प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य

कबीरपंथी - इतर पंथांतल्याप्रमाणें या पंथांतहि बरेच पोटवर्ग आहेत.  कबीराच्या मुसुलमान अनुयायांचें मुख्य स्थान गोरखपुराजवळील मगहर गांवीं आहे.  हे आपल्या हिंदु गुरुबंधूंपासून तुटक राहतात.  हिंदुं अनुयायांत दोन मुख्य वर्ग आहेत.  मगहर येथील हिंदुपीठ काशींतील मुख्य पीठाची केवळ एक शाखा आहे.  मगहर येथील पहिला हिंदु महंत १७६४ त नेमला अशी एक माहिती मिळते.  दुसरें पीठ मध्य प्रांतांत छत्तीसगड येथें आहे.  धर्मदास नांवाच्या एका वाण्यानें तें स्थापिलें.  हिंदु धर्मांतील इतर अनेक पंथांत जशा सुधारणा होत आहेत.  तसा यांतहि विभक्तपणा व संस्कारविधि या दृष्टीनें फेरबदल होतोसा दिसतो.  कबीर जरी जातिभेदाविरुद्ध होता तरी अर्वाचीन कबीरपंथ्यांनां हीन वर्णाचे लोक आपल्यांत येऊं नयेत, त्यांनीं आपल्याप्रमाणें गळ्यांत तुळशीच्या माळा घालूं नयेत असें वाटतें.  ब्राह्मण कबीरपंथी माळा घालून शिवाय जानवें घालितात.  स्त्रीनें सुद्धां गळ्यांत माळ घालावी पण ती लग्नापूर्वी घालूं नयें; व नवर्‍याचा जो गुरु असेल तोच आपला गुरु करुं नये; कारण एकाच गुरूचे शिष्य बंधुभगिनी म्हणून समजतात.  यांचा दीक्षाविधि मोठा असतो.  त्यावेळीं मुख्य महंताच्या पायाचे तीर्थ व एक विड्याचें पान ग्रहण करावें लागतें. पानावर ईश्वराचें गुप्‍त नांव लिहिलेलें असून, त्याला 'पर्वाण' किंवा परवाना म्हणतात व तो कबीराचा देह असतो असें मानितात.  दीक्षाविधींत मुख्य गोष्ट म्हणजे गुप्‍त मंत्र देण्याची होय.  धर्मदास पोटपंथांत अनेक मंत्र असतात व दीक्षाविधीहि पुष्कळ निराळा असतो.  प्रत्येक रविवारीं व चांद्रमासाच्या शेवटच्या तिथीला दिवसा उपवास करून, संध्याकाळीं धार्मिक भोजनाचा समारंभ करितात.  त्यावेळी ईशस्तवन, महंताचें प्रवचन व सुक्तपाट होतो.  नंतर परमेश्वराशीं एकरूप होण्याचा विधि मोठ्या गंभीरपणें उरकण्यांत येतों.  मृत्युशय्येवर पडलेल्या मनुष्याला तीर्थ व विड्याचें पान अंतकाळीं देण्यांत येतें.  पंथांतील लोकांना वानप्रस्थाश्रम स्वीकारण्याविषयीं उपदेश करण्यांत येतो.  दोन वर्षांनीं परीक्षा घेऊन कसोटीस उतरल्यानंतर स्त्रियानांहि या आश्रमांत घेण्यांत येतें.  बहुतेक अशा स्त्रिया विधवा किंवा हा आश्रमधर्म स्वीकारलेल्यांच्या धर्मपत्‍नी असतात.  या पंथाच्या शाखांचें काम मुख्य महंतानें नेमलेले महंत पाहतात.  हे महंत फारसे शिकलेले नसतात; कांहींनीं तुळशीदासाचें रामायण व भगवद्‍गीता म्हटलेली असते.  सर्व कबीरपंथीं बीजक या ग्रंथाला फार महत्त्व देतात व तो नित्य पठण करितात.  तो भागोदास नांवाच्या कबीरशिष्यानें कबीराचीं पदें व दोहोरे एकत्र करून रचिला.  याशिवाय गुरुबोध, मानसविचार, स्तमेष्टीसार, पंचकोश व निर्णयसार या ग्रंथांनां कबीरपंथी लोकांनीं फार महत्त्व दिलेलें आढळतें.

दीक्षाविधि - सरण जिल्ह्यांत पुष्कळ मठ असून, तेथील अधिपति जे महंत ते ''कबिराहा'' - कबिराचे अनुयायी असतात.  या महंत्तांचे दोन वर्ग आहेत, एक संन्यासी व दुसरा घरवासी किंवा गृहवासी.  संन्यासी महंतांना ''पर्वत'' अशी पदवी असून ते जगापासून अलिप्‍त राहतात; घरवासी यांनां ''गीर'' ''अतिथ'', ''पुरी'' किंवा ''भारथी'' म्हणतात; ते आपल्या मठांत सहकुटुंब राहातात.  घरवासी हे संन्याशांपेक्षां हलक्या दर्जाचे असें मानण्यात येतें.  संन्यासी हे घरवाशांनीं विटाळलेलें अन्न खात नाहींत; पण घरवासीवर्गांतील लोक मात्र संन्याशी वर्गांतील लोकांचें बिनदिक्कत उष्टें खातात.

कबिराहा किंवा कबिरपंथी महंत कोणत्याहि जातींतून चेले निवडतात; तसेंच सर्व जातींशीं रोटी व्यवहार करितात, असें कांहीं म्हणतात.  चेला होण्याच्या वेळचा विधि येणेप्रमाणें :- प्रथम भावी चेल्याचें न्हाव्याकडून मुंडन करण्यांत येतें; डोक्याच्या मध्यभागीं जी एक केंसाची बट त्यावेळीं राखतात ती गुरु कापतो व त्याचें यज्ञोपवीत काढून घेतो.  ही बट व यज्ञोपवीत जमीनींत पुरतात.  नंतर होम होतो.  चेल्याला गेरूचें वस्त्र अर्पण करण्यांत येतें.  या प्रसंगी एक भोजन घालीत असतात.  चेला बनल्यावर घरदार सोडून मठांत येऊन राहावें लागतें व अखंड गुरूची सेवा करावयाची असते.

जेव्हां महंत मृत्यु पावतो तेव्हां चार दिवसांनीं त्याचें शव जमीनींत पुरतात व त्यावर समाधि बांधतात.  मृत्यूच्या चवथ्या दिवशीं म्हणजे दफनाच्या दिवशीं दूधरोटीचा विधि होतो.  त्यावेळीं हजर असलेल्या महंतांनां दूध व रोटी घालण्यांत येते.  मृत महंत आपल्या हयातींत आपल्या चेल्यांपैकीं जो विशेष लायक असेल त्याला आपल्या मागें महंतपदाकरितां निवडतो.  हा निवडलेला महंत (चेला) आपल्या गुरूच्या वर्षश्राद्धाच्या वेळीं भंडारा भरवितो व त्यावेळीं शेजारच्या मठांतील महंतांनां प्रसंग साजरा करण्यास आमंत्रण देतो.  हे निमंत्रित महंत भंडारासमारंभाच्या वेळी मृत महंतानें निवडलेल्या चेल्याला चादर अर्पण करून त्याच्या निवडणुकीला दुजोरा देतात.  जर मृत महंतानें आपल्या मागें कोण गादीवर बसावा हें ठरविलें नसेल तर भंडार्‍याच्या दिवशीं हजर असलेले दुसरे महंत त्यांच्या त्यांच्या चेल्यांतून चांगल्या लायक इसमाला निवडून त्याला महंताच्या गादीवर बसवितात.  तेव्हां भांडार्‍याच्या प्रसंगीं महंतसमुदायानें जी निवडणुकीला संमति द्यावयाची असते किंवा निवड करावयाची असते ती अत्यावश्य होय.

कबीर संप्रदायाची आधुनिक स्थिति बरी नाहीं.  ती सुधारण्याकरितां इ.स. १९०३ मध्यें एक बैठक झाली.  तींत अशी सभा दर तीन वर्षांनीं भरवावी, पंथांतींल लोकांच्या शिक्षणाकडे नीट लक्ष द्यावें व संप्रदायाचें एक मासिक काढावें इत्यादि ठराव पास झाले.  पुढें ही सभा कितपत टिकून राहिली याची माहिती नाहीं.

(संदर्भग्रंथ :-  विल्यम - रिलिजिअस सेक्ट्स ऑफ दि हिंदूज; माल्कम - एशिया, रिसर्चेस. ११; वेस्टकॉट - कबीर अँन्ड कबीर पंथ (हें पुस्तक फार महत्त्वाचें असून यांत संदर्भग्रंथांची यादी आहे) पंडित बालजी वेचर - कबीरचरित्र (गुजराथी), भांडारकर - वैष्णविझम, शैविझम इ. फर्कुहर.  रिलिजस लिटरेचर ऑफ इंडिया; वि. विस्तार पु. ३९).

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .