प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य

कफ - हा शरीरांतील तीन दोषांपैकीं एक दोष आहे (दोषांसंबंधी विशेष माहितीकरितां 'त्रिदोष' शब्द पहा).  पृथ्वी व आप या महाभूतांपासून जिवन्त शरीरांत जें द्रव्य उत्पन्न झालें आहे तो सर्व कफच आहे असा वैद्यशास्त्राचा सिद्धांत आहे.  मनुष्याच्या शरीरांत तें पार्थिव असल्यामुळें पृथ्वी व आप हीं तत्वें इतर तत्वांपेक्षां जास्त आहेत म्हणून कफरूप द्रव्य इतर दोषांच्या द्रव्यांपेक्षां जास्त आहे.  पृथ्वी व आप यांचें बाह्यजगांत जें कार्य दृष्टीस पडतें तेंच कार्य कफाचें आहे.  शरीरास स्थैर्य आणणें, तें स्निग्ध राखणें, शरीराचे सांधे एकमेकांपासून वेगळे न होऊं देणें, शरीर थंड राखणें (पित्ताच्या उष्णतेमुळें जी उष्णता त्रासदायक होते ती कफामुळें कमी होते) क्षमा, व इत्यादि मनाचे गुण असणें या सर्व गोष्टी कफामुळें होऊन शरीराचें रक्षण होतें.  स्निग्ध, थंड, जड, मंद, गुळगुळीत व बुळबुळीत या गुणांचें कफरूप द्रव्य आहे (म्हणजे कफाचे हे गुण आहेत).  कफ हा सर्व शरीरभर पसरलेला असला तरी आमाशय, ऊर, कंठ, डोकें, क्लोम, शरीराचीं पर्वे (लहानमोठे सांधे), रसधातू, मेद, घ्राण व जिव्हा या ठिकाणीं तो जास्त प्रमाणांत असतो.  ऊर, जिव्हा, डोकें, आमाशय व सांधे याठिकाणीं असलेल्या कफाच्या विशिष्ट कार्यावरून त्याचे मुख्य पांच प्रकार मानतात.

पोटांतील (आमाशयांतील) कफ उदकगुणाचा असल्यानें गोड व थंड असतो.  पोटांत जें अन्न जातें त्यांत कफ मिसळला म्हणजे त्याच्या द्रवपणामुळें तें अन्न मऊ होऊन विरघळतें.  कफाच्या द्रवानें अन्नाचे घन भाग वेगवेगळे होतात व तसे झाले म्हणजे अन्नाचा रस होण्यास (अन्नपचनास) मदत होते.  अन्नामध्यें आमाशयांत मिसळणारा हा कफ अन्नरसाबरोबर शरीराच्या सर्व भागांत जाऊन वर सांगितलेल्या कफाच्या त्या त्या स्थानांत जातो.  त्यामुळें त्या त्या स्थानांतील कफाचें प्रमाण कमी होत नाहीं (शरीर हें अंतरग्नीच्या दाहक शक्तीमुळें नेहमीं जळत आहे त्यामुळें तें प्रतिक्षणीं झिजत आहे.  ती झीज अन्नरसानें भरून निघते अर्थात कफाची झीज अन्नरसांतील कफ भरून काढतो).  या आमाशयांतील कफास (अन्नाचें क्लेदन करतो म्हणून) क्लेदक कफ म्हणतात.

उरांत असलेल्या कफानें मानेच्या खालील भागाचे मणके व दोन बाहू हे एकमेकांस जोडल्यामुळें जें त्रिक (तीन हाडांचा सांधा) होतें; त्यास हालचाल करण्याचें सामर्थ्य येतें. व त्या कफामुळेंच ते सांधे एकमकांस जुळून रहातात.  उरांतील कफाचें दुसरें कार्य हृदयास शक्ती देण्याचें आहे.  स्वच्छ अन्नरसाबरोबर उरांतील कफ हृदयांत जाऊन हृदयाला आपलें काम करण्यास समर्थ करितो.  हृदयाचें जागचेजागीं राहणें हेंहि उरस्थ कफावरच अवलंबून आहे.  ह्या कफास अवलंबक कफ असें म्हणतात.

जीभ व कंठ यांत असलेल्या कफामुळेंच चव समजते.  यास बोधक (रसबोधनात) कफ म्हणतात.

डोक्यांत (कवचीचे आंत) जो कफ आहे त्याचें काम इंद्रियानां (घ्राण, रसन, नेत्र,) स्निग्ध ठेवण्याचें व त्यांस प्रसन्न राखण्याचें आहे व यामुळेंच त्यास तर्पक (तर्पणात) कफ म्हणतात.

शरीराच्या लहानमोठ्या सांध्यांत जो कफ आहे त्याचाहि उपयोग आहे.  वंगणामुळें गाडीचीं चाकें व कणा न झिजता सुरक्षित रहातात त्याप्रमाणें सांध्यांतील कफ सांध्यांना एकमेकांवर घासून झिजूं देत नाहीं व आपल्या चिकट गुणामुळें सांधे एकमेकांपासून वेगळे होऊं देत नाहीं.  या जोडण्याच्या गुणामुळें त्यास श्लेष्मक कफ म्हणतात.

वर लिहिल्याप्रमाणें कफाचीं कार्ये जेव्हां तो अविकृत (समप्रमाणांत) असतो त्यावेळीं होतात.  परंतु तो विकार पावला म्हणजे तीं कार्ये व्यवस्थित होत नाहींत.  विकृत कफाचे दोन प्रकार आहेत. एक वाढलेला व दुसरा कमी झालेला.  वाढलेला कफ दुसर्‍या दोषाच्या स्थानांत जाऊन तेथें त्रास देऊं लागला म्हणजेच कफाचे व्याधी होतात.  ते असें :- तृप्ति म्हणजे जेवण नकोंसे वाटणें, झांपड, निद्राधिक्य, स्तैमित्य (अंगाला ओलें फडकें गुंडाळल्यासारखें वाटणें), अंग जड होणें, आळस, तोंडाची चव गोड असणें, तोंडाला पाणी सुटणें, तोंडांतून चिकट पदार्थ बाहेर येणें, मळ (मलाशयांत) साचणें, शक्ती कमी वाटणें, हृदय जड वाटणें, घशांत चिकटा येणें.  सर्व शिरांनां कफाचा लेप होणें, गालगुंडें, अतिस्थूलपणा, अग्निमांद्य, शरीर पांढरें दिसणें, लघवी मळ, डोळे, हीं पांढरी होणें, हे विकार होतात. पांढरेपणा, जडपणा, स्निग्धता, थंडपणा, स्तंभ (ताठणें), स्पर्श न समजणें, मंदपणा, बुळबुळीतपणा हीं लक्षणें जेथें दिसतात तो विकार कफाचा समजावा.  शरीराचे ज्या ज्या ठिकाणीं कफाचा विकार झाला असेल त्या त्या ठिकाणी वरील सामान्य लक्षणें होतात.  ताप, अतिसार, इत्यादि विकारांत वरील लक्षणें झालीं म्हणजे त्या विकारास कफज्वर, कफातिसार इत्यादि नांवें देतात.

बहुतकरून सर्व कफाचे विकारांवर ओकारीचें औषध हें श्रेष्ठ समजलें जातें, कारण वर लिहिल्याप्रमाणें आमाशयांतील कफ सर्व कफस्थानांत जाऊन त्यांस वाढवितों. म्हणून आमाशयांतील कफ ओकारीच्या औषधानें बाहेर काढून टाकला म्हणजे इतर ठिकाणचा कफ पुरवठ्याच्या अभावीं आपोआप कमी होतो.  शेकणें, रेचन, व्यायाम, तिखट, कडू, व तुरट रसांचें सेवन, तीक्ष्ण, उष्ण, व रुक्ष, गुणांचे पदार्थ खाणें इत्यादिकानीं कफविकार बरे होतात (चरक, वाग्भट वगैरे).

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .