प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य  

कांगो फ्रीस्टेट -  कांगो नदीचें पात्र व्यापून असलेल्या भूमध्यरेषेवरील आफ्रिकेंतल्या एका संस्थानाचें हें नांव आहे.  हें संस्थान इ.स. १९०८ मध्यें बेल्जमला जोडण्यांत आलें.  या संस्थानच्या जन्माचा इतिहास खालीलप्रमाणें आहे :-  इ.स. १८७६ सालीं बेल्जमचा राजा दुसरा लीओपोल्ड यानें ब्रूसेलस येथें मुख्य मुख्य भूगोलवेत्यांची एक परिषद बोलावली.  त्या परिषदेनें आफ्रिकेच्या भौगोलिक शोधांकरितां व सुधारणेकरितां एक सार्वराष्ट्रीय मंडळ स्थापन केलें.  या मंडळाची व्याप्ति व कार्य कांहीं वेळानें केवळ बेल्जमपुरतेंच संकुचित करण्यांत आलें.  कांगो नदीच्या खालील भागांत स्टॅन्ले नांवाच्या भौगोलिक शोधकानें प्रवास करून तो प्रदेश काबीज करण्याची इच्छा दुसर्‍या लिओपोल्डच्या मनांत भरवून दिली.  त्याप्रमाणें लिओपोल्ड यानें 'कांगो येथील सार्वराष्ट्रीय मंडळ' म्हणून एक संस्था स्थापन केली.  ही संस्था प्रथम यूरोपमधील मोठ्या राष्ट्रांनां मान्य नव्हती.  परंतु १८८४-८५ च्या बर्लिन येथील सभेंत या संस्थेला मान्यता मिळाली.  इ.स. १८८५ मध्यें फ्रान्स व बेल्जम यांचा करार होऊन या दोन राष्ट्रांच्या ताब्यांतील प्रदेशांच्या मर्यादा आंखण्यांत आल्या.  त्याचप्रमाणें पोर्तुगालशीं तह होऊन कांगो नदीचा उत्तर भाग बेल्जमनें आपल्याकडे घेऊन दक्षिण भाग पोर्तुगालला दिला.  याप्रमाणें इ.स. १८८५ मध्यें या संस्थानाचा जन्म होऊन बेल्जम येथें पास करण्यांत आलेल्या कायद्यानें दुसर्‍या लिओपोल्डला या नूतन संस्थानचा अध्यक्ष नेमलें.

इ.स. १८९५ त कांगो संस्थान बेल्जमला जोडण्याचा विचार ठरला पण त्याचा त्यावेळीं उपयोग झाला नाहीं.  पुन्हां १९०९ मध्यें तोच प्रश्न पुढें आला.  पण त्यावेळींहि तो फेंटाळून लावण्यांत आला.  कांगो संस्थानांतील राज्यपद्धति फार वाईट आहे अशी १९०३ मध्यें जिकडून तिकडून ओरड होऊं लागल्यामुळें लिओपोल्ड यानें खरी स्थिति समजून घेण्याकरितां १९०४ मध्यें एक मंडळ नेमलें.

या मंडळाच्या निकालामुळें तर हें संस्थान बेल्जमला जोडण्याच्या प्रश्नाला फिरून जोराचें चलन मिळालें व याचा विचार करण्याकरितां बेल्जम येथील राजप्रतिनिधि सभेनें मुद्दाम एक मंडळ नेमलें.  याप्रमाणें कांगोमधील जुलुमी व घातकी राज्यपद्धतीबद्दल जेव्हां अतिशयच जोराची हाकाटी होऊं लागली तेव्हां लिओपोल्डला कांगो संस्थान बेल्जमला जोडल्याबद्दलचा जाहीरनामा काढणें भाग पडलें.  परंतु या जाहीरनाम्याच्या अटी फारच स्वार्थी असल्यामुळें ग्रेटब्रिटनसारखीं राष्ट्रें हा जाहीरनामा मान्य करीनात.  तेव्हां लिओपोल्डला त्या अटी काढणें भाग पडलें.  १९०८ च्या एप्रिल महिन्यांत बेल्जम येथील राजप्रतिनिधि सभेंत कांगो संस्थान बेल्जमला जोडण्याचें ठरवून त्याच वर्षाच्या १४ नोव्हेंबरला स्वतंत्र कांगो संस्थान नाहीसें होऊन तें बेल्जमला जोडण्यांत आलें.  बेल्जम कांगो प्रदेशाचा विशेष तेथील घनदाट झाडी हा होय.  येथील जंगल इतकें किर्र आहे कीं, सूर्य मध्यावर असला तरी त्याचीं किरणें आंत प्रवेश करूं शकत नाहींत.  या जंगलाचें क्षेत्रफळ २५००० चौरस मैल असून त्यांत टेंबुरणी, महागनी, साग इत्यादिकांचीं झाडें विपुल आहेत.  रबराचीं झाडेंहि पुष्कळ आहेत.  येथील साधारण वार्षिक उष्णमान ९०० फा. असून जुलैपासून आगस्टपर्यंत उष्णता थोडी वाढत्या प्रमाणांत असते.  दक्षिणेंतील डोंगरसपाटीवरील प्रदेशांत रात्रीच्या वेळीं थंडी फारच कडक असते.

येथील लोकसंख्या १४० लक्ष ते ३०० लक्ष आहे.  हे लोक बांटु-निग्रो वंशाचे आहेत.  कित्येक जंगली भागांतून खुजे लोक आढळतात.  ते मध्यआफ्रिकेंतल्या मूळच्या रानटी लोकांचे वंशज असावेत.  'बांटु' म्हणून ज्या जाती या ठिकाणीं आहेत.  यांच्यांत पुष्कळ पोटजाती आहेत.  त्यांपैकीं कांगो, बा-सुंडी, बा-लुबा या मुख्य होत.  जंगलांत राहणार्‍या जाती अतिशय रानटी असून सपाटीच्या प्रदेशांत राहणार्‍या जाती सुधारलेल्या आहेत.  बहुतेक सर्वच जाती आपली अंगे गोंदून घेतात.  बा-लुबा ही जात हस्तिदंताचीं व निरनिराळ्या धातूंची कामें करण्यांत फार कुशल आहे.  विशेष लक्षांत ठेवण्यासारखी गोष्ट ही कीं हे लोक गुलाम बाळगणें अनीतीचें समजतात.  प्रत्येक जात ही आपल्या पुरती स्वतंत्र आहे.  कांहींनीं स्वतःचीं राज्यें निर्माण केली आहेत.

१८८० त या ठिकाणीं फारच थोडे यूरोपिअन होते.  १८८६ च्या अखेरीस त्यांची संख्या २५४ झाली.  १९०८ च्या जानेवारींत ती २९४ इतकी वाढली.

या ठिकाणीं सोन्याच्या व लोखंडाच्या पुष्कळ खाणी असून जस्त, गंधक व पारा ह्या वस्तू पुष्कळ सांपडतात.  हस्तिदंत, ताडाचें तेल, कॉफी, कोको, तांदूळ, भुईमूग, इमारतीचें लांकूड इत्यादि वस्तूंचा निर्गत व्यापार चालतो.

बेल्जमला जोडण्यापूर्वी कांगो संस्थानांत एकतंत्री राज्यपद्धति सुरू असे.  ब्रूसेल्स येथून संस्थानचा राज्यकारभार पाहण्यांत येई व बेल्जम येथील कायद्यान्वयें दिवाणी व फौजदारी दाव्यांचा निकाल देण्यांत येई.  राजाला राज्यकारभारांत मदत व्हावी म्हणून एक संस्थानमंत्री नेमलेला असे.  कांगो बेल्जमला जोडण्यांत आल्यावर त्याची जागा वसाहत मंत्र्याला देण्यांत येऊन त्याला सल्ला देण्याकरितां एक सल्लागार मंडळ नेमण्यांत आलें.  राज्यकारभाराच्या सोयीकरितां कांगो वसाहतीचे तेरा जिल्हे आहेत व प्रत्येक जिल्ह्यावर एक जिल्हाधिकारी असतो.  प्रत्येक जिल्ह्यांतून न्यायकचेर्‍या स्थापल्या असून बोमा येथें अपीलकोर्ट आहे.  त्यास खालील न्यायाधिशाचे निकाल रद्द करतां येतात.

धर्म -  येथील मूळ रहिवाशांचा धर्म म्हटला म्हणजे जडवस्तूपूजा हा होय.  सरकारनें शेतकी आणि औद्योगिक शिक्षणाच्या कांहीं संस्था येथें स्थापलेल्या आहेत.  परंतु सरकारचा मुख्य उद्देश नागरिकांना लष्करी शिक्षण देऊन राज्यरक्षक सैन्यांत ओढण्याचा असल्यामुळें शिपाईगिरी करण्यास नालायक असलेल्या लोकांनांच तेवढें इतर धंद्यांचें शिक्षण दिलें जातें.

लग्नविधि -  येथील लोकांत बालविवाहाची फार चाल आहे.  कित्येक वेळां तर मुलें व मुली जन्मतांच आईबाप त्यांच्या लग्नासंबंधीं करार करून टाकितात, व तो त्यांनां मोडतां येत नाहीं.  नवर्‍यानें बायकोला घरीं आणण्यापूर्वी तिच्या बापाला 'कोला' नांवाचीं दोनशें फळें, दोन लोखंडी गज व दोन गायी द्याव्या लागतात व ती घरीं आल्यावर वधूपक्षास एक मोठी मेजवानी द्यावी लागते.  ह्या मेजवानीस पुष्कळ मंडळी आमंत्रणांवाचून येतात.  वधूला वरगृहीं नेतेसमयीं एखाद्या मनुष्याच्या खांद्यावर बसवून नेतात.  तिनें आपल्या तोंडावरून बुरखा घेतलेला असतो.  तो ती पतीशीं तिचा समागम होईपर्यंत काढीत नाहीं.  वधूवरांचा एकांत होईपावेतों जमलेली मंडळी नृत्य, गीत व हास्यविनोदे करून आपलें मनोरंजन करून घेतात.  

तद्देशीय सर्व लोकांत बहुपत्‍नीकत्वाची चाल आहे.  बायकोस नवर्‍याला काडी मोडून देणें झाल्यास, नवर्‍यानें लग्नापूर्वी तिजबद्दल जो हुंडा उर्फ किंमत दिली असेल, ती तिच्या आईबापांनीं नवर्‍यास परत द्यावी लागते.  

(संदर्भग्रंथ -  स्टॅन्ले - दि काँगो अॅंड फाउंडिंग ऑफ इट्स फ्रीस्टेट.; हिंडे- दि फॉल ऑफ दि काँगो आरब्स; बोल्गर- दि काँगो स्टेट बोर्न सिव्हिलिझेशन इन काँगो लँड.)

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .