प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य

कर्नाळ, जिल्हा - पंजाब प्रांतांतील एक जिल्हा.  क्षेत्रफळ ३१५३ चौ. मैल. मर्यादा :-  उत्तरेस पतियाळा संस्थान व अंबाला जिल्हा; पूर्वेस यमुनानदी व पलीकडे संयुक्त प्रांतांतील साहारणपूर, मुझफरपूर व मिरत जिल्हे, दिल्ली व राहेटक जिल्हा आणि पश्चिमेस पतियाळा व झिंद संस्थानें.  एका डोंगराच्या योगानें या जिल्ह्याचे दोन भाग होतात.  यमुनानदी पूर्व सरहद्दीवरून ८१ मैल वहात जाते.  तिच्या पात्राची रुंदी निरनिराळ्या ठिकाणीं अर्ध्यापासून एक मैलपर्यंत आहे.  जिल्ह्याच्या उत्तर भागांत पुष्कळ नद्या आहेत.  पैकीं घग्गर व तिला मिळणार्‍या उमला आणि सरस्वती; चौतंग व माडा; आणि नै, बुर्‍ही व राक्षी या मुख्य नद्या होत.  १८२७ पर्यंत कर्नाळपासून २० मैलांच्या आंत कधीं कधीं सिंह आढळत असत असें म्हणतात.  वाघहि पुष्कळ होते.  परंतु अलीकडे चित्तेसुद्धां क्वचितच दृष्टीस पडतात.  कोल्हे मात्र पुष्कळ आहेत.  सरस्वतीच्या कांठच्या नैली प्रदेशांत व कालवे झालेल्या भागांत तापाची सांथ फार असते.  या जिल्ह्यांत वार्षिक पाऊस सरासरी ३० इंच पडतो.  व पश्चिमेकडे व दक्षिणेकडे पावसाचें मान कमी कमी होत जातें.

इतिहास -  ज्या ठिकाणीं कौरव पांडवांचें भारतीय युद्ध झालें तें या जिल्ह्याच्या वायव्य भागांत असून, या जिल्ह्याचा प्राचीन इतिहास 'कुरुक्षेत्र' लेखावरून समजेल.  ख्रिस्ती शकाच्या आरंभीं हा जिल्हा इंडोसिथियन लोकांच्या समाजांत असावा असें सरस्वतीं नदीच्या कांठीं पोलर येथें सांपडलेल्या नाण्यांवरून समजते.  इ.स. ६३९ त चिनी प्रवासी ह्युएनत्संग येथें आला त्यावेळी ठाणेश्वर ही एका राज्याची राजधानी असून तें राज्य भरभराटींत आहे असें त्यास आढळलें, इ.स. १०१४ त गझनीच्या महंमदानें ठाणेश्वर लुटलें.  तथापि ११९२ त पृथ्वीराजाचा पराभव होईपर्यंत हा प्रदेश हिंदू राजांच्या अंमलाखालीं होता.  दिल्लीवर चालून जातांना तैमूर या प्रदेशांतून गेला होता.  पुढें येथें कांहीं सामन्त व त्यांच्या मागून लोदी राजांनीं राज्य केलें.  तैमूर व अकबर यांच्या दरम्यानच्या १५० वर्षांच्या अवधींत या प्रदेशांत एकसारखें रण माजलें असून पानिपत येथें दोन महत्वाच्या लढाया झाल्या, हा जिल्हा मोंगलांच्या ताब्यांत गेल्यानंतर २०० वर्षे येथील शांततेचा विशेष भंग झाला नाहीं.  या काळांत यमुनेचा कालवा तयार करण्यांत आला.  १७३८ त कर्नाळजवळ नादिरशहानें महंमदशहाचा पराभव केला.  इ.स. १७६१ मध्यें मराठे व अहमदशहा अबदाली यांच्यामधील पानिपतची तिसरी मोठी लढाई झाली.  यापुढें १८०३ पर्यंत (म्हणज इंग्रजांनीं तो आपल्या राज्यास जोडीपर्यंत) ह्या जिल्ह्यांत निश्चितपणें कोणाचीच सत्ता नव्हती.  हृया जिल्ह्यांतील मुख्य प्राचीन अवशेष कर्नाळ, पानिपत, ठाणेश्वर व पेशोव येथें आहेत.

लोकवस्ती -  जिल्ह्यांत ७ मोठीं गांवें व १३८३ खेडीं असून एकंदर लो. सं. १९०१ त ८८३२२५, १९११ त ८०१०१३ व १९२१ मध्यें ८२८७२६ होती.  लोकवस्तीपैकीं सुमारें शे ७० हिंदू व शें. २७ मुसुलमान आहेत.  शें. ५८ शेतकीवर व शें. १९ औद्योगिक धंदे करून पोट भरतात.  शें. ९६ लोक हिंदी भाषा बोलतात.  पतियाळासभोवतालच्या गांवांत पंजाबी भाषा चालते.

शेतकी :-  गहूं व हरभरा हीं जिल्ह्यांतील मुख्य पिकें असून त्यांखेरीज तांदूळ, ज्वारी, मका, कापूस, ऊंस वगैरेहि पिकें होतात.

व्यापार व दळणवळण वगैरे -  कैथल तहसिलींतील कुंभार प्राचीन काळापासून नवसागर तयार करीत.  या जिल्ह्यांत सोरा शुद्ध करण्याचे ४ कारखाने आहेत.

कर्नाळ येथील जोडे पूर्वी प्रसिद्ध असत.  पानिपत येथें कांचेचे पोकळ गोळे, पितळेचीं व इतर धातूंचीं भांडीं आणि चांदीचें मणी होतात.  शहाबाद येथें चांदीचें काम, वाद्यें व लाखेचें रोगण दिलेलें लांकडीं काम होतें.

गहूं, हरभरा, चांगले तांदूळ, पितळेचीं भांडीं, कांचसामान, नवसागर व सोरा हे जिन्नस जिल्ह्यांतून बाहेर पाठविले जातात; व मीठ, तेल, लोखंड व कापड हे जिन्नस बाहेरून येतात.

या जिल्ह्यांतून दिल्ली-अंबाला-काल्का ही रेल्वे जाते व सदर्नपंजाब रेल्वेची एक शाखा कैठलपर्यंत आलेली आहे.  यमुनेंतून व पश्चिम यमुना कालव्याच्या दिल्ली व हांसि या शाखांतून नावा चालतात.

राज्यकारभार :-  कर्नाल, कैथल, पानिपत व ठाणेश्वर अशा या जिल्ह्यांत ४ तहसिली असून कैथल तहसिलींत गुल ही पोटतहशील आहे.  डेप्युटी कमिशनर हा जिल्ह्याचा मुख्य अधिकारी असून तो कर्नाळ येथें रहातो.  कर्नाळ, पानिपत, कैथल, शहाबाद, ठाणेश्वर व लाद्व येथील म्युनिसिपालिट्यांखेरीज इतर ठिकाणचा स्थानिक कारभार जिल्हाबोर्डाकडे आहे.  शिक्षणाच्या बाबतींत पंजाब प्रांतांत, कर्नाळ जिल्हा सर्वांत मागसलेला असून १९०१ मध्यें साक्षर लोकांचें प्रमाण केवळ शें. २.४ होतें.

तालुका -  पंजाबांत कर्नाळ जिल्ह्यांतील मध्यतहशील.  ही यमुनेच्या पश्चिम तीरावर आहे.  क्षे. फ. ८३८ चौ. मै. लो. सं. (१९११) २२५७१७.  या तहसिलींत कर्नाळ शहर (जिल्ह्याचें व तहसिलीचें मुख्य ठिकाण) व दुसरीं ३८३ खेडीं आहेत.

शहर -  पंजाबांतील कर्नाळ जिल्ह्याचें व तहसिलीचें मुख्य ठिकाण.  हें शहर यमुनेच्या हल्लींच्या प्रवाहापासून ७ मैलांवर जुन्या प्रवाहाकांठीं दिल्ली-अंबाला-काल्का रेल्वेवर आहे.  हें आगगाडीनें मुंबईपासून १०५६ मैल, व कलकत्यापासून १०३० मैलांवर आहे.  हें शहर अर्जुनाचा प्रतिस्पर्धी कर्ण यानें वसविलें असून त्याच्याच नांवावरून यास कर्नाळ हें नांव पडलें असावें असें म्हणतात.  प्राचीन इतिहासांत या गांवाचा उल्लेख आढळत नाहीं.  यावरून तें पूर्वी फार महत्वाचें नसावें असें दिसतें.  इब्राहिम हुसेन मिर्झा यानें अकबराविरुद्ध बंड करून हें शहर लुटलें (१५७३).  इ.स. १७०९ त बंड बैराग्यानें याच्या आसपासचा मुलुख उद्धस्त केला; व १७३९ त, नादीरशहानें येथें महमदशहाचा पराभव केला.  सरहिंदच्या र्‍हासानंतर (१७६३) झिंदचा राजा गजपतसिंग यानें हें शहर बळकाविलें.  १७८७ त गजपतसिंगचा मुलगा भागसिंग याजकडून तें मराठ्यांनीं घेतलें व अखेर १८०५ त इंग्रजांच्या ताब्यांत गेलें.  गांवची हवा रोगट आहे.  येथें घियासुद्दिनानें बुअल्ली कलंदर नांवच्या साधूच्या स्मारकार्थ बांधलेलें सुंदर संगमरवरी दगडाचें थडगें आहे.  म्युनिसिपालिटीचें वार्षिक उत्पन्न सरासरी ३२५०० असतें.  येथें जाडेंभरडें कापड व चांगले जोडे तयार होतात.  गांवांत दोन हायस्कुलें व इतर प्राथमिक शाळा व एक सरकारी आणि एक ख्रिस्ती मिशनर्‍यांचें (स्त्रियाकरितां) अशीं दोन रुग्णालयें आहेत.

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .