प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य
            
कामेरालिझम उपोदघात - हें जर्मन मुत्सद्यांचें अर्थशास्त्र जर्मनींत उत्पन्न झालें.  राजाच्या खासगी मालमत्तेची व्यवस्था करण्याला अवश्य असलेल्या ज्ञानाला प्रथमतः 'कॅमेरल विझेन्शाफ्ट' हा शब्द लावीत असत.  नंतर त्या शब्दाचा अर्थ व्यापक झाला व राजाची खासगी मालमत्ता हा या शास्त्राचा प्रतिपाद्य विषय न राहतां, संस्थानची अगर राष्ट्राची मालमत्ता व मिळकत याविषयींचें ते शास्त्र बनलें.  सध्यां तर शासनशास्त्राची उपपत्ति व कायदा यांचाहि त्या शास्त्रांत अंतर्भाव होतो.
    
या शास्त्रावरील ग्रंथ व ग्रंथकार - ह्या शास्त्रावरचें वाङ्‌मय इ.स. १५५५ सालापासूनचें आहे असें आढळून येतें.  ओव्रे, ओसे, सेशेन्डोर्फ्फ, बेशेर, श्रोडर, गेर्हर्ड, रोहर, गॉसर, डिथमर, झिंक, डरायस, जस्टि, सोन्नेफेल्स हे ह्या वर्गांतील मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ आहेत.  प्रो.  अल्बिअन व्ही.  स्मांल यानें ''दि कॅमेरालिस्ट, दि पायोनिअर्स ऑफ जर्मन सोशल पॉलिटी'' नामक एक पुस्तक लिहिलें आहे.  प्रो. स्मालच्या ग्रंथात क्यामेरालिस्टच्या ग्रंथांची माहिती व गोषवारे दिले असून ते महत्वाचे आहेत; तथापि त्यांची वकीली करण्याकरतां जी प्रस्तावना व जो उपसंहार लिहिला आहे तो सदोष आहे.  या सदोषतेचीं कारणें येणेंप्रमाणे -
    
(१) र्कंटॅलिझम व कॅमेरॅलिझम एकच आहेत असा प्रो. स्मालचा चुकीचा समज आहे.  म्हणून मर्कंटॅलिझमवर केलेली टीका कॅमेरॅलिझमवर केली आहे असा त्याचा गैरसमज झाला आहे.
    
(२) र्कंटॅलिस्टांचीं जी मतें चुकीचीं गणलेलीं आहेत, ती मतें कॅमेरॅलिस्टाच्या ग्रंथांत आढळून येत नाहीत असें दाखविल्यानें, र्कंटॅलिझमच्या टीकेचें निराकरण होतें असा त्याचा चुकीचा समज आहे.
    
(३) कॅमेरॅलिस्ट हे शासनशास्त्रंज्ञ आहेत; अर्थशास्त्रज्ञ नाहींत असें नुसतें विधान केलें आहे.  पण तें विधान सिद्ध केलें नाही.  ''कॅमेरल शास्त्र'' या संज्ञेचे दोन अर्थ आहेत.  राजाच्या मालमत्तेची व्यवस्था करण्याकरिता अवश्य असलेलें ज्ञान हा एक अर्थ व आयव्ययशास्त्र हा दुसरा अर्थ.  पहिला अर्थ, प्रो. स्मॉलने घेतला असें म्हणावें तर त्या अर्थाचें समर्थन करणार्‍या ग्रंथकाराचा त्यानें आधार दिलेला नाहीं.  दुसरा अर्थ घेतला असें म्हणावें तर आयव्ययशास्त्र हा अर्थशास्त्राचा विभाग आहे अथवा शासनशास्त्राचा आहे.  हा पूर्वी ठरून गेलेला प्रश्न पुनः उपस्थित करणें निष्कारण आहे.
    
(४) र्कंटॅलिझमविषयींचीं त्याची कल्पना त्यानें स्पष्टपणें सांगितली नाही.  श्मॉलरनें राष्ट्रसंपत्ति वाढवून संस्थान श्रीमंत करणें असा र्कंटॅलिझमचा अर्थ घेतला आहे.  पण युद्धाकरितां संस्थान तयार ठेवण्याचें राष्ट्रीय नैसर्गिक धोरण असा अर्थ स्मॉलनें घेतला आहे; तथापि हा अर्थ बदलण्याचें कारण मात्र त्यानें दिलें नाही.
    
(५) स्मॉलच्या मतें 'पोलिटिकल एकॉनमी' ही एक विचारपद्धति आहे.  मर्कटॅलिझम नांवाची एक विचार पद्धति आहे असें भासविण्याचा अॅडम स्मिथचा प्रयत्‍न आहे असें स्मॉलला वाटतें.  परंतु लोक अथवा संस्थान यांच्या कार्याला पुरेल इतका पैसा गोळा करणें व त्याचा व्यय करणें एवढाच शासनशास्त्रांतर्गत अर्थशास्त्राचा अर्थ स्मिथनें घेतला आहे.
    
(६) अर्थशास्त्राच्या दृष्टीनें लिहिले नाहीत अशा ग्रंथांचें परीक्षण अर्थशास्त्रदृष्ट्यां करणे बरोबर नाहीं असें तत्व प्रतिपादन करून, कॅमेरालिस्टचे कल्पनादोष लपविण्याचा प्रयत्‍न स्मॉलनें केला आहे.
    
(७) साधारण ज्ञान व शास्त्रीय ज्ञान एका जातीचें नसतें असें समजून कॅमेरालिस्टांची 'नॅशनल ओकोनमी' ही तत्वज्ञानम नाहीं आणि त्याअर्थी स्मिथच्या निंदेस तें पात्र नाहीं.  असे त्यानें प्रतिपादलें आहे.
    
ह्या पुस्तकाचा उपयोग शासनशास्त्रावर व अर्थशास्त्रावर जर्मन लोकांची काय मतें आहेत.  हें समजण्याला होईल.
    
ह्या शास्त्राचा इतिहास : - डब्ल्यू लेक्सिम ह्यानें कामेरल विझेनशाफ्टवर एक लेख लिहिला आहे.  ''हॅन्डवोर्टर डर स्टाटसविझेनशाफ्टन'' (जेना १९००) या ग्रंथात कॅमेरालिझम व मर्कटॅलिझम ह्या विषयावर अनेक लेख ग्रथित केले आहेत.  त्यांत लेक्सिसचा लेख आलेला आहे.  लेक्सिसनें कॅमेरॅलिझमवर दिलेली माहिती येणेंप्रमाणे :-
    
''गेल्या शतकाच्या आरंभापासून 'कामेरल विझेनशाफ्ट' हें नांव जर्मनींत 'कॅमर' च्या व्यवस्थेसंबंधी उपयुक्त ज्ञानाला लावलें गेलें.  फ्रेंच राजांनीं प्रथमतः कामरचा अर्थ राजाची मालमत्ता असा केला.  नंतर तो अर्थ विस्तृत झाला व राष्ट्रांच्या वसूलीचाहि त्या संज्ञेच्या अर्थांत अंतर्भाव झाला.  इ.स. १७७९ त जुंगनें एक पुस्तक प्रसिद्ध केलें.  त्यांत राजाचें व संस्थानचें उत्पन्न उत्तम रीतीनें कसें मिळावावें व त्याची व्यवस्था कशी करावी यासंबंधीच्या निममांचाहि ह्या कामेरल शास्त्रांत अंतर्भाव केला आहे.  व्यापार व उद्योगधंदे ह्यांचे ज्ञान प्रस्तुत शास्त्राला आवश्यक झालें.  इ.स. १८१९ त स्मॉलनें लिहिलें आहे कीं, राष्ट्राची मालमत्ता व मिळकत, ती मिळविण्याची व वाढविण्याची साधनें, संस्थानची चाकरी करण्याबद्दल करांची माफी व अशा चाकरीबद्दलचा पगार, ह्या गोष्टींशीं संबंध असणार्‍या सर्व गोष्टींचा ह्या शास्त्रांत अंतर्भाव होतो.  त्यानें ह्या शास्त्राचे दोन विभाग केले आहेत.  (१) व्यापार, कला (कार्यपद्धति विषयक व व्यापारविषयक) व (२) अर्थशास्त्र (ह्याचे तीन विभाग - राष्ट्राचें अर्थशास्त्र, व्यापाराचे नियम व आयव्ययशास्त्र).  १८२५ त रोनें खासगी अर्थशास्त्र शासनशास्त्रविषयक अर्थशास्त्रापासून भिन्न केलें.  स. १८३५ त व्हॉन राउमस्टार्क ह्यानें ह्या शास्त्राचें जुन्या पद्धतीनें विवरण केलें.  व्यापार व उद्योगधंदे यांचा अभ्यास व उत्पत्ति विषयक शाखांची कार्यपद्धति ह्यांचा त्यानें ह्या शास्त्रांत अंतर्भाव केला, परंतु सामान्य अर्थशास्त्रविषयक उपपत्तीला ह्या शास्त्रांत स्थलदिलें नाहीं.  सध्यां टयुबिजेन येथें अर्थशास्त्राच्या शासनशास्त्राच्या ज्या शाखा आहेत त्या शासनशास्त्राची उपपत्ति व कायदा या गोष्टींचा ह्या शास्त्रांत अंतर्भाव करितात.
    
मकंटॅलिझम (अर्थशास्त्रीय व्यापारी मतें) ई. लेसर ह्यांच्या मतें व्यापारपद्धतीची तत्वें खालीलप्रमाणें आहेत.  
    
(१) देशांत जितका पैसा अधिक तितका देश अधिक श्रीमंत.   
(२) परदेशीय व्यापारामुळें मौल्यवान धातूंची किंमत ठरते.   
(३) देशाच्या व्यापार्‍यांनीं त्याच देशाच्या जहाजांत परदेशाशीं व्यापार करणें फायदेशीर असते.   
(४) परदेशापासून कमी खरेदी करणें व परदेशांत जास्त विक्री करणें या योगानें संपत्ति वाढते.  आयात व निर्गत मालांच्या किंमतींतला फरक सोनें व चांदी यांत दिला पाहिजे.  ह्यामुळें व्यापाराच्या समतोलनाची कल्पना उत्पन्न होते.   
(५) काम व कामाकरिता जितकी संधी जास्त तितकें देशाला हितावह असतें.   
(६) लोकसंख्या जितकी जास्त तितकी अर्थशास्त्रदृष्ट्या सुबत्ता असते.   
(७) तयार केलेल्या वस्तू परदेशीं पाठविल्या जाव्यात, कच्चा माल जाऊं नये.   
(८) सत्तेखाली असलेल्या देशांशी अथवा वसाहतींशीं व्यापार फायदेशीर असतो.   
(९) हे फायदे घडवून आणण्यास व्यापार व दळणवळण यांचे नियम संस्थानानें ठरविले पाहिजेत.   
(१०) व्यापारांत वर्चस्व झालें म्हणजे राजकारणांत वर्चस्व प्राप्‍त होतें (स्मॉलर्स बुक, अॅडॅम; स्मिथ).

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .