प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य
 
कांदा - यास इंग्रजींत ओनियन, लॅटिनमध्यें अलिअम, मराठींत कांदा, हिंदीत प्याज, संस्कृतमध्यें पलांडु, गुजराथींत कान्दो, कानडींत उळळे गड्डे इत्यादि नांवे आहेत.

हिंदुस्थानांत कांदा सर्वत्र पिकतो.  कांद्याचे गड्डे जमिनींत येतात.  कांद्याचा रोपा सुमारें हातभार उंच वाढतो.  तो सरळ असून त्याच्या पाती बारीक नळ्यांसारख्या असतात.  कांद्याचें बीं काळें असून बंदुकीच्या दारुप्रमाणें दिसतें.  कांद्यामधून देंठ निघतो तो कोंवळा असतांना त्याची भाजी करितात.  कांद्यांत तीन जाती आहेत पांढरा, तांबडा व पिवळा, यांपैकी तांबडा कांदा जासत तिखट असतो.  पांढर्‍या कांद्याची लागवड कोंकणपट्टीत जास्त असून बहुतकरून तांबडा कांदा देशावर जास्त पिकतो.  पिंवळ्या कांद्याची लागवड जुजबी असते.  मद्रास व मुंबई इलाख्यांत व बिहार प्रांतांत कांदा विशेष पिकतो.  कांद्याची निर्गत विशेषेंकरून सिलोन व स्टेटलमेंटस वगैरेकडे फार होते.  कांद्याच्या स्वतंत्र निर्गतीचे आंकडे उपलब्ध नसून ते ''ताजा भाजीपाला'' या सदराखाली मोडतात इ.स. १९१३/१४ सालीं मद्रास इलाख्यांतून १६,४५,५५२ रूपयांचे कांदे बाहेर रवाना झाले असून सन १९१४/१५ साली  मुंबईतून त्यांची निर्गत पांच लक्ष रूपयांची झाली.  १९१४ पासून १९२० पर्यंत लढाई चालू असताना लाखों रुपयांचा कांदा रणक्षेत्रावर लढाऊ लोकांकरिता गेला.
    
कांदा बागाइतांत करितात, त्याला साधारण खोल व निचर्‍याची जमीन लागते.  धारवाड जिल्ह्यांत मात्र कांही काळ्या जमीनींत खरिपांत कांद्याचें पीक घेतात.  बीं पाभरीनें दर एकरीं सुमारें चार पौंड प्रमाणे पेरितात. या पिकाचा फेरपालट बटाटे, भुईमूग, बाजरी, मूग, उडीद वगैरे पिकांशी करितात. कांद्याचें पीक स्वतंत्र घेतात, तथापि धारवाड जिल्ह्यांत कांद्याबरोबर धने टाकण्याची चाल आहे.  फळझाडाच्या नवीन लागणीनंतर पहिलीं दोन तीन वर्षे बागेमध्ये कांद्याचें पीक घेतात. कांद्याची लागवड केव्हांहि व कोणत्याहि ॠतूंत वर्षभर करितां येते. परंतू त्याची लागवड हिंवाळ्यांत करण्याची जास्त वहिवाट आहे.

ला ग ण. जमीन सुमारें नऊ इंच खोल नांगरावी, नंतर कुळवून ढेंकळें फोडून बारीक भुसभुशीत करावी. दर एकरीं शेणखत अगर सोनखत वीस पंचवीस गाड्या द्यावें.  याशिवाय दर एकरीं अमोनियमसल्फेटचें वरखत तीन चारशें पौंड दिल्यास फायदा होतो असे अनुभवास आले आहे.
    
कांद्याचें रोपहि मिरचीप्रमाणे तरव्यांत पेरुन तयार करावें लागते. याकरितां तरवा चांगला  खतावून त्यांत सुमारें दोन गुंठ्यामागें दहाबारा पौंड बीं टाकावें म्हणजे एक एकर जमिनीस रोप पुरें होईल. या रोपास कांही दिवस पावेतों रोज सकाळसंध्याकाळ पाणी द्यावें लागतें व पुढे दोन दिवसानीं दिलें असतां पुरें होतें. रोप पांच सहा आठवड्यांत सुमारे सहा इंच उंच वाढतें व लावण्यास योग्य होतें.  रोप नऊ इंचांपेक्षां जास्त उंच वाढल्यास वरचें शेंढे खुडावे लागतात. कांद्याची लागण करण्यापूर्वी बी दीड महिना आधीं टाकिलें पाहिजे, म्हणजे सप्टेंबरांत बीं टाकिल्यास नोंब्हेंबरात रोप तयार होतें.  लागण करण्यापूर्वी सपाट वाफे करावे अगर १५ इंचांच्या अंतरानें सर्‍या पाडून आडवे पाट १९ फुटांवर पाडून सर्‍या व वाफे करावे व नंतर वाफ्यांत पाणी सोडावें. सरीच्या दोन्ही कुशीला चार इंच अंतराने रोपें लावावीं. दुसरें पाणी चवथ्या दिवशीं द्यावें व तिसरें पांचव्या दिवशी द्यावें. नंतर जमिनीच्या मगदुराप्रमाणें सात ते दहा दिवसांच्या अंतरानें पाणी देत जावें.  कांद्याला दोन,तीन खुरपण्या द्याव्या लागतात. चार महिन्यानंतर कांही झाडांनां फुलगोंडे येऊं लागतात, ते काढून टाकावे  सुमारें पांच महिन्यांनी पाती पिंवळ्या होऊन पडूं लागतात.  त्या पडूं लागल्या म्हणजे कांदे काढण्यास तयार झाले म्हणून समजावें.  कांदे उपटल्यानंतर त्यांच्या मुळ्या व शेंडे कापून कढावे म्हणजे कांदे विकण्यास तयार झाले.  धारवाड जिल्ह्यामध्यें पावसाळी कांदे नोव्हेंबरांत तयार होतांत व हिंवाळी पीक मार्च एप्रिल महिन्यांत तयार होतें. धारवाड जिल्ह्यांत खरीप पिकाचें उत्पन्न दर एकरी सरासरी ५००० पौंड, देशावरील हिंवाळी पिकाचें (मध्यम काळ्या जमिनींतील)  उप्‍तन्न२०,००० ते ३०,००० पौंड, देशावरील हलक्या जमीनीतील उत्पन्न १०००० पौंड पर्यंत असतें.  दर एकरी खर्च सरासरी १२५ रूपये पर्यंत येतो.  कांदा हा रोज लागणार्‍या खाद्यपदार्थांपैकी आहे.  तो पौष्टिक व औषधि आहे.  औषधांत पांढर्‍या कांद्याचा जास्त उपयोग करितात.  कांद्याचें पोटीस करतात व बियांचें तेल काढतात.
    
कांद्याच्या पिकावर 'थ्रिप' नांवाची कीड पडतें.  तिजवर राळ पाण्यात मिसळून शिंपडली असतां ती कमी पडते.  कांद्याचा माल एकाच वेळीं बाजारांत आल्यानें भाव चांगला येत नाहीं, म्हणून तो साठवून ठेवणें फायदेशीर आहे. कोरड्या, थंड व हवाशीर अशा जागेंत कांदे विशेष नुकसान न होता साठवून ठेवितां येतात.  कांदे साठविण्याच्या जागा गवताच्या छपरीच्या केलेल्या असतात व छपरीच्या भिंती कांबट्याच्या करितात, यामुळें त्यांत हवा चांगली खेळते.  वरचेवर सोलणी करून सडके नासके कांदे निवडून काढावे लागतात.  ढीग जितका पातळ असेल त्यामानानें कुबटणें (कुजकी घाण मारणें) व सडणें कमी होतें.  याकरितां शिड्यांवर जवळ जवळ मजले करून त्यांवर कांदे साठविल्यास जागा कमी लागून कमी खर्चांत कांदे चांगले राहूं शकतात. उत्तरकोकणांत कांद्यांच्या वेण्या बांधून त्या टांगून ठेवितात.  तीन चार महिने कांदे ठेविल्यास शेकडा २०/२५ भाग तूट येते.
    
कांद्याचें बी धरण्याकरितां निवडक कांदे घेऊन आक्टोबर नोव्हेंबर महिन्यांत खतावलेल्या जमिनींत (सबंध गड्डे अगर मुळाकडील अर्धा भाग) अठरा चौरस इंच अंतराने लावावे.  प्रत्येक गड्डयांतून बरेचसे फुलांचे गोंडे येऊन सुमारें पांच महिन्यांत बीं तयार होतें.  पाणी देणें, खुरपणे वगैरे मेहनत लागेल तशी करावी.  एका एकरांत सुमारें दोनशें पौंड बीं तयार होतें, व एक पौंडाची किंमत आठ ते बारा आणे पर्यंत येते.
    
फोरकाय व व्हाक्विलियन या दोन विद्वानांनी कांद्याचे तेल काढून त्याचें रसायनशास्त्राच्या साहाय्यानें पृथक्करण केलें, तेव्हां त्यांत खालील पदार्थ आढळले.  गंधक, अल्बूमेन, साखर, फास्फेरिक अॅसिड, चिक्कण पदार्थ, चुना व लिगनिन.  कांद्यांचे तेल फार लवकर उडून जातें.  तें उत्तेजक, मूत्रवृद्धिकारक व कफादि मलनाशक आहे.  ज्वर, उदर-रोग, पडसें व खोकला यांवर कांदा फार गुणकारी आहे.  तसेंच मुखरोगावर हा उपयोगी पडतो.  गळवावर कांदा उकडून त्याचें पोटीस बांधावें. अपस्मार, फेंपरें यानें मनुष्य बेशुद्ध झाला तर कांदा फोडून हुंगावयास देतात.  नाकांतून रक्त वाहूं लागलें असतांहि कांदा फोडून हुंगतात.
    
(संदर्भग्रंथ - वाट; पदे; मुंबई टाईम्स (३ मे १९१५), दुथी-फील्ड अॅंड गार्डन क्राप्स, मोलिसन - टेक्सटबुक इंडि., अॅंग्रिकल्चर ३.२११).

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .