प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य

कसेई -  याला इंग्रजींत कॉइल्स, जॉब्स टिअर्स; संस्कृतमध्यें काश; हिंदी काश इत्यादि नांवें आहेत.  यास कांसें गवत असेंहि म्हणतात.

इतिहास -  याचें बीं माळेचे मणी करण्याकडे उपयोगांत आणीत असत.  पारस्त्य देशांत त्याचा अन्नाप्रमाणें उपयोग होत असे.  ह्या झाडाचें बी रेषांकित असतें.  आर्यवैद्यकांत व वैदिक वाङ्‌मयांत या खाद्य धान्याचा उल्लेख केला आहे व आर्यन लोकांनीं हिमालयाच्या पायथ्याशीं त्याची लागवडहि केली होती'' असें म्हणतात.

अरब लोकांनीं ह्या धान्याला ''दामु दाउद'' (डेव्हिडचें अश्रू) तसेंच ''दामु अयूब'' (जॉबचे अश्रू) अशीं नांवें दिली होतीं.  कसेई हें एक प्रसिद्ध शक्तिवर्धक व मूत्ररेचक औषध आहे.  अरब लोकांनीं ह्याचीं झाडें यूरोपांत नेलीं.  स्पेन व पोर्तुगाल या देशांत तीं आतां स्थानिक झालीं आहेत.  तेथें त्यांनां 'लॅगिमादे जॉब' असें नांव आहे.

हल्लीं या खाद्य धान्याची लागवड फक्त मंगोलियन लोक करतात.  त्यांच्याकडूनच या धान्याचा प्रसार प्रथम हिंदुस्थानांत झाला असावा.

ह्या झाडाच्या दोन रानटी जाती असून त्यांपैकीं लॅक्रिमा जॉबी ही जात सर्व उष्णकटिबंधांतील प्रदेशांत व समशीतोष्ण प्रदेशांत आढळते.  जिगांटिआ हें झाड फक्त उष्णकटिबंधांतील प्रदेशांतच मिळतें व तें हिंदुस्थान व ब्रह्मदेश यांमध्येंच आहे असें म्हटलें तरी चालेल.  लॅक्रिमा, जॉबी या जातींच्या स्टेनोकार्पा, मॉलिनिफेर व माआन या तऱ्हांची लागवड करून त्या परिणत झालेल्या आढळतात.  यापैकी पहिली ब्रह्मदेश, मलाया, चीन व जपान या देशांत लावतात.  दुसर्‍या जातीचीं फळें माळेच्या मण्यांप्रमाणें असतात.  तिसरी जात खाण्याच्या उपयोगाची असून तिची लागवड मध्यप्रांत, सिकिम, खासिया टेंकड्या, ब्रह्मदेश व शान संस्थान यामध्यें करितात.  कोचीन चीन व मलाया ह्यांमध्येंहि हीं झालें लाविलीं जातात.

दुष्काळांत मायुआनचें पीक बुडालें तर ह्या झाडाच्या रानटी जातीच्या पिकांचाहि खाण्याकडे उपयोग केला जातो.  या रानटी जातीच्या धान्याची कवची जशी कठिण असते तशी लागवड केलेल्या जातीच्या धान्याची नसते व हें धान्य सहज दळलें जातें.

खासिया टेकड्यांमधील या धान्याच्या लागवडीसंबंधानें जे. डी. हुकरनें 'हिमालयन जर्नल' मध्यें कांहीं माहिती लिहून ठेविली आहे.  तो म्हणतो ''प्रत्येक झाडाला (वर्षांतून) दोनदां किंवा तीनदां बुडाशीं फांद्या फुटतात व एक चौरस यार्डामध्यें ७ ते ९ झाडें होतात.  याचें पीक फार थोडें होतें.  पेरलेल्या धान्याच्या ३०-४० पटीपेक्षां जास्त पीक होत नाहीं.''  ''ब्रह्मदेश व तेथील लाके'' (१८६०) या लेखांत मेसननें कांहीं उपयुक्त माहिती लिहून ठेविली आहे.  तो म्हणतो ''लागवडीमुळें या रानटी झाडाचें बी ढिसूळ होऊन गोड बनलें आहे''  व त्याची चव गव्हाप्रमाणें आहे.  

हिंदुस्थानांत या पिकाची लागवड बरीच विस्तृत प्रमाणांत होतें.  याच्या धान्याचे परिमाण, आकार, व रंग इत्यादि कारणांनीं त्याचें निरनिराळे वर्गीकरण झालें आहे.  दार्जिलिंग, उत्तर व पूर्व आसाम, खासिया, गारो व नागा टेंकड्या, ब्रह्मदेश व शान संस्थान, येथें हें धान्य चांगलें पिकतें व हें ह्या प्रांतांतील मुख्य धान्य आहे.

कांहीं जातीचें कसेई धान्य भाजतात व नंतर त्याची कवची काढतात व कांहीं जातीचें धान्य न भाजतांच दळतात.  या निरनिराळ्या धान्य तयार करण्याच्या व तें खाण्याच्या तऱ्हांवरून या धान्यांत रासायनिक व घटनात्मक असे पुष्कळ प्रकार असावेत असें दिसतें.

जपानच्या शेतकी मंडळानें जपानांतील उपयुक्त वनस्पति या पुस्तकांत या धान्याला टोमागी अथवा हटोमागी असें नांव दिलें आहे.  हें धान्य कोरडवाहू जमीनींत होतें.  चहाऐवजीं या धान्याचा काढा करून पितात.  डु कैलांड यानें रोग्यांनां ह्या धान्याची पेज द्यावी अशीहि शिफारस केली आहे.  चिनी लोक या धान्याचा रस्सा करितात.

नागा टेंकड्यांवरील प्रदेशांत हें धान्य आंबवून त्यापासून दारू काढतात.  ह्या दारूला ''ज्जु'' हें नांव आहे.  चांगल्या धान्याची दारू पुष्कळ दिवस टिकते.  या दारूची चंव सफरचंदाची दारू व ताक याप्रमाणें कांहींशी असते.  कांहीं प्रकारचें कसेई धान्य सुवासिकहि असतें.  

औषणी गुणधर्म -  हें रक्तशुद्धि करणारें तसेंच उत्तम मूत्ररेचकहि आहे.  उन्हाळ्यांत थंडाईसारखा याचा उपयोग करतात.  ह्यामध्यें रोगजनक हवा व पाणी शुद्ध करण्याचे गुणधर्म आहेत असा कांहीं लोकांचा समज आहे.  हिंदुस्थानांत या धान्याचे औषधी गुणधर्म फारसे माहीत नाहींत.  संताळ लोकांमध्यें मूत्रकृच्छ व आर्तव रोगावर कसेईच्या झाडाचें मूळ देतात, असें डॉ. कँबेल म्हणतो.

रासायनिक गुणधर्म -  या धान्यावरील प्रयोगांचे अनुभव वेगवेगळाले आले आहेत.  त्यांमध्यें असणार्‍या रासायनिक द्रव्याचे सर्वसाधारण मान पुढें दिलें आहे.

जंगलांतील धान्यांत पौष्टिक अंश १: ३.८ असतो व शेतांतील धान्यांत १: ४.४ असतो व त्याचें शेंकडा प्रमाण अनुक्रमें ८९ व ९० असें आहे.

या धान्यांतील अल्ब्युमेनचें प्रमाण द्विदलधान्यामधील प्रमाणाबरोबर असून त्यामधील स्नेहांश व चरबी हीं बहुतेक खाद्यधान्यापेक्षां जास्त असतात.

व्यापारी व घरगुती उपयोग -  ह्या धान्याच्या रानटी जातीचें धान्य हिंदुस्थानांत व यूरोपखंडांत माळेचे मणी करण्याकडे उपयोगांत आणिलें जात होतें.  हिंदुस्थान व ब्रह्मदेश यांमधील मूळच्या जंगली लोकांत याचा उपयोग दागिने करण्याकडे करीत.  टोपल्या, पाकिटें, कपडे इत्यादि जिनसा सुशोभित करण्यांकडेहि याचा उपयोग करितात.  नेपाळ, अयोध्या व हिंदुस्थानचा मध्यवर्ती डोंगरसपाटी वरील प्रदेश यांमध्यें हें धान्य शेतीचें सामान व गुरें हीं सजविण्याकडे योजिलें जातें.  ब्रह्मदेशांतील करेन लोकहि या धान्याचा असाच उपयोग करतात.  अंगामी नागा हे लोक या धान्याच्या कानांतील बाळ्या करितात.

व्यापार -  जपानमध्यें या धान्याचे दरवाज्यासमोर लावण्याचे चिकाच्या पडद्यांसारखे पडदे करितात.  व्यापारी दृष्ट्या ह्या धान्यापैकी रानटी जातीचें धान्य विशेष उपयोगाचें आहे.  कारण रानटी धान्याचें टरफल तुळतुळीत असून निरनिराळ्या रंगाचें असतें.  लागवडीनें हें टरफल मऊ पडून त्याचा तुळतुळीतपणाहि नाहींसा होतो.  यूरोपखंडांतील व्यापार्‍यांनां रानटी धान्याचा जास्त उपयोग करतां येतो.  तुतारीवरील नक्षीदार काम, कृत्रिम कळ्या व फुलें, हीं तयार करण्याकडे मुख्यत्वेंकरून या धान्याचा यूरोपमध्यें उपयोग करतात (वाट; पदे.)

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .