प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य
 
कांकडी -  हे एक वेलीचें फळ आहें.  यास लॅटिनमध्यें 'कुकुमि सॅटिव्हस' मराठींत कांकडी, संस्कृतमध्यें कर्कटी, चिर्भटिका इत्यादि नांवें आहेत.  कांकडीच्या पुष्कळ जाती आहेत.  मावळी कांकडी, खिरे, कांटेवाळूक, टरकांकडी इत्यादि.

कांकडीचें फळ हिरवें अगर हिरवट पांढरें असतें.  तें वितीपासून दीड हातपर्यंत लांब होतें.  कांकडी पिकली म्हणजे पिवळी होते.  पुण्या-सातार्‍याकडे कांकडीस ''मावळी कांकडी'' असेंहि म्हणतात.  कोंकणांत याच कांकडीस 'तंवसें' म्हणतात.  कोंवळेपणी हिरव्या अगर पांढर्‍या कांकडीवर दूरदूर मऊ कांटें असतात.  आंतील बियांजवळचा गर कधीं कधीं गुलाबी असतो व त्याची चवहि अधिक रुचकर असते.  कांकडीचे वेल परसांत लहान झाडांवर, कुंपणावर अगर मांडवावर चढवितात.  भाद्रपद, आश्विन व कार्तिक महिन्यांत काकडीला फळें लागतात.  कांकड्या जून झाल्यानंतर पिकण्याच्या सुमारास काढल्या तर त्या पुढें ३।४ महिने टिकतात.  पिकलेल्या कांकड्यांचे सांगडे वर्षभरहि टिकतात.  खिरे अथवा वाळूक याप्रमाणें टिकूं शकत नाही.  'टरकांकडी' ही एक खरबूजवाडींत 'वाळकां' बरोबर होणारी जात आहे.  हें फळ कांकडीसारखें एक ते तीन फूट लांबीचें व ३ ते ६ इंच जाडीचे होतें.  कच्चेपणी रंग हिरवट अगर स्वच्छ पांढरा व पिंकल्यावर पिवळसर पांढरा असतो.  फळावर लांबीच्या पातळींत कर्वे असतात.  हें फळ कांकडीसारखें टिकाऊ नसतें.  तें पिकल्यावर खरबुजासारखें आंबूस लागतें.  त्यावरून ती खरबुजाचीच जात असावी असें अनुमान होतें.  ती कोवळेपणी तिखटमिठाशीं हिरवीच खातात व जून झाल्यावर तिची भाजी करतात.  हिचे वेल वाळवंटांत व मळ्यांतहि होतात.  ते जमिनीवरच पसरतात व त्यांची वाढ ५।१० फूटवर असते.

वाळूक हें फळ कोंवळेपणी काळसर हिरवें व पिकण्याच्या सुमारास तपकिरी पिंवळे होतें.  तें सुमारें ४ ते ९ इंच लांब व २।३ इंच जाड असतें तें जून झाल्यावर कापुसतें व नासतें.  यांत कांकडीप्रमाणें टिकाऊपणा नाहीं.  कांकडी व खिरा या दोहोंपेक्षां यांत पाण्याचा अंश जास्त असतो.  हें कोंवळेपणी कच्चें तिखटमिठाशीं खातात व जुनपणी भाजी करतात.  या जातीचे वेल खरबुजवाडींत वाळवंटांतच होतात; म्हणून यास 'वाळूक' हें नांव पडलें असावे.  जेथें खरबुजवाडी करण्याजोगा ओढा अगर नदी नाहीं तेथें तें फळ होत नाहीं.

खिरा, कांकडी व वाळूक या तिन्ही फळांत पाण्याचा भाग फार असतो.  म्हणून त्यांच्या वेलांस पाणी फार लागते.  खताचा मारा चांगला असला तर फळे पुष्कळ व मोठालीं लागतात. आगाप मोसम साधला तर फळास भाव चांगला येतो.  ही फळें नासणारी असल्यामुळें व हंगाम एकच असल्यामुळें इतर भाज्यांपेक्षां ही स्वस्त विकतात.  खिरे, वाळकें व टरकाकड्यांच्या वेलास वळिकाच्या पावसानें झोडल्यास वेल व फळें दोन्ही झडून जातात.

कांकडीची पूर्ण वाढ झाल्यावर ती दोन फूट लांब व नऊ इंच जाड इतकी कधीं कधीं मोठी होते.  साधारण फळें दीड फूट लांब व ४।५ इंच जाड होतात.  पिकलेल्या कांकड्यांचे सांडगे अगर वडे करून वाळवून ठेवितात व ते तळून खातात.  बिया सोलून नुसत्याच खातात अगर साखरेच्या पाकांत वड्या लाडू व वगैरे करून खातात.

मावळी जातीच्या कांकड्यांचें वेल बागाइतांत लावितात.  अगर उसाच्या शेतांत मिश्र पीक म्हणून लावतात.  यांचे वेल फार वाढत नाहींत.  तसेंच सुमारें तीन महिन्यांत यांचा हंगाम पुरा होतो; म्हणून ऊंस चांगला वाढीस लागण्याच्या अगोदर या संपतात व उंसास त्यांच्यापासून अपाय होत नाही.  खिर्‍यांची स्वतंत्र लागवडहि करितात.  जमीन चांगली खतावून सर्‍यांच्या वाफ्यावरून २/३ हातांच्या अंतरानें २/३ बियांचे दाणे लावितात.  खिरे उन्हाळ्याच्या आरंभास लावितात.  खतांचा जोर व पाण्याचा मारा असला तर फळें पुष्कळ लागतात.  बाजारांत कोंवळ्या खिर्‍यांसच चांगला भाव येतो.  फळें तोडून दोन दिवस ठेविलीं तर तांबडी होऊं लागतात.  हीं फळें वरचेवर तोडावी लागतात.  उत्तम कोंवळी फळें कच्चीं तिखटमिठाशीं खातात, अगर त्यांची उत्तम कोशिंबीर होते.  जून फळांची भाजी करतात.  पुण्याच्या बाजूस ''खमंग कांकडी'' म्हूणन एक चांगला पदार्थ बनवितात.  

हिरवी कांकडी - (वाळूक) या जातीची लागण नदीच्या अगर पाणी असलेल्या ओढ्याच्या वाळवंटात खरबूजवाडींत करतात.  वाळूंत सर्‍या पाडून व खत टाकून नंतर सरीचे तळांत बिया लावितात.  प्रथम वरून पाणी घालावें लागतें.  वेलाचीं मुळें लवकरच वाळूंतून खालीं असलेल्या ओलसर थर पर्यंत पोंचतात व नंतर वरून पाणी घालण्याचें कारण पडत नाहीं.  शिवाय नदीतील दमट हवेंतूनहि वेलास गारवा येतो.  या जातीच्या कांकड्यांची वाढहि खिर्‍याप्रमाणेंच आहे.  खताचा जोर असून पाण्याचा तुटवडा नसेल तर फळें पुष्कळ लागतात.  कच्चेपणीं फळ हिरवें व गुळगुळीत असतें.  तें पिकल्यावर पिंवळें होतें.  याची लांबी ६ ते १० इंच व जाडी २/३ इंच असते.  ह्याचा उपयोग खिर्‍यांप्रमाणेंच करतात.  ही जात वाळवंटाशिवाय होत नाहीं.  

टरकांकडी -  ह्या जातीची लागणहि खरबूजवाडींतच होते.  तिची लागण हिरव्या कांकडीप्रमाणेंच करतात.  हिला फळें पुष्कळ येतात व तीं दुरून लांबट दुध्या भोंपळ्यासारखीं दिसतात.  हीं एक फुटांपासून अडीच तीन फुटांपर्यंत लांब व तीन पासून ६ इंचांपर्यंत जाड होतात.  तीं कोंवळेंपणीं कच्चीच खातात.  जून फळांची भाजी करतात.  (वनौषधि गु. भा. २).

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .