प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य

कॅथेराइन - रशियाची महाराणी कॅथेराइन (दुसरी).  ही ऍनहॅल्ड झर्बस्ट (जर्मनी) चा राजा ख्रिश्चन आगस्टस याची ही कन्या.  ही इ.स. १७२९ त जन्मली.  हिचा बाप प्रशियांत सेनापति होता.  हिचें बाप्तिस्म्यांतील नांव 'सोफिया आगस्टा फ्रेडरिका' असें होतें.  फ्रेंच शिक्षकिणींकडून हिला शिक्षण मिळालें.  १७४४ त तिचें रशियाच्या इलिझाबेथ महाराणीच्या पीटर नामक पुतण्याशीं लग्न ठरलें.  प्राशिया व रशिया यांची मैत्री दृढ करून आस्ट्रियाचें वजन कमी करणें हा या लग्नाचा हेतु होता.  या मुलीनें इलिझाबेथ, पीटर व इतर रशियन लोक या सर्वांची मर्जी संपादिली.  तिनें रशियन भाषेचा आस्थापूर्वक अभ्यास केला.  प्राटेस्टंट धर्माचा स्वीकार न करितां ग्रीक चर्चचा तिनें स्वीकार केला.  त्याच वेळीं तिचें दुसरें नांव ठेवण्यांत आलें.  रशियाचा मुगुट धारण करण्याकरिता ज्या ज्या गोष्टी कराव्या लागतील  त्या त्या गोष्टी करावयाच्या असा तिनें वयाच्या १५ व्या वर्षीच निश्चय केला होता.  १७४५ त सेंट पीटर्सबर्ग येथें तिचा विवाह झाला.

आपण कोणत्याहि इंग्लिश स्त्रीप्रमाणें मोकळ्या मनाच्या व कल्पक आहोंत असें तिला वाटत असे रशियाचें राज्य करण्याकरितां आपण अगदीं रशियन बनलें पाहिजे असा तिनें निश्चय केला.  तिनें रशियन भाषेचा व रशियन लोकांच्या स्वभावाचा नीट अभ्यास केला.  विवाहाच्या योगानें तिला कांहींच सुख प्राप्‍त झालें नाहीं.  कारण तिचा पति पीटर हा नीच, दुष्ट, दूर्व्यसनी व कुरूप होता.  तो रशियन लोकांचा द्वेष्टा होता.  अशा परिस्थितींत कॅथराइनचें आचरणहि अगदीं नीतिबाह्य झालें.  अनेक लोक तिचे प्रियकर होते.  तिच्या कर्तृत्वशक्तीमुळें तिच्या नवर्‍याला संकटसमयीं तिच्यावर अवलंबून रहावें लागे.  तथापि ती वेळ निघून जातांच तो अनेक प्रकारें तिचा छळ करीत असे.  जरी तो तिचा द्वेष करी तरी तिची त्याला भीति वाटत असे.  १७६२ त इलिझाबेथ मरण पावल्यानंतर पीटर हा गादीवर बसला.  परंतु आपल्या होल्स्टीनेर अनुयायांबरोबर तो ओरॅनिबाम येथें गेला असतां रशियन लोकांनीं त्याला पदच्युत करून कॅथेराइनला महाराणी केलें; कारण पीटर हा अगदीं अप्रिय झाला होता.  त्याला रोपशा येथें पाठविण्यांत आलें.  तेथें तो लवकरच मरण पावला.  कॅथेराइननें आपल्या प्रियकारांच्या साहाय्यानें त्याचा खून केला असावा असें म्हणतात.

गादीवर कांहीं एक हक्क नसतां कॅथेराइननें इ.स. १७६२ पासून १७९६ पर्यंत लोकप्रियता संपादून राज्य केलें व शेजारच्या देशांकडून मानमान्यता मिळवून आपली वाहवा करून घेतली.  यावरून तिचें कर्तृत्व दिसून येतें.  व्होल्टेअर व इतर ज्ञानकोशकारांनां तिनें मोठमोठ्या देणग्या दिल्यामुळें त्यांनीं तिची खूप स्तुती केलेली आहे.  ती मोठी तत्त्वज्ञानी होती असें त्यांनी लिहिलें आहे.  परंतु ज्ञानकोशकारांचें वर्णन व तिचें प्रत्यक्ष आचरण यांमध्यें महदंतर होतें.  कलाकौशल्याच्या व अपूर्व वस्तूंच्या संग्रहासाठीं तिनें फार खर्च केला.  मात्र चित्रकला, शिल्पकला व संगीतशास्त्र यांची तिला आवड नव्हती हें तिनेंच स्वतः कबूल केलें होतें.  लेखनकलेची तिला फार आवड होती; तिनें फ्रेंच व रशियन भाषेंत कित्येक लेख व नाटकें लिहिलेलीं आहेत.  तिचे लेख जोरदार असून दूरदृष्टीनें लिहीलेले असत; तथापि तिला शुद्ध फ्रेंच किंवा रशियन लिहितां आलें नाहीं.  दरबारच्या स्त्रियांचें गैरशिस्त वर्तन तिला बिलकुल खपत नसे.  ती परोपकारी असून आपल्या लोकांनां सुसंस्कृत करण्याची तिनें खूप खटपट केली असें ज्ञानकोशकारांनीं म्हटलें आहे.  सरकारी कामांत अधिकार्‍यांची चूक झाल्यास ती त्यांचे अवयव तोडून त्यांस छिन्नविछिन्न करण्याची आज्ञा करीत असे.  राजवाड्यांत १७६२ त जी क्रांति झाली, त्यापूर्वी थोडे दिवस तिला एक पुत्र झाला होता; तो पीटरपासून झालेला नसल्यामुळें तिनें त्याला त्याची नीट व्यवस्था लावून दूर पाठविलें.  मात्र पीटरपासून झालेला तिचा एक खराखुरा मुलगा होता.  पण तो बापासारखाच दृष्ट असल्यानें त्याला गादीचा वारस न करतां नातवाला केलें होतें.  ती मोठी मुत्सद्दी होती यांत संशय नाही.  कोणत्याहि ठरींव पद्धतीप्रमाणें वागणें तिला आवडत नसे.  परिस्थितीप्रमाणें राजानें आपलें धोरण बदलावें असें तिचें मत होतें.  एकंदर परिस्थितीचा विचार केला असतां परकीय देशांशीं तिनें ठेवलेलें धोरण योग्य होतें असेंच म्हणावें लागतें.  रशियावर व रशियन लोकांवर तिचें प्रेम असून त्या देशाची उन्नति करण्याचा तिनें प्रयत्‍न केला ही गोष्ट निर्विवाद आहे.  पोलंडच्या फाळणीची कल्पना तिनें सुचविलेली नव्हती असें आतां सिद्ध झालें आहे.  एखाद्या मांडलिक राजाच्या तर्फेनें पोलंडवर आपला ताबा ठेवणें कॅथेराइनला पसंत पडलें असतें.  पहिल्या फाळणींत आस्ट्रिया व प्रशिया यांचें विशेष अंग होतें.  पोलंडच्या दुसर्‍या फाळणींत तिनें बिनदिक्कत भाग घेतला; परंतु प्रशियाच्या इतका निष्ठुरपणा तिनें दाखविला नाहीं.

कॅथेरॉइनचें प्रशियाशीं सख्य होतें व फ्रेडरिक दि ग्रेटबद्दल तिला आदर वाटत असे; परंतु त्याच्या मृत्यूनंतर ती प्रशियाचा द्वेष करूं लागली.

ग्रीक साम्राज्याचें पुनरुज्जीवन करण्याचें तिच्या मनांत होतें.  परंतु फ्रान्स व इंग्लंड यांनीं विरोध केल्यामुळें व प्रशिया व आस्ट्रिया यांची तिला भीति वाटत असल्यामुळें तिनें तो आपला बेत रहीत केला.  देश जिंकण्याचे अनेक बेत तिनें केलें.  सैन्यांत घालावें तितकें लक्ष तिनें घातलें नाहीं.  वास्तविक लष्कराच्याच साहाय्यानें ती स्वतः गादीवर आली होती.  शांततेच्या वेळी तर तिने सैन्याची हयगय केलीच परंतु युद्धाच्या वेळीहि तिनें त्याची चांगली व्यवस्था ठेवली नाहीं.  आपल्या चहात्या लोकांनां तिनें सेनापति नेमलें होतें.  स्वीडिश लोकांशिवाय कवाईत शिकलेल्या कोणत्याहि लोकांशी तिनें युद्धप्रसंग आणला नाहीं.  आपल्या आषक लोकांवर सरकारी पैशांची (१८ कोट रु.) व अधिकारांची खैरात करून तिनें आपल्या नांवास काळिमा लावून घेतला.  ६७ व्या वर्षी सुद्धां तिला प्रेमाचे चाळे सुचत होते !  हिंदुस्थानावर तिबेटमागे स्वारी करण्यासाठीं तिनें २०००० सैन्य पाठविण्याचें ठरविलें होतें.  परंतु थोड्याच दिवसांत रक्तजमूर्छा होऊन ती १७९६ त मरण पावली.

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .