प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य

कमलाकरभट्ट - प्रसिद्ध ज्योतिषी.  या ज्योतिष्याचा 'सिद्धांततत्त्वविवेक' म्हणून जो ग्रंथ काशी येथें रचला त्याच्या शेवटीं त्यानें आपणांविषयीं थोडीशी माहिती दिली आहे.  तिजवरून त्याच्या पूर्वजांचें राहण्याचें गांव 'गोलग्राम' होतें असें समजतें.  त्या गांवाविषयी त्याचा लेख संस्कृतमध्यें असून त्याचा सारांश असा आहे :-

''दक्षिणेस साडेवीस अक्षांशावर गोदेच्या उत्तरेच्या बाजूस देवगिरी (दौलताबाद) म्हणून प्रसिद्ध किल्ला आहे.  त्या देवगिरीपासून सोळा योजनांवर म्हणजे चौसष्ठ कोसांवर आग्नेय दिशेस वर्‍हाड प्रांतांत पाथरी म्हणून एक राजांची नगरी आहे.  तिच्या किंचित पश्चिमेस, म्हणजे अडीच योजनांवर (म्हणजे दहा कोसांवर) गौतमाच्या प्रार्थनेवरून प्रकट झालेली गोदा नांवाची पवित्र गंगा नदी आहे.  त्या नदीच्या उत्तरतीरी गोलग्राम म्हणून गांव आहे व दक्षिणेस पुरुषोत्तमपुरी म्हणून क्षेत्र आहे.  सारांश ती गंगा गोलग्राम व पुरी यांच्यामध्यें आहे.

गोदावरीच्या उत्तरतीरावरील गोलग्राम या नांवाच्या गांवीं भरद्वाजगोत्री राम नांवाचा महाराष्ट्रीय ब्राह्मण रहात होता.  सात शास्त्रांत निपुण, पवित्र, सर्वांस मान्य अशी भट्टाचार्य पदवी धारण करणारा, ज्यानें शिवपुत्राचें निरंतर आनंदानें सेवन केलें असा.  दिवाकर नांवाचा त्या रामचंद्राचा पुत्र होता.  ज्यानें पुण्याची केवळ रासच अशी जी काशी, तेथें वेदांतशास्त्राचा अभ्यास करून तेथेंच देहविसर्जन केलें असा कृष्णदैवज्ञ (दैवज्ञ - ज्योतिषी - जोशी) नांवाचा त्या दिवाकराचा पुत्र होता.  अत्यंत पवित्र, तीर्थयात्रा करणारा, सर्व शास्त्रें जाणणारा, उत्तम गोलज्ञांमध्यं श्रेष्ठ, व उत्तम ज्योतिषांस वंद्य असा नृसिंह नांवाचा त्या कृष्णदैवज्ञाचा पुत्र होता.  सूर्यसिद्धांतभाष्य, सिद्धांतशिरोमणीवर वार्तिक नांवाची उत्तम टीका, ज्यांत अपूर्व अशा युक्त्या आहेत असा ग्रहगोलतत्त्व नांवाचा ग्रंथ, असे तीन ग्रंथ त्या नृसिंहानें आपल्या व इतरांच्या उपयोगाकरितां केलें.  ज्यास उत्तम ज्योतिषी ज्येष्ठ बंधु दिवाकर याजपासून त्या नृसिंहाच्या कृपालेशानेंच शास्त्रांचें ज्ञान प्राप्‍त झालें, अशा कमलावर नांवाच्या ज्योतिषानें उत्तम ज्योतिषांच्या संतोषार्थ नवीन युक्ति ज्यांत आहेत व ज्यांत सूर्यशसिद्धांताचें तत्त्व आहे असा सिद्धांततत्त्वविवेक नांवाचा ग्रंथ केला.

या माहितीवरून कमलाकर भट्टाचा निपणजा राम, पणजा दिवाकर. आजा कृष्ण, बाप नृसिंह, ज्येष्ठ बंधु दिवाकर होता असें समजतें.  ग्रंथरचनेचा काल व स्थळ त्यानें आपल्या ग्रंथाच्या शेवटीं दिले आहेत.  भागीरथी नदीच्या उत्तर तीरीं असणार्‍या काशीपुरींत कमलाकरभट्टानें शके १५८० व १५८१ या कालाच्या दरम्यान सर्व श्रेष्ठांस मान्य असा हा सिद्धांत रचला.

यावरून हा ग्रंथ २६६ वर्षांपूर्वी म्हणजे दिल्ली येथील शहाजहान बादशहाच्या राज्याच्या अखेरीच्या सुमारास (शक १५८०+७८= इ.स. १६५८) झाला.  असें उघड दिसून येतें.

या सिद्धांततत्वविवेक ग्रंथाचे एकंदर तेरा भाग केलेले आहेत व त्या प्रत्येक भागास 'अधिकार' असें नांव दिलें आहे.  पहिल्या भागांत ग्रहांच्या मध्यम गतीचा विचार आहे.  दुसर्‍यांत ग्रहांच्या स्पष्ट गतीचा विचार आहे.  तिसर्‍यांत दिशासाधन, स्थलांचे अक्षांशरेखांश, व कालसाधन या तीन गोष्टींचा विचार आहे.  चवथ्यांत बिंबांचा विचार आहे.  पांचव्यांत छायेचा विचार आहे.  सहाव्यांत चंद्रकोरेच्या अग्रांच्या उंचीचा विचार आहे.  सातव्यांत सूर्याजवळ आल्यामुळें पंचताराग्रह कांहीं दिवस रात्रीस दिसत नाहींत.  ह्म. त्यांचे अस्त होतें व त्याच्यापासून दूर गेले म्हणजे ते दिसूं लागतात ह्म.  त्यांचा उदय होतो, या गोष्टींचा विचार आहे.  आठव्यांत ग्रहणसंभवाचा विचार आहे.  नवव्यांत चंद्रग्रहणाचा विचार व दहाव्यांत सूर्यग्रहणाचा विचार आहे.  अकराव्यांत ग्रहांच्या तार्‍याशीं होणार्‍या युतींचा विचार आहे.  बाराव्यांत महापात म्हणजे चंद्र व सूर्य यांच्या क्रांतीचें साम्य होण्याच्या प्रसंगाचा विचार आहे.  तेराव्यांत ज्योतिष विषयांवरील अनेक प्रश्नांचा संग्रह आहे.  हा ग्रंथ 'बनारस सीरीज' मध्यें प्रसिद्ध झाले आहे.

कमलाकर सर्वस्वी सूर्यसिद्धांतानुसारी होता.  कमलाकराच्या वरील ग्रंथांतील तत्पूर्वी नाहींत अशा नवीन गोष्टी रा. दीक्षित यांनीं आपल्या भारतीय ज्योतिःशास्त्रांत (पा. २८७-८८) दिल्या आहेत.  अपूर्व भावनोपपत्ति, जातकतिलक, ज्योत्पत्तिविचार, मनोरमा ग्रहलाघव टीका, शेषांकगणना वगैरे दुसरे यानें केलेले ग्रंथ आफ्रेक्टसूचींत नमूद केले आहेत.

याचें उपनांव भट्ट असून गोत्र विश्वामित्र होतें.  हा महाराष्ट्र ब्राह्मण काशींत रहात असून याच्या आजाचें नांव नारायण व बापाचेयं नांव रामकृष्ण होतें असें एका पद्यावरून दिसतें.  यानें मम्मटाच्या काव्यप्रकाशावर 'काव्य प्रकाशटीका नांवाची टीका लिहिली आहे.  या टीकेंत चंडीदास, मधुमतीकार (रविभट्टाचार्य), सरस्वतीतीर्थ, पद्मनाथ, सोमेश्वर, परमानंद चक्रवर्ती, देवनाथ, श्रीवत्सलांछन, प्रदीपकार गोविंद ठक्कुर, इत्यादि पूर्वीच्या पुष्कळ टीकाकारांचीं नांवें येतात.  अलंकारशास्त्रावरील मूलग्रंथकार भोजराजा व अप्पय्या दीक्षित या दोघांचीं नांवें मात्र आढळतात.  यानें निर्णयसिंधु, शूद्रकमलाकर, दानकमलाकर, पूर्तकमलाकर, मीमांसाकमलाकर, शांतिरत्‍न, प्रायश्वित्तरत्‍न, आन्हिक प्रयोग, षोडशसंस्कारप्रयोग, हिरण्यकेशीय ज्यातिष्टोमप्रयोग, गोत्रप्रवरदर्पण, विवाहतांडव, पूर्वमीमांसावार्तिक टीका, वेदांत कुतूहल, इत्यादि बहुत ग्रंथ केले.  या ग्रंथांपैकीं निर्णयसिंधूंत त्या ग्रंथाच्या रचनेचा काळ विक्रम संवत १६६८ होता असें एका पत्रांत लिहिलें आहे.  (आफ्रेक्ट हा काळ इ.स. १६१६ असा देतो).

स्मृत्यर्थसागरांत नृसिंहानें, द्रव्यशुद्धिदीपिकेंत पुरुषोत्तमानें व ॠग्वेददेवताक्रमांत बाळकृष्णानें कमलाकर भट्टाचा उल्लेख केला आहे.

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .