प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य

कमार - हा संस्कृत कर्मार शब्दाचा अपभ्रंश असावा.  कर्मार शब्दाचा ऋग्वेदांत उल्लेख असून तो बाण करीत असे असा उल्लेख आढळतो.  (ज्ञानकोश. वि. तिसरा प. ४६६ पहा).  कमारांत हिंदु, शीख, जैन, वन्यधर्मीय लोकहि आहेत.  यांची एकंदर संख्या (१९११) ३१४१०५ आहे.  आसाम, बंगाल वर्‍हाड व मध्यप्रांत यांतून यांची विशेष वस्ती आहे.  खुद्द बंगाल्यांत अडीच लाखांवर वस्ती आहे.  तेथें त्यांनां कर्मकार असें म्हणतात.  बिहार, छोटानागपूर व त्याच्या आसपासचा प्रदेश यांतील कर्मार बंगाल्यांतील कर्मारांपेक्षां निराळे आहेत.  यांच्यांत पोटजाता आहेत.  सोनार, कासार, लोहार, यासारखे धंदे हे करितात.  लोहारांपेक्षां हे आपणाला श्रेष्ठ समजतात.  यांच्या हातचें पाणी ब्राह्मण घेतात.

आसामांत सुमारें २५ हजार कमार चहाच्या मळ्यांत मजूरी करितात.  मध्यप्रांतांतील कामारांची माहिती रसेल आणि हिरालाल यांनीं दिलेली आहे.  (कास्ट अँड ट्रांइब्स इन सेंट्रल इंडिया) तिचा गोषवारा असा :- रायपूर जिल्हा व त्याच्या भोंवतालच्या संस्थानांत हे द्रविड वर्गाचे लोक राहतात.  यांची संख्या ७००० आहे.  यांचे मुख्यस्थान ब्रिंद्रानवागड आहे.  व हे लोखंडाचें काम करीत अशी कथा आहे.  ही बहुतेक गोंड लोकांची शाखा असावी असें वाटतें.  हे स्वतःविषयी अशी कथा सांगतात कीं पूर्वी कमारलोक बिंद्रानवागड येथील राजे होते.  एका कमारानें दिल्लीच्या एका वस्तादाचा भिमराज पक्षी मारला.  त्याबद्दल दिल्लीवाल्यानें कांहीं पैसे मागितले; पण कमारानें दिले नाहींत.  म्हणून दिल्लीहून त्यानें माणूस खाणारे शिपाई आणवून एका गर्भार बाईखेरीज त्यांकडून सर्व कमार खावविले.  या बाईनें एका ब्राह्मणाच्या घरीं आश्रय घेतला व बाळंत होऊन तिला मुलगा झाला.  त्या मुलानें पुढें सर्व नरभक्षक शिपायांचा वध केला.  यांचे बंधाजिया व माकडिया असे दोन वर्ग आहेत.  कांहीं लोकांत गोत्रें आहेत पण बरेचसे गोत्रें विसरले आहेत.  एकाच गोत्रांत विवाह निषिद्ध आहेत.  सधन लोक मुलीचा विवाह बालपणींच करतात.  पण बहुतेक प्रौढविवाहाचीच चाल आहे.  पुष्कळदां वधूवरांस स्वतः निवड करूं देतात.  वाग्निश्चिय करतेवेळीं पंचाइतीसमोर वधुवरांस जोडीनें उभे करतात व त्यांच्यावर थोडीशी दारु शिंपडतात.  लग्नस्तंभ मुलाच्या घरीं उभारतात.  मुलीला मंडपांत आणण्यास जातात; तेथें रात्रभर गाणें, बजावणें व नृत्य होतें.  सकाळीं मुलीला आणतात व वधूवर लग्नस्तंभास ७ प्रदक्षिणा घालतात व एकमेकांवर सातदां अक्षता फेंकतात.  सर्व प्रेक्षक त्यांच्या आंगावर अक्षता फेंकतात.  वधू नवर्‍याकडे ४ दिवस राहते.  मग माहेरी येऊन लग्नांतले हळदीचे कपडे धुतात.  यानंतर पुन्हां सासरी जाते व राहूं लागते.  बहुपत्‍नीत्व व विधवाविवाहाची पूर्ण मोकळीक यांच्यांत आहे.  विधवाविवाह फक्त बांगड्या भरून होतो.  कमारलोक कधीं काडी मोडीत नाहींत.  बायको केली म्हणजे तिच्याविषयीं संशयास जागाच नसते असें ते म्हणतात, व तिनें व्यभिचार केलेला चालतो.  अविवाहित मुलीनें गोंडखेरीज करून कोणत्याहि माणसाबरोबर व्यभिचार केला तरी हरकत नाहीं.  बहिणीचीं मुलें या लोकांत फार आवडतीं असतात, व त्यांचा व आपल्या मुलांचा लग्नसंबंध फार शुभ समजतात.

बायका रजस्वला असतां ८ दिवस अस्पर्श असून अगदीं दूर बसतात.  स्वयंपाक करणें, पाणी आणणें, देवीची पूजा करणें हीं कामे तिला बंद असतात.  पण घराची झाडझूड करण्यास हरकत नसते.  तिला कोणी शिवला तर देव त्याला मारतो असें समजतात व रजस्वला घरांत असली तर रानांत जाण्यापूर्वी पुरुष स्नान करून बाहेर निघतात.  नाहीं तर वनदेवतांचा कोप होईल अशी त्यांस भीति वाटते.  बाळंत झाल्यावर बाळंतीण व मुलाचा बाप ६ दिवस अस्पर्श असतो.  आईचें दूध आटलें तर तिला मीठ व मासे खाऊं घालतात.  प्रेताचें डोकें उत्तरेकडे करून त्यांस पुरतात व ३ दिवस अशौच मानतात.  मुलगा असल्यास मुलींनां वारसा मिळत नाहीं.  सर्व मुलांचा हक्क सारखाच असतो.  मुलगा नसला तर अविवाहित मुलगी.  तिच्या अभावीं घरांतील लमसेनास बायकोच्या हयातींत वारसाचा हक्क मिळतो.  त्यानंतर ती संपत्ति बापाच्या घरांत येते.  कोणी पुरुष वारस नसला तर विधवा वारस होते.

हे दूल्हा देवाची पूजा करतात व देवीलाहि मानतात.  यांच्यांत जलप्रलयाची कथा आहे.  जरी पुनर्जन्माबद्दल फारशा कल्पना नाहींत तरी चोरी करणाराला चोरी केलेल्या माणसाच्या घरीं बैलाचा जन्म प्राप्‍त होतो असें समजतात.  चंद्र व सूर्य हे जिवंत माणसासारखेच आहेत व रात्र ही सूर्यास झोंप आल्यामुळें होते असा समज आहे.  आगगाडीला जिवंत प्राणी समजतात.  शिकारीस जातांना शुभशकुन पाहतात.  शकुन शुभ नसला तर कोंबडा किंवा बोकड देवास बळी देतात.  शिकार घरीं आणल्यावर त्याचें डोकें कापून हळदीच्या पाण्यानें धुवून वनदेवतांस अर्पण करतात.  मासे मारण्याचाहि एक समारंभ असतो.  गांवांतले स्त्रीपुरुष त्यांत सामील होतात.  जलदेवतेस ५ कोंबडीचीं पिलें, शेंदूर, काजळ व बांगड्या अर्पण करतात.  शिकारीस जाणाच्या किंवा मासे मारण्याच्या समारंभाच्या आधल्या रात्रीं स्त्रीसंग करीत नाहींत.  हे लोखंडाची पूजा करतात.  व तें दुर्गा देवीचें चिन्ह आहे असें म्हणतात.  दसर्‍याच्या किंवा दूल्हा देवीच्या पूजेच्या दिवशीं कोणासहि घरांतून अग्नि देत नाहींत.  हे लोक अत्यंत नीच लोकांस सोडून सर्वांबरोबर खातात.  बंधाजिया लोक मगर, सर्प व माकडाचे मांस खात नाहींत.  त्या मुळें ते उच्च समजले जातात.  साधारण गुन्ह्याकरितां थोडासा बहिष्कार असतो.  नीच स्त्रियेचा संग व तिच्या हातचें अन्नग्रहण हे मोठे गुन्हे समजले जातात.  त्याबद्दल शिक्षाहि बरीच असते.  लग्नापूर्वी व नंतरहि बायका गोंदवून घेतात व मेल्यावर प्रसंग पडल्यास हीं गोंदविलेलीं चिन्हें विकून पोट भरतां येईल अशी त्यांची समजूत असते.  पुरुष फक्त कोणी घरांतलें मोठें माणूस मेलें तरच क्षौर करतात.  नाहीं तर सर्व केंस वाढवितात व त्याचे बुचडे बांधतात.  पण दाढी मिशीचे केंस उपटून काढतात.  डोक्यावरचे केंस फार पवित्र समजतात.  हे फारच आखूड पंचा नेसतात. 'दहाया' पद्धतीनें शेती करतात.  आतां हे टोपल्या करूं लागले आहेत.  यांच्या एकंदर संवयी फार घाणेरड्या आहेत.  हे फारच क्वचित स्नान करतात.  हे फारच ठेंगणे आहेत.  हे तीरकमठ्यानें शिकार करतात. (रसेल व हिरालालः से. रि.)

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .