प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य

कलावंत, जात - मुंबई इलाख्यांत कानडा आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांतून या जातीची पुष्कळ वस्ती आहे.  १९०१ च्या खानेसुमारींत २०१२ कलावंतांपैकीं ६९३ पुरुष व १३१९ बायका होत्या.  पुरुषसंततीला 'गान' असें म्हणतात.  अप्सरा आणि गंधर्व यांचे आपण वंशज आहोंत असें सांगून पुष्कळशा देवळांशीं हे आपला पिढीजाद सेवासंबंध पुराव्यादाखल पुढें आणतात.  प्राचीन विजयानगरांत राजाजवळ अनेक कलावंतिणी असत.  मुसुलमानांनीं विजयानगर काबीज केल्यानंतर त्या सोंडा आणि कॅनरा या भागांत राहिल्या 'ए फरगॉटन् एम्पायर' या ग्रंथांत सेव्हेलनें यांचा उल्लेख करून यांनां केवढा मानमरातब होता याचें वर्णन दिलें आहे (पान २४१-४२).

कलावंतांत जे सहा वर्ग आहेत त्यांचा एकमेकांशीं रोटीबेटीव्यवहार होत नाहीं.  कोंकणी, मराठा, कर्नाटकी, लिंगायत, तेलंगी आणि मुसुलमान हे त्यांचे सहा वर्ग होत.  कोंकणी कलावंतांत बांडोदकर, बोरीकर, जोतकर, ककोदकर, नावेकर, पर्वतावैले, फातरफेकर आणि शिरोदकर हीं अडनांवें आहेत.  एकाच आंडनांवाचे लोक एकमेकांत रोटीबेटी व्यवहार करीत नाहींत.

पूर्वी आठव्या नवव्या वर्षी मुलींचा शेज नांवाचा एक लग्नसोहळा होई.  ह्यांत मुलीनें पुरुषासारखा पोषाख करून हातांत नवरा म्हणून कट्यार घ्यावयाची असे.  या प्रसंगीं नाचगाण्याच्या वेळेप्रमाणें मुली पायांत चाळ व ओढणी घालीत असत.  हा समारंभ मोठा खर्च करून चांगला साजरा करीत.  पण हायकोर्टानें अशा पद्धतीचीं लग्नें फौजदारी गुन्ह्यादाखल ठरविल्याकारणानें हल्लीं फारसा गाजावाजा न करितां मुलगी वयांत आल्यावर हा समारंभ उरकून घेतात.

सर्व कलावंतिणी वेश्येचा धंदाच पत्करीत असल्याकारणानें गानांनां (कलावंतांतील पुरुषांनां) दुसर्‍या जातीच्या लोकांतील मुली शंभरपासून तीनशें रुपयांपर्यंत पैसे देऊन बायका म्हणून विकत घ्याव्या लागतात.  पण पुष्कळांनां नवरीबद्दल इतका हुंडा देण्याची ऐपत नसल्यानें ते अविवाहित राहतात.

पूर्वी स्त्रीवारसाची पद्धत असे.  पण सध्या हायकोर्टानें असें ठरविलें आहे कीं. पुरुषबायकांमध्यें मालमत्ता सारखी वांटून द्यावी.  ज्यांनां संतति नसेल ते अस्पृश्यांच्या मुली विकत घेतात व त्यांचा 'शेज' समारंभ करतात.  ॠतु प्राप्‍त झालेल्या मुलीला दत्तक घेतां येत नाहीं.

ब्राह्मण आणि ग्रामदेवता यांची हे लोक पुजा करितात.  म्हाळसा, कांत्र, शांतादुर्गा, आणि शांतेरीकामाक्षी या कुलदेवता होत.  कार्तिकस्वामी ही त्यांची यजमानदेवता आहे.  जादूटोणा, भुताटकी वगैरेंवर यांचा विश्वास असतो.  कर्‍हाडे, चितपावन किंवा हविक ब्राह्मण यांचे उपाध्ये असतात.  गोकर्ण, रामेश्वर, काशी, धर्मस्थळ, पंढरपूर इत्यादि क्षेत्रांची हे यात्रा करितात.  अम्मा किंवा शक्ति यांनां रक्ताचा नैवेद्य दाखवितात.  सणावाराच्या दिवशीं, विशेषतः दसर्‍याला संगीत वाद्यांची पूजा करितात.  मृतांनां जाळतात व कोंकणी मराठ्यांप्रमाणें त्यांची उत्तरक्रिया करितात.

कलावंतांचा पिढीजात धंदा म्हटला म्हणजे गाण्यानाचण्याचा.  लग्नमुंजी व इतर मोठ्या प्रसंगीं सुखवस्तू लोक यांचें गाणें करितात.  कांहीं देवळांतून सेवेकरितां यांनां इनामी जमीन असते.  मृदुंग, टाळ, सारंगी आणि तबला हीं हत्यारें घेऊन गान कलावंतिणींबरोबर असतात.  एक ते चार कलावंतिणी व तीन ते चार गान मिळून एक ताफा होतो.  गाण्यानाचण्याखेरीज कलावंतिणि कसबिणीचा धंदा करितात.  पुष्कळशा आपलें घरदार सोडून मुंबई, कोल्हापूर, बंगळूर यांसारख्या ठिकाणीं जातात.  देवळी, बांडी, आडबटकी, पडिआर या जातींतील वेश्या, कलावंत समाजांतील एखाद्यानें त्यांनां दीक्षा दिल्याखेरीज नाचण्याला जात नाहींत.  दीक्षा घेतल्यानंतरहि त्यांनां कलावंतिणीचा दर्जा प्राप्‍त होत नाहीं.  देवापुढें नाचण्याचा आपल्यालाच काय तो हक्क आहे अशा समजुतीवर भाविनींनां कलावंत या कामांत विरोध करितात.  मासे, मांस, आणि मद्य हीं निषिद्ध नाहींत.

मराठा कलावंत -  मराठा कलावंत वर्ग सर्व बाबतींत वरील कोंकणी वर्गासारखाच आहे.

कर्नाटकी कलावंत -  कर्नाटकी कलावंत यांनां पात्र दवरू किंवा शाल विणणारे म्हणतात.  या आपण रंभा व उर्वशी यांच्या प्रतिनिधी आहोंत असें सांगतात.  कोंकणी कलावंतिणींप्रमाणें यांच्यांतहि मुलींनां सातव्या वर्षी चाळ व ओढणी देऊन दीक्षा देतात व बाराव्या वर्षी यांचा पुडी नांवाचा लग्नसमारंभ करितात.  कोंकणी कलावंतांतल्या 'शेज' समारंभाप्रमाणेंच हा असतो.  फरक इतकाच कीं त्यांच्यांतील नवरा मुलगा कट्यार असते तर यांच्यांत मडली (मृदंग) असतो.  धारवाड जिल्ह्यांतील राणीबिन्नूर तालुक्यांत गुडगुड्डापूर येथें जो मैलार देव आहे तो कुलदेव, व गुत्तेम्मा आणि फुलगेम्मा या त्यांच्या कुलदेवी आहेत.  क्षत्रीय जातीचा आयप्पा यांचा गुरु होय.  जर एखादीनें पात्रदा (शेल्या) ला जोड्यानें मारलें तर तिची जात जाते व पुन्हा जातींत येण्याकरितां प्रायश्चित्त व दंड भरावा लागतो.

लिंगायत कलावंत -  साइब किंवा लिंगायत कसबिणी, यांच्यांत व लिंगायत कलावंतिणींत विशेष फरक नाहीं ('लिंगायत' पहा).  (एंथाव्हेन - ट्राइब्स अॅंड कास्ट्स ऑफ बाँबे).

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .