प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य 
कांकेर, संस्थान - मध्यप्रांत.  छत्तीसगडांतील एक संस्थान.  उत्तर अक्षांश २० ६' ते २० २४' व पूर्व रेखांश ८० ४१' ते ८१ ४८'. क्षेत्रफळ १४२९ चौरस मैल.  चतुःसीमा :  उत्तरेस द्रुग आणि रायपूर जिल्हे; पूर्वेस रायपूर जिल्हा; दक्षिणेस बस्तर संस्थान आणि पश्चिमेस चांदा जिल्हा.  संस्थानचें मुख्य ठिकाण कांकेर असून हें ३९०६ लोकवस्तीचें गांव आहे.  हें बंगाल नागपूर रेल्वेच्या धमतरी स्टेशनपासून सुमारें ३९ मैल आहे.  संस्थानचा बहुतेक भाग डोंगराळ व जंगलमय आहे.  जंगलांतील मुख्य उपयोगी झाडें साल, शिरसा, कुसुम पळस वगैरे आहेत.  गेल्या दहा वर्षांची पावसाची सरासरी ४९ इंच असून हवा साधारण बरी आहे.

इतिहास :-  संस्थानिकांचें घराणें आपण सोमवंशीय रजपूत घराण्यापैकीं आहोंत असें म्हणवितें.  याचा संस्थापक बीर कन्हर देव हा होय.  याचे वंशज सिहिवा येथें राज्य करीत होते.  असें शक १११४ (इ.स. ११९२) च्या लेखावरून दिसतें.  सिहिवा येथून कांकेर ३६ मैल आहे.  या घराण्यांतील तिसर्‍या राजानें कांकेर परगणा आपल्या ताब्यांत घेतला व कांकेर हें राजधानीचें ठिकाण केलें.  यामागून जो गादीवर आला त्यानें धमतरी तालुका आपल्या राज्यास जोडला.  ज्यावेळीं छत्तीसगडच्या हैहयवंशी घराण्याची भरभराट होती त्यावेळी कांकेरचा संस्थानिक यांचा मांडलिक असून त्याच्या ताब्यांत धमतरी मुलुख होता असें एका जुन्या लेखावरून दिसतें.  मराठ्यांच्या वेळीं कांकेर संस्थाननें ज्यावेळीं जरूर असेल त्यावेळीं ५०० माणसांची लष्करी तुकडी मराठ्यांस द्यावी या अटीवर हें राज्य चाललें होतें.  या राजांपैकीं कोणी एका रुद्रदेवानें महा नदीच्या तीरावर एका महादेवाचें देऊळ बांधलें असून त्यास रुद्रेश्वराचें देऊळ म्हणतात.  जवळच त्यानें रुद्री नांवाचें एक खेडें वसविलें आहे.  यानेंच धमतरी येथें एक किल्ला बांधला असून किल्ल्याचा खंदक अजून दृष्टीस पडतो.  याच्या नंतर हरपाळ देव गादीवर आला.  यानें आपली मुलगी बस्तरच्या संस्थानिकास दिली व हुंड्यानिमित्त सिहिवा परगणा बस्तरच्या संस्थानिकास दिला.  पुढें भूपदेव नांवाचा संस्थानिक गादीवर असतांना मराठ्यांनीं बस्तरवर स्वारी केली होती.  तेव्हां भूपदेवानें बस्तरला मदत केली होती.  प्रथमतः त्यांनां जयहि मिळाला होता.  परंतु पुढें भूपदेवास झेरिया येथें पळून जावें लागलें; येथेंच त्याच्या राणीस पदमसिंग नांवाचा पुत्र झाला.  सन १८०९ ते १८१७ पर्यंत भूपदेव झेरिया येथेंच होता.  परंतु सन १८१८ सालीं ब्रिटिश रेसिडेंटनें त्यास पुन्हां कांकेरच्या गादीवर बसविलें व ५०० रुपये खंडणी देण्याचें ठरलें इ.स. १८२३ सालीं ही खंडणी घेऊं नये असें ठरलें.  हल्लींचे संस्थानिक लाल कोमलदेव नांवाचे असून त्यांनां वंशपरंपरेची महाराजाधिराज ही पदवी आहे.

पुराणवस्तुसंशोधन :-  ज्या ठिकाणीं पूर्वी संस्थानिक रहात होते त्या डोंगराच्या पठारावर एक जुनाट दगडी महादेवाचें देऊळ असून जवळच दोन तलाव आहेत.  तलावांशेजारीं दोन लेणीं असून त्यांत ५०० माणसें सहज बसूं शकतील.  टेंकडीच्या पूर्वभागास एक तलाव असून जोगी गुंफा नांवाचें लेणें आहे.  'दिवाण' तलावाशेजारीं असलेल्या देवळावर शके १२४२ (सन १३२०) चा लेख असून त्या वेळीं भानुदेव नांवाचा राजा तेथें राज्य करीत होता.  त्या लेखांत भानुदेवापूर्वीच्या सहा पुरुषांचा उल्लेख सांपडतो.  परंतु राजघराण्यांच्या दप्‍तरी असलेल्या यादींत यांतील एकाहि पुरुषाचें नांव सांपडत नाही.  त्याप्रमाणें सन १२१३ आणि १२१४ सालचे दोन ताम्रपट ताहनकार नांवाच्या खेडेंगांवी सांपडले असून ते एपि.  इंडिकामध्यें प्रसिद्ध झाले आहेत.  मुदापुर गांवांत कांहीं जुनाट देवळें व मूर्ती पहाण्यास मिळतात.

संस्थानांत एकंदर ५१० खेडीं आहेत.  सन १९११ सालीं एकंदर लोकसंख्या १२७०१४ होती.  पैकीं हिंदु ५७०६५, वन्यधर्मी ६९२३२, सत्‍नामी १२५७, कबीरपंथी २६६७, आणि मुसुलमान ६३६.

येथील भाषा छत्तीसगडी, हिंदी, हळवी, गोंडी व त्यांच्या उपभाषा.  एकंदर क्षेत्रफळ १४२९ चौरस मैल.  पैकी जंगल व डोंगर ४६८ चौरस मैल; ओसाड ४७० चौरस मैल; लागवडी खालीं ४९१ चौ. मैल.  भात, तीळ हीं मुख्य पिकें असून गहूं, हरभरा, कडधान्यें व इतर गळिताचीं धान्यें थोड्या प्रमाणावर होतात.

उद्योग धंदे :-  ओबडधोबड कापड विणणें, तागाची पोतीं, काशाची भांडी वगैरे.  गेल्या पांच वर्षांतील जंगलाचें सरासरी उत्पन्न रु. ५७१५४ असून लाख, माहुवा, सागवान आणि बांबू या उत्पन्नाच्या मुख्य बाबी आहेत.

खनिज संपत्ति :-  डोंगरांत लोखंडाच्या खाणी आहेत.  येथील लोक लोखंडी फाळ वगैरे करण्याकरतां लोखंड काढतात.

दुष्काळ :-  या संस्थानांत पूर्वी कधीं दुष्काळ पडले होते कीं काय हें समजण्यास लेखी पुरावा नाहीं.  अलीकडे सन १८९७ व १९०० सालीं दोनदां दुष्काळ पडले.

संस्थानांत अबकारी, पोलिस, तुरुंग, दवाखाना, शिक्षण, देवी टोंचणें वगैरे खातीं असून संस्थानिकाच्या हातांत सर्व सत्ता आहे.  दिवाणास कांहीं न्यायाविषयीं अधिकार आहेत.  उत्पन्न व खर्च १९०८ सालीं अनुक्रमें २१९ हजार रु.व २०८ हजार रु. होता.

शहर - कांकेर संस्थानची राजधानी व तालुक्याचा गांव.  येथें राजवाडा, कचेर्‍या, दवाखाना, शाळा, पोलीस कचेरी, ठाणें, पोष्ट आणि तार ऑफिस वगैरे असून आठवड्यास बाजार भरत असतो.  हा गांव बंगाल नागपूर रेल्वेच्या रायपूर - धमतरी शाखेच्या धमतरी स्टेशनापासून ३९ मैल असून घमतरी - जगदलपूर सडक या गांवातून जाते.  येथें एक सुंदर बगीचा असून त्याच्या मध्यभागी एक गेस्ट हाऊस बांधलें आहे (छत्तीस. गॅ., इं. गॅ.)

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .