प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य  
       
कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट (इ.स. २८८-३३७) - हा रोमन बादशाहा पहिला कॉन्स्टंटियस व फ्लेंव्हिआहेलेबा  यांचा अनौरस पुत्र होय.  याचा जन्म इ.स. २८८ त झाला. इ.स. ३०२ च्या सुमारास तो लहानपणींच गॅलेरियसच्या हाताखालीं डान्यूबनदीकडील प्रांतांत नोकरीस होता.त्याचा बाप रोम येथें मोठ्या अधिकारावर चढला व पुढें तो ३०५ मध्यें फ्रान्समधून इंग्लंडांत पिक्ट व स्कॉट लोकांवर स्वारीस जात असतां कान्स्टंटाईन हा आपल्या नोकरीवरून पळून, बोलोन येथें त्याला येऊन मिळाला.  इंग्लंडमध्यें त्याचा बाप एकाएकीं वारला तेव्हां सैन्यानें त्यालाच आपला सेनापत्ति केलें.  गॅलेरियसनें त्यास मान्यता दिली. नंतर कान्स्टंटाईननें फ्रॅंक लोक विरुद्ध जय मिळविले व र्‍हाइन नदीकांठचीं रोमची ठाणीं मजबूत केलीं.  रोम येथें मॅक्झेमिनसनें सम्राट पदाकरितां बंड केलें आणि कॉन्स्टन्टाइनला आपली मुलगी फौस्टा ही देऊन त्याला आपल्या मदतीस घेतलें.  पुढें रोम येथें कान्स्टन्टाईन व मॅक्झेमिनस हे कॉन्सल झाले.  डायाक्लिटन व गॅलेरियस यांनीं त्याला हरकत घेतली.  उलट कान्सन्टाईन यानें बादशहा ही पदवी धारण केली.  सासर्‍याशीं भांडण झाल्यामुळें त्यानें त्याला मॅसिला येथें कैद करून ठार मारलें.  येथें ३१२ मध्यें कान्स्टन्टाईन हा मॅक्झेंटियसवर चालून गेला.  व ट्यूरिनला त्याचा पराभव करून तो एकदम रोमला परत आला.  तेथें कांही चमत्काराचा त्याच्या मनावर परिणाम होऊन लवकरच कान्स्टन्टाईननें ख्रिस्ती धर्माची दीक्षा घेतली.  पुढें मॅक्झेंटियसनें आपल्या १,७०,००० पायदळ व १८,००० घोडदळ येवढ्या मोठ्या सैन्यासह कॉन्स्टन्टाईनवर चाल केली; व टायबरनदीकांठी पाँस मुक्तिव्हयस येथें दोघांमध्यें तुमुल युद्ध झालें.  कान्स्टन्टाईनच्या सैन्याची तयारी चांगली होती, त्यामुळे मॅक्झेंटियसला मागें हटावे लागलें व तो सैन्यासह टैबरनदीवरील जहाजाचा पूल उतरून जात असतां पूल कोसळून कांही सैन्यासकट नदींत बुडून मरण पावला.  राहिलेले सैन्य ताबडतोब शरण आलें व तें कान्स्टन्टाईननें आपल्या सैन्यांत सामील करून घेतलें.
    
याप्रमाणें कान्स्टन्टाईन हा रोमसह पश्चिम रोमन साम्राज्याचा व ख्रिस्तीधर्माचा बादशाहा झाला.  तथापि ३१३ मध्यें त्यानें जाहीरनामा काढून प्रजेला पूर्णपणें धर्मस्वातंत्र्य दिलें.  त्यानें लिसिनियसबरोबर सख्य केलें व ३१५ मध्यें दोघेहि कॉन्सल म्हणून कारभार पाहू लागले.  ते पुढें नऊ वर्षे तसेच राज्यकारभार पहात होते.  त्या मुदतींत कान्स्टन्टाईननें मोठ्या हुशारीनें आपलें वजन फार वाढविलें.  उलट आळस व क्रूरपणा या दुर्गुणांमुळें लिसिनियसनें स्वतःला लोकांत अधिकाधिक अप्रिय करून घेतलें. यापुढें दोघांत हळू हळू शत्रुभाव वाढत चालला.  दोघांनीं लष्कर व आरमार वाढवून लढाईची तयारी चालविली.  शेवटीं ३२४ मध्यें युद्ध सुरू होऊन आड्रियानोपल व ख्रिसोपोलीस या दोन लढायांत लिसिनियसचा पूर्ण पराभव झाला.  तो कान्स्टन्टाईनच्या कैदेंत सापडला व एक वर्षानें राजद्रोहाच्या आरोपावरून ठार मारला गेला.
    
आतां मात्र कान्स्टन्टाईन हा पूर्व व पश्चिम या दोन्ही रोमन साम्राज्यांचा एकटा बादशाहा झाला. तो रोम येथें असतां त्याचा थोरला मुलगा क्रिसपस याजवर फौस्टानें काहीं आरोप केल्यावरून त्याला त्यानें पोला येथें हद्दपार करून ठार मारलें.  पुढें त्याच्या निरपराधीपणाविषयीं कॉन्स्टंटाईनची खात्री झाली.  तेव्हां त्यानें फौस्टाला ठार मारविलें.  ३२६ मध्यें राजधानी रोम येथून हालवून पूर्वेकडे नेण्याचा त्यानें निश्चय करून कॉन्स्टांटिनोपाल येथे तिची स्थापना केली.  हा निश्चय होण्याचें कारण या सुमारास ख्रिस्तीधर्म हा सर्व साम्राज्याचा धर्म होय असें सरकारीरीत्या जाहीर करण्याचें त्यानें ठरविलें.  रोम येथील सेनेटमधील बरेच बडेबडे लोक पुरातन धर्माचे पक्षपाती असल्यामुळें त्यांनां न दुखवितां राजधानीच बदलणें त्याला बरें वाटलें.  याप्रमाणें ता. ११ मे ३३० पासून हें शहर राजधानी बनलें.  ३३२ च्या सुमारास गॉथलोकांविरुद्ध सार्माटियन लोकांना त्यानें मदत केली व सायप्रसमध्यें झालेलें बंड मोडलें.  ३३५ मध्यें त्यानें आपलें साम्राज्य आपले तीन मुलगे व दोन पुतणे यांत वाटून दिलें.  ३३७ त इराणच्या २ र्‍या शापूर राजानें डायॉक्लिटननें जिंकलेल्या प्रांतावर पुन्हा हक्क सांगितला.  तेव्हा तिकडे युद्धाकरितां स्वतः सैन्य घेऊन जाण्याची तो तयारी करीत असता २२ में ३३७ रोजी आजारी पडून मरण पावला.
    
कान्स्टंटाइनला दि ग्रेट ही पदवी देतात, पण तिला आवश्यक अशी बुद्धिमत्ता किंवा नीतिमत्ता त्याच्या अंगी नव्हती.  मात्र ख्रिस्तीधर्माची भवितव्यता दूरदृष्टीनें जाणून त्या धर्माचा त्याने आपल्या साम्राज्याच्या कामी उपयोग करून घेतला.  त्यानें रोमन साम्राज्याच्या राज्यकारभाराला अनियंत्रितपणाचें स्वरूप दिलें.  ख्रिस्ती नीतितत्वाचा त्याच्या जीवनक्रमावर पुष्कळ परिणाम झाला होता; त्यामुळें त्यानें आपल्या मुलांनाहि ख्रिस्तीधर्मपद्धतीचें शिक्षण दिलें होते. तथापि पुरातनधर्माविषयीहि त्याचें धोरण सहिष्णुतेचें होते.
    
त्यानें राज्यव्यवस्थेची पद्धतहि नवी म्हणजे अनियंत्रित स्वरूपाची व ती आपल्या घराण्यांतच वंशपरंपरेनें चालेल अशी सुरू केली.  सेनेटसभा त्यानें मोडून नवें अधिकारी लोकांचे मंडळ बनविलें.  मुलकी व लष्करी हीं दोन खाती निरनिराळी केली.  प्रांतोप्रांतीच्या गव्हर्नरांचा लष्करावर काही एक अधिकार ठेवला नाही.  सरहद्दीवर लष्करी ठाणी ठेऊन शिवाय स्वतःजवळ पुष्कळ खडें सैन्य ठेविलें व त्यांतील मोठ्या जबाबदारीच्या वरिष्ठ जागाहि जर्मन वगैरे रानटी लोकांना दिल्या.  यावेळी समाजामध्ये धंदेविषयक जाती निर्माण होत चालल्या होत्या.  आपल्या मित्रमंडळींच्या चैनी चालविणें व नवी राजधानी स्थापणें अशासारख्या मोठमोठ्या योजना पार पडण्याकरितां जे पैसे लागत त्याकरितां त्यानें प्रजेवर अनेक प्रकारचे कर बसविले.  याच्या कारकीर्दीत नवीन कायदेहि पुष्कळ तयार करण्यांत आले.  सुमारें तीनशें कायद्यांची जुन्या कायद्यांत भर पडली. त्यापैकी पुष्कळ कायदे ख्रिस्तीधर्मनियमानुसार करण्यांत आले होते.  उदाहरणार्थ गुलाम व कैदी यानां अधिक भूतद्‍येनें वागविण्याबद्दलचा आणि नीतिनियमांच्या उल्लंघनाबद्दलच्या शिक्षा कमी कडक करण्याबद्दलचा.  याच्या सर्व राज्यकारभाराचें मूलतत्व म्हणजे राजा करील तो कायदा, हे होतें.  कान्स्टंटाईननें धर्म व राज्य या दोन्ही बाबतींत पूर्ण सत्ता सर्वस्वीं आपल्या हातीं घेतली.  हीच अनियंत्रित पद्धति पुढें अनेक शतकें चालू होती.  याच्याबद्दल एका प्राचीन ग्रंथकारानें असें म्हटलें आहे की, हा पहिल्या दहा वर्षांत उत्तम राजा होता, पुढील बारा वर्षांत उत्तम चोर व लुटारू बनला आणि त्यानंतरच्या दहा वर्षात खूप उधळ्या बनला (फर्थ - कान्स्टंटाईन दि ग्रेट.  युसेबिअसचा चरित्रग्रंथ)

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .