प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य

कमल - सरोवरांत किंवा तळ्यांत उगवणारें व कंदापासून उत्पन्न होणारें हें एक फूल आहे.  यास संस्कृतमध्यें पद्म, कमल, अरविंद, पंकज, मराठींत कमळ व इंग्रजींत वॉटरलिलि, लाटिनमध्यें निंफिया लोटस इत्यादि नांवें आहेत.  संस्कृत कवींकडून कमल हिंदुस्थानांतील सर्व पुष्पामध्यें श्रेष्ठ समजलें जात असे.  याच्या मुख्य तीन जाती आहेत.  त्या श्वेत, रक्त व नील या होत.  यांची फुलें फार शोभिवंत असून कांहीं सुवासिकहि आहेत.  या झाडाचें बीज व मूळ हीं औषधीकामाकडे लावतात.  व खाण्याकडेहि त्याचा उपयोग होतो.  याचे कांदे पाण्यांत लावल्यानंतर त्यांस लांब देठ येऊन त्यांवर फूल येतें.  देठांत आंतून जाळी असून ते अगदीं पोकळ असतात.  कमळाचें पान वाटोळें असतें.  फुलांस अनेक लांबट पाकळ्या असून त्या सूर्यफुलासारख्या एकमेकांस अगदीं लागलेल्या असतात.  कांहीं जातींच्या कमळास सुवास असतो.  व कांहींस मुळींच वास येत नाहीं.  कल्हार जातीचें कमळ लहान व सुकुमार असून त्यास सुवास फार असतो.  यास पावसाळ्यांत फार फुलें येतात.  कुमुद म्हणून कमळाची जात आहे, तिचीं पानेंहि कमळाप्रमाणेंच असतात.  या कमळांच्या फुलांचा भर थंडीच्या दिवसांत असतो.  पांढर्‍या कमळास पुंडरीक म्हणतात.  रक्त कमळास कोकनद व नील कमलास इंदीवर अशीं नांवें आहेत.  कमळाच्या वेलास कमलिनी असें म्हणतात.  कमळाक्ष म्हणून एक कमळाची जात आहे.  त्या जातीच्या कमळाचे देंठ पांढरे असून कोठें कोठें पायाच्या आंगठ्याएवढें जाड असतात.  जे देठ चिखलांत रुतलेले असतात त्यांस स्वाद अधिक असतो.  या देठास भिसें असें म्हणतात.  या कमळाचीं पानें मोठ्या छत्रीएवढीं असून तीं जेवावयास ताटाऐवजीं उपयोगी पडतात.  या कमळाचीं पुष्पें तांबड्या रंगाचीं असतात व यास लहान असें चपटें फळ येतें.  त्यांत ५।६ लहान करवंदाएवढ्या बिया निघतात.  त्यास कमळाक्ष किंवा कमळकांकडी असें म्हणतात.  बिया फोडून आंतील मगज काढितात.  त्याच्या कित्येक ठिकाणीं लाह्या करतात.  त्या दुधांत घालून खातात किंवा त्यांचें पीठ करून त्यांत तूपसाखर घालून लाडू बनवितात.  कमळाक्ष फार पौष्टिक आहे.

वनस्पतिशास्त्रज्ञांच्या मतें कमळ हें वाटाण्याच्या वर्गांतील (लेग्यूमिनोझे) एक जात असून त्याच्या अनेक उपजाती आहेत.  या उपजातींत मोडणार्‍या वनस्पती पूर्व गोलार्धांतील समशीतोष्ण प्रदेशांत मोठ्या प्रमाणांत सर्वत्र उगवतात.  लेग्यूमिनोझे ही एक इंडिगोफेरा (''नीळ पहा'') ची पोटजात आहे.

कमल व संस्कृत वाङ्‌मय - सर्व फुलांत कमल हें भारतीयांनां अत्यंत प्रिय आहे.  अतिप्राचीन काळापासून तों आजतागाईत हिंदुस्थानच्या सर्व भागांत कमलाला जी मान्यता लाभली आहे ती इतर कोणत्याहि फुलाला नाहीं, हें वाङ्‌मय व कला यांतील त्याच्या वर्चस्वावरून कळून येणार आहे.  ॠग्वेदांत कमलाच्या दोन जाती आढळतात.  एक पुंडरीक व दुसरी पुष्कर.  पुंडरीक हें श्वेत कमल, एकदां पाणवनस्पति म्हणून उल्लेखिलें आहे.  (१०. १४२, ८). अथर्ववेदांत (१०. ८, ४३) मनुष्याच्या हृदयाला पुंडरीक म्हटलें आहे.  पंचविंशब्राह्मणांत (१८. ९, ६) तारकापुंजांच्या प्रकाशापासून जन्मलेलें असें विशेषण पुंडरीक पुष्पाला दिलें आहे.  तैतिरीय शाखेच्या कृष्णयजुर्वेदांत (१.८, २, १) अशा फुलांच्या माळेला 'पुंडरिस्त्रजा म्हटलें आहे.  पुष्कर या नील कमलाचा ॠग्वेदांत अनेक जागीं उल्लेख आहे.  (६. १६, ३; ७. ३३, ११; ८. ७२, ११) व पुढील वैदिक ग्रंथांतून तर त्याहिपेक्षां ज्यास्त वेळां उल्लेख सांपडतील.  कांहीं वेळां कमलाकार यज्ञिय पात्राला पुष्कर म्हटलें आहे.  हीं फुलें शरीरमंडनार्थ धारण करीत हें अश्विनौच्या उदाहरणावरून समजतें (ॠग्वेद १०. १८४, २).  कमलाची तिसरी जात कुमुद व त्याचे खाण्यायोग्य असे निरनिराळे भाग अथर्ववेदांत उल्लेखिले आहेत (४. ३४, ३). ब्राह्मण ग्रंथांत विश्वोपत्तिकथांतूंन प्रजापतिसंबंधांत कमलाचा प्रथम उल्लेख येतो.  उदाहरणार्थ, तैतित्तरीय ब्राह्मणांत (१. १, ३, ५ पासून पुढें).  ''प्रथम द्रवावस्थेंत असलेल्या विश्वाचा विकास करण्याच्या इच्छेनें जेव्हां प्रजापती इकडे तिकडे पाहूं लागला तेव्हां पाण्यावर ताठ उभें असलेलें एक कमळाचें पान (पुष्करपर्ण) त्याला दिसलें; तें कशावर तरी उभें असलें पाहिजे असें वाटून डुकराच्या रूपानें त्यानें खाली बुडी मारली; तेव्हां त्याला खालीं पृथ्वी आढळली.  तिचा एक तुकडा काढून त्यानें वर आणला व त्या पानावर ठेवला'' अशा तर्‍हेची गोष्ट आढळते.  तैत्तिरीय आरण्यकांत असें सांगितले आहे कीं जेव्हां विश्वा द्रवावस्थेंत होतें तेव्हां एकट्या प्रजापतीचा पुष्करपर्णावर जन्म झाला (१. २३, १).  पुढील काळच्या महाभारतासारख्या इतिहासपुराणांतून ब्रह्मा विष्णूच्या नाभिकमलापासून उत्पन्न झाल्याचें वर्णिले आहे.  विष्णूला पद्मनाभ, लक्ष्मीला पद्मा अशा तर्‍हेचीं विशेषणें लाविलीं आहेत.

अर्वाचीन संस्कृत वाङ्‌मयांत तर मुख, चरण, हस्त, नेत्र वगैरे अवयवांना कमलाची उपमा दिलेली आढळते.  कोठल्याहि प्रेमाच्या वर्णनांत कमल हें यावयाचेंच.  बौद्ध धर्मांत कमलाला काय महत्त्व दिलें आहे तें पाहूं.  बौद्धांमधील कमलचिन्ह ब्राह्मणीधर्मांतून घेतलेलें आहे यांत शंका नाहीं.  सुखावी या महायानीय स्वर्गांत बायका नसून प्रत्येकजण देव म्हणून कमलपुष्पावर जन्म पावतो, आणि त्याठिकाणीं मण्यांचीं कमलें असतात.  कमल हें सूर्यरूप आहे.  बुद्धाचीं पाऊलें कमलासारखीं उमटतात,  तसेंच हें पुष्प दैवी जन्माचें दर्शक आहे इतकेंच नव्हे तर अमरत्वाचेंहि दर्शक आहे  यासारख्या कल्पना बौद्धग्रंथांतून आढळतात, व त्या शिल्पांत उतरविल्या आहेत.  तिबेटी साधुपंथांत लामाधर्माचा संस्थापक जो पद्माकर त्याचें हें विशिष्ट चिन्ह मानतात व गेलुग पंथांत त्सांग-ख-पा या पंथस्थापकाच्या दोहों बाजूंला दोन कमलें ठेवितात.  पाली कथांतून पदुम व पदुमुतर हे दोन मागील बुद्ध; पद्म, पाद्मेत्तर आणि पुंडरीक ने नाग; पदुम, महापदुम व पुंडरीक हे बौद्ध नरक; अशी कमलावरून दिलेलीं नांवें आढळतात.  बौद्धांनां अवगत असणार्‍या, १ पुढें ११९ शून्यें देऊन होणार्‍या अति मोठ्या संख्येला पद्म असें नांव आहे.  १ पुढें ११२ शून्यें देऊन होणार्‍या संख्येला पुंडरीक म्हणतात.  महायान पंथाच्या एका महत्वाच्या धार्मिक ग्रंथाला 'सद्धर्मपुंडरीक' असें नांव आहे.  

कला - भारतीयांच्या लालित्याच्या कल्पनांत कमल हें प्रामुख्यानें वावरत असल्यामुळें ते कवितेंत व त्याप्रमाणें कलेंतहि प्रामुख्य पावलें.  धार्मिक कलाकौशल्याच्या उदयापासून कमलाची त्याला महती आहे.  कांची, भरहुत, अमरावती, बुद्धगया तसेंच पश्चिम हिंदुस्थानातील बौद्धलेणीं यांवरील शिल्पांतून उमललेलें कमल गोल नक्षीकरितां योजलेलें नेहमीं दिसून येतें.  जिन्याच्या तळाशीं असणार्‍या अर्धवर्तुळ दगडावर अर्धकमल कोरलेलें सिंहलद्वीपांत पहावयास मिळेल.  गांधार व मथुरा शिल्पांत देंठांसकट कमलें काढलेलीं आहेत.  आसनाप्रमाणें कमलाचा उपयोग केलेला दिसतो; उदा. उदयगिरि, भरहूत व सांची या ठिकाणच्या शिल्पांत लक्ष्मी कमलासनावर दाखविली आहे.  राजगृह, कान्हेरी वगैरे शिल्पांतून बुद्ध कमलावर बसलेला किंवा उभा असलेला दिसतो.  बोधित्वांनांहि कमलासन असलेलें सारनाथच्या मंजुश्रीकडे पाहतां दिसून येईल.  अवलोकितेश्वराला पद्मपाणि असें नांव असून 'ओम मणि पद्मे हुम' हा मंत्र त्याच्याच संबंधीं आहे.  बहुतेक हिंदुदेवता कमलासनस्थ असतात; कोणी हातांत कमल धरितात.

(संदर्भग्रंथ :- मॅकडोनेल आणि कीथ-वेदिक इंडेक्स; स्मिथ-ए हिस्टरी ऑफ फाईन आर्टस इन इंडिया अँड सीलोन; ग्रुनवेडेल-बुद्धिस्ट आर्ट इन इंडिया; बुशेल-चायनीज आर्ट.  कर्न- बुद्धिझम इन ट्रान्सलेशन्स; हॅवेल-आयडीयल्स ऑफ इंडियन आर्ट; गोपीनाथराव-एलेमेंट्स ऑफ हिंदु आयकोनोग्राफी; सद्धर्मपुंडरीक (एस.बी.ई.). चाइल्डर्स डिक्शनरी ऑफ दि पाली लँग्वेज; संहिता, ब्राह्मण, संस्कृतकाव्य नाटकें इत्यादि).

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .