प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य

कपुरथळा संस्थान - पंजाबांतील एक संस्थान.  हें जालंदर विभागाच्या कमिशनरच्या देखरेखीखालील आहे.'  उ.अ. ३१ ९' ते ३१ ४४' व पू. रे. ७५ ३' ते ७५ ६९' एकंदर क्षेत्रफळ ६३० चौरस मैल. लो. सं. १९११ २६८१३३ व १९०१ सालीं ३१४३४१ होती.  हवा बहुतेक चांगली आहे.

सतलजपलीकडील अल्हू नांवाच्या खेड्यांतून येथील राजाच्या पूर्वजांची वस्ती होती व म्हणून या घराण्यास आल्हुवालिया म्हणतात.  १७८० मध्यें बारी दोआबमधील बराच विस्कळित झालेला मुलूख तरवारीच्या जोरावर मिळविणें.  हीच सरदार जयसिंग याची पहिली कामगिरी होती.  हा या घराण्याचा संस्थापक होय.  सतलजच्या अलीकडील कांहीं मुलुख सरदार जयसिंग यानें घेतला व कांहीं रणजितसिंगानें त्याला दिला.  १८०९ मधील तहाप्रमाणें कपुरथळ्याच्या सरदारानें ब्रिटिशांस मदत करावी असें ठरलें होतें.  १८२६ त सरदार फत्तेसिंग महाराजा रणजितसिंगाच्या धाकानें सतलजच्या अलीकडील मुलुखांत ब्रिटिशांकडे पळून आला.  पण पहिल्या शीख युद्धात कपुरथळ्याचा सरदार ब्रिटिशांविरुद्ध लढला.  व त्यानें ब्रिटिशांना मदत केली नाहीं म्हणून सतलजच्या दक्षिणेकडील भाग ब्रिटिशांनीं घेतला.  जालंदर दोआब ब्रिटिशांनीं घेतल्यावरहि सतलजच्या उत्तरेकडील भाग कपुरथळ्याकडे तसाच राहूं देऊन ब्रिटिश त्याच्याकडून राजा रणजितसिंगाप्रमाणें खंडणी घेऊ लागले.  बारी दोआबची जहागीरसुद्धां त्या जहागिरीच्या मालकास देण्यांत आली आहे.  १८४९ त निहालसिंगास राजा करण्यांत आलें.  १८५२ त हा मरून याचा मुलगा रणधीरसिंग गागदीवर बसला.  १८५७ व ५८ मध्यें याच्या सैन्यानें ब्रिटिशांस फार मदत केली व याचें बक्षीस म्हणून बौंडी, इकौना व भिटौलीच्या जहागिर्‍या त्यास देण्यांत आल्या.  यांचें उत्पन्न बरेंच आहे.  याच्या मुलाचा मुलगा म्हणजे सध्यांचा जगतसिंग होय.  हा १८७७ त वयाच्या ५ व्या वर्षी गादीवर बसला.  हें घराणें आपला वंश राणा कपूर या जैसलमीर घराण्याच्या रजपूत सरदारापासून निघाल्याचें सांगतात.  राजाला दत्तक घेण्याचा अधिकार असून १३ तोफांची सलामी आहे.  पण सध्याच्या महाराजाला १५ तोफांची सलामी मिळते.  सुलतानपूरमधील दोन पूल व सराई प्रेक्षणीय आहे.  दारा व औरंगझेब कांहीं दिवस येथें राहिल्याचें सांगतात.

संस्थानांत ६३० खेडीं व ३ मोठी गांवें आहेत.  कपुरथळा सुलतानपूर व पगवरा.  यांत ५ तहसिली आहेत.  लो. सं. (१९११) २६८१३३.  यांपैकीं शेकडा ६० मुसलमान, २२ हिंदूं व २० सीख आहेत.  येथें फक्त १०७ ख्रिश्चन आहेत, गहूं, चणा, कापूस, ऊंस, महा हें येथील मुख्य पीक होय.  सुलतानपूर येथें हातांनीं रंगविलेले कपडे उत्तम होतात.  येथील जाजमें, पडदे व टेबलावर घालण्याचें कापड यूरोपांत पाठविण्यांत येतात.  गहूं, कापूस, तंबाखू व साखर येथून बाहेर पाठविण्यांत येते.  १८०६ व ६५ मध्यें येथें मोठे दुष्काळ पडले होते.  येथें पडणारा पाऊस शेतीस पुरेसा नसल्यामुळें विहिरीच्या पाण्यावरहि शेती चालवितात.  शेतकर्‍यांनां तकबी देण्याची चाल येथील सुपरिंटेंडेंट मि. रिव्हाज यानें १८७६ त सुरू केली.  शेतकर्‍यांकरितां सहकारी पतपेढ्या निघत आहेत.  जनावरांची सुधारणा करण्याचे कांहीं प्रयत्‍न सुरू आहेत.  संस्थानानें सुधारणा करण्याचे कांहीं प्रयत्‍न सुरू आहेत.  संस्थानानें मुद्दाम राखून ठेवलेली अशीं पांच जंगलें आहेत.  पगवारा येथें सरकारी कर मालावर नसल्यामुळें व्यापार बराच भरभराटींत आहे.  संस्थानांत सुमारें २५ मैल पक्का व ३५ मैल कच्चा रस्ता आहे.

येथील राजास पूर्ण सत्ता आहे.  तो १३१००० रुपये खंडणी ब्रिटिश सरकारास दरवर्षी देतो.  १९२१ सालीं स्टेट कौन्सिल (मंत्रिमंडळ) स्थापण्यांत आलें.  टिक्कासाहेब (युवराज) त्याचा अध्यक्ष असून दोन राजपुत्र जादा सभासद म्हणून काम करतात.  मुख्य प्रधान उपाध्यक्ष असतो.  या मंडळांत सरकारी व बिनसरकारी असे दोन्हीहि पक्ष आहेत.  

कायदे ब्रिटिश हद्दींतीलच इंडियन पीनलकोड व प्रोसिजर कोड वगैरेंमध्यें थोडाफार फरक करून वापरतात.  पंजाबच्या कराबद्दलचा कायदाच येथें साधारण फरक करून वापरण्यांत येतो.  तहशीलदारांच्या कोर्टांतून कलेक्टरकडे अपील करण्यांत येतें.  पण स्टेट कौन्सिलवर अपील येथें होऊं शकत नाहीं.  खुनाच्या खटल्यांत राजा निकाल देतो.  

संस्थानच्या उत्पन्नाच्या मुख्य बाबी म्हटल्या म्हणजे स्टँप्स (तिकिटें)' सारा व अमृतसर आणि लाहोर येथील जहागिरी होत.  खर्चाच्या बाबी म्हणजे नोकरांचे पगार, राजघराणें अयोध्येच्या इस्टेटी, पब्लिक वर्कस, सैन्य व ब्रिटिश सरकारास देण्याची खंडणी या होत.  अफू, व दुसरे मादक पदार्थ परवानगीशिवाय विकणें बंद आहे.  कपुरथळा व पगवारा येथें म्युनिसिपालिट्या आहेत.  यांतील मेंबर राजाच्या संमतीनें निवडण्यांत येतात.

शेंकडा ५ पुरुष व ०.३ बायका शिकलेल्या आढळतात.  १९१३ च्या मार्च महिन्यांत महाराजानें असें जाहीर केलें कीं, संस्थानच्या सबंध उत्पन्नाच्या अर्धे म्हणजे सुमारें २ लाख शिक्षणाच्या कामीं खर्चण्यांत येतील व वैद्यक संस्थांवरहि मोठा खर्च करण्यांत येईल.  येथें तीन रुग्णालयें व चार दवाखाने आहेत.  देवी काढून घेण्याची व्यवस्था संस्थानानें केली आहे.  पण देवी काढून घेण्याविषयीं कोणावर जबरदस्ती नाहीं.

तहसील - ही कपुरथळा संस्थानांतील तहशील आहे.  उ.अ. ३१ २२' ते ३१ ३५' व पू. रे. ७५० १७' ते ७४० ३५', क्षेत्रफळ १२१ चौ. मैल.  लो.सं. (१९११) ५१३१८.  कपुरथळा हें मोठें गांव आहे.  तेथील सार्‍याचें उत्पन्न १.७ लाख होतें.  ही तहशील सुपीक नाहीं.  बराच भाग रेताड असून बाकीचा नदीजवळ नसल्यानें साधारण सुपीक आहे.

गांव - ही कपुरथळा संस्थानाची राजधानी आहे.  उ.अ. ३१ २३' व पू. रे. ७५ २५, लो.सं. १९११ सालीं १६३६७ होती.  हें सध्याच्या राजाच्या पूर्वजानें म्हणजे राणा कपूर यानें वसविलें.  १७८० त सरदार जससिंग यानें हें मुसुलमान सरदाराकडून घेतल्यापासून या संस्थानाचें मुख्य स्थान आहे.  राजवाडा, सरकारी बागा व दुसर्‍याहि कांहीं चांगल्या इमारती येथें प्रेक्षणीय आहेत.  फेब्रुवारी महिन्यांत चौकीपीर म्हणून मुसुलमानांत मोठा उरूस भरतो.  येथें म्युनिसिपालिटी, रणधीर कॉलेज, कांहीं शाळा, व्हिक्टोरिया ज्युबिली हॉस्पिटल यांसारख्या संस्था आहेत.

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .