पूर्णावकाश देणारा आहे.  अलीकडे या काव्याचे अनेक पाठ आढळून येतात.  ॠतुसंहारात षडॠतूंचें वर्णन असून त्यास कालिदासाचें काव्य असें म्हणण्यास हरकत नाहीं.  जीवसृष्टि व निसर्ग यांचें सूक्ष्म निरीक्षण यांत दिसून येतेंच; तथापि निरनिळ्या ॠतूंतील प्रेमप्रसंगांची उत्तम वर्णनेंहि या काव्यांत कमी नाहींत.
    
कालिदासावर चुकीनें लादलेलें वाङ्‌मय :- 'श्रुतबोध' नांवाचा एक ग्रंथ कालिदासाचा आहे असें म्हणतात.  'रावणवह ऊर्फ सेतुबंधु' हा ग्रंथ काश्मीरच्या दुसर्‍या प्रवरसेनानें लिहिलेला असावा.  याची भापा फार कृत्रिम व बोजड आहे. ' नलोदय' या ग्रंथाची भाषा कालिदासासारखी मुळींच नाही.  हा ग्रंथ रविदेवानें लिहिलेला असावा; तसेंच 'काव्यराक्षस किंवा राक्षसकाव्य' हा ग्रंथहि त्याचाच असावा.  'शृंगारतिलक' या काव्याबद्दल शंकाच आहे.  'श्यामला दंडक' नांवांचे दुर्गास्तोत्र व 'सरस्वती स्तोत्र' आणि 'मंगलाष्टक' यांची तिबेटी तंजावर येथें भाषांतरें झालीं आहेत.  'घटकर्पर' नांवांच्या २२ श्लोकी काव्यांत एका स्त्रीनें आपल्या नवर्‍याकडे एक मेघदूत पाठविला असे वर्णन केलें आहे.  परंतु या श्लोकांची भाषाशैली कालिदासाहून फारच हलक्या दर्जाची आहे यांत शंका नाही.  
    
(संदर्भग्रंथ - विंटरनिझ्झ; फर्स्ट ओरि. कॉन्फरन्स-निबंध.वि. विस्तार पु. ५२.५४ संस्कृत वाङ्‌मयेइतिहास व कालिदासाचा ग्रंथ)

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .