प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य

कडूनिंब - यास संस्कृतांत, अर्कपादक, निंबक, पारिभद्रक; मराठींत कडूनिंब, बाळंतनिंब; हिंदींत नीम; गुजराथींत लिमडूं इत्यादि नावें आहेत.  हा वृक्ष फार मोठा होतो व कर्नाटक, मुंबई इलाखा, मध्यप्रांत वगैरे बहुतेक ठिकाणीं तो आढळतो.  याचे अनेक औषधी उपयोग असल्यामुळें त्यास फार महत्त्व आलें आहे.  याचीं पानें कात्रीदार असून फुलें पांढर्‍या रंगाचीं बारीक असतात.  लांकूड इमारतीकरितां व इतर औद्योगिक दृष्टीनें उपयुक्त आहे.  याच्या सेवनानें अनेक व्याधी बर्‍या होतात म्हणून वर्ष प्रतिपदेच्या दिवशीं या वृक्षाचीं कोवळीं पानें व फुलें व मिरीं, सैंध व, हिंग, जिरें, ओवा, चिंच व गूळ यांच्या मिश्रणाबरोबर शुचिर्भूत होऊन सर्वांनीं भक्षण करावींत असा निर्बंध आर्य शास्त्रकारांनीं घालून दिला आहे.  या वृक्षाचीं नुसती पानेंच खाऊन कांहीं माणसें रहातात.  आपल्या देशांत स्त्रिया बाळंतीण झाल्या म्हणजो तीन दिवस जेवणाच्या आधीं ह्या झाडाच्या पानाचा रस देण्याची अद्यापहि कांहीं ठिकाणीं चाल दृष्टीस पडते.  याची छाया फार थंड व आरोग्यकारक असते.  यास्तव देवालयें, धर्मशाळा, रस्ते आदिकरून सार्वजनिक ठिकाणीं हे वृक्ष फक्त छायेसाठीं व स्वच्छतेसाठीं लावितात.  निंबाचा वृक्ष फार जुनाट झाला म्हणजे त्याच्या आंतील गाभ्यास शुद्ध चंदनाप्रमाणें सुवास येतो.  या झाडाचें लांकूड इमारतीच्या कामास अतिशय उत्तम असून त्याच्या आंगच्या जास्त कडूपणामुळें त्याला कीड लागत नाहीं.  हें झाड एकदां तोडलें तरी त्याच्या मुळांतून नवीन धुमारा फुटून त्याचा कांहीं वर्षांनीं पुनट मोठा वृक्ष बनतो.

औषधी उपयोग - कडूनिंबाची साल, मुळ्यांची साल, फुलें, बीं, इतक्या पदार्थांचा उपयोग औषधी म्हणून होतो.  पानें, फळें, मुळ्या, साल, सर्वच अतिशय कडू असून त्यांत एक प्रकारची राळ व एक स्वच्छ प्रभावद्रव्य असतें.  औषधांत उपयोग करतांना कडूनिंबाचा काढा, चूर्ण, घनार्क, द्रव्यार्क किंवा मद्यार्क, ह्यांपैकी कांहींतरी कल्प तयार करावा लागतो.

झाडाच्या सालीपेक्षा मुळाची साल जास्त गुणदायक होय.  झाडाची अगर मुळाची साल कडू, शक्तिवर्धक, स्तंभक आणि पाळीचे ताप नाहींसे करणारी आहे.  तसेंच ती जंतुघ्नहि असल्यानें जखमा वगैरे धुण्याकरितां सालीचा उपयोग करावा.

पाळीचे ताप, संततादि विषमज्वर किंवा इतर ज्या तापांत ज्वरवेग अगदीं नाहींसा होऊन ताप पुन: भरतो अशा तापावर कडूनिंब फार गुणदायक होय.

इंग्रजी वैद्यकांत ''क्वासिया'' (काशिया) नामक औषधी वापरतात.  त्याऐवजीं कडूनिंब वापरल्यास हरकत नाही.  त्याच्या गुणधर्माप्रमाणेंच याचे गुणधर्म आहेत.  कांहीं त्वग्रोगांवर इतर औषधींशीं मिश्र करून अगर नुसतेंच कडूनिंबपंचांग (पानें, फळें, साल, फुलें व मूळ) देतात.  आर्य वैद्यकांत कडूनिंब 'रसायन' (आलटरेटिव्ह) आहे असें वर्णन आहे.

कडूनिंबाचीं पानें :-  यांत एक प्रकारचें कडू द्रव्य असतें.  तें पाण्याशीं लवकर विद्रुत होतें.  सालींत ज्या प्रकारची राळ आहे त्याचप्रकारचें हें द्रव्य होय.  हें त्या राळेसारख्या द्रव्याचें हायड्रेट आहे, एवढा कायतो फरक.  सालींतील द्रव्याचे व पानांतील द्रव्याचे गुणधर्म सारखेच आहेत.  पानांत विशिष्ट क्षारद्रव्य नाहीं.  पानें चांगलीं बारीक वाटून त्यांचें पोटीस तयार करावें.  तें व्रणावर बांधलें असतां व्रण लवकर भरून येतो.  

उत्तम जंतुघ्न असल्यानें कडूनिंबाच्या पंचांगांचा काढा तयार करून त्यानें व्रण धुतल्यास तो लवकर भरून येतो.  ह्याच्या अंगीं आधुनिक आंग्लवैद्यकांतील जंतुघ्न औषधांप्रमाणें पुरळ उत्पन्न करण्याचा दुर्गुण नाहीं, हा एक फायदा आहे.  म्हणून व्रणरोपक क्रियेंत कडूनिंबाचा जास्त उपयोग आयुर्वेदांत सांगितला आहे.  कडूनिंबाच्या पानांचा दाट कल्क करून तो स्तनावर लावल्यास त्या योगानें दूध येऊं लागण्यास जास्त मदत होते.  कडूनिंबाचीं पानें गरम करून अगर पाण्यांत वाफलून त्यांचा गरम गरम वाफारा दिल्यास आमवायूपासून आलेली सूज, ठणका, कळा नाहींशा होतात.  देवी आल्यानंतर अगर देवी येत असतांना कडूनिंबाचीं पानें वाटून त्यांचा कल्क लावल्यास फार फायदा होत असतो.

कडूनिंबाचीं पानें वाटून त्यांत थोडें पाणी टाकून नंतर पिळून काढावें.  त्यास निम्बाचा स्वरस म्हणतात.  हा स्वरस पोटांत दिला असतां यकृताच्या क्रिया शोथिल्यानें उत्पन्न होणारे विकार बरे होतात.

कडूनिंबाचें बी :-  हें बीं नुसतें पाण्यांत वाटून अंगास लावल्यानें अंगावरील फोड, पुरळ, चकदळें नाहींशीं होतात.  कडूनिंबाच्या बियांचें तेलहि अत्यंत उपयुक्त वस्तु होय.  ह्या तेलांत सुमारें १.९ ह्या प्रमाणांत गंधक असतो.  अंगावर फोड, खरूज, नायटे, अगर इतर भयंकर त्वग्रोग हें तेल लावल्यानें बरे होतात.  कडूनिंबाच्या तेलाचा उपयोग महारोगावर (गलत्कुष्ट) हि उत्तम होतो कुष्ठाच्या चट्टयांवर हें तेल लावून वर गार पाण्यानें स्नान बरेंच दिवस करावें चॉलमोग्रा तेलाप्रमाणें हें तेल अल्प प्रमाणांत पोटांत दिल्यासहि कुष्टरोगांत उत्तम उपयोग होतो (वैद्यक-पत्रिका वर्ष १, अंक ९ पाहा).

निंबतेलाचा गंडमाळेच्या गांठींवरहि उपयोग होतो.  डोक्यांतील उंवा किंवा इतर जनावरांच्या अंगावरील गोचीड हे मारण्याकरिता निंबतैल लावून कांहीं वेळ उन्हांत बसावें.

तसेंच ह्या तेलांत जंतुघ्न गुणहि प्रधान्येंकरून असल्यामुळें ह्याचा दुसरा एक मोठा उपयोग करता येण्याजोगा आहे.  तो म्हणजे ह्या तेलाचा औषधि साबण करणें हा होय.  रुग्णालयांतून हात वगैरे धुण्याकरितां हा साबण वापरीत गेल्यास पुष्कळ फायदा आहे.

कडूनिंबाचीं फुलें वाळवून त्यांचें चूर्ण करून पाळीच्या तापावर देतात.  फुलें ओलीं असतांच त्याचा सुका अर्क काढून त्याच्या गोळ्या करून त्या क्षयांतील खोकल्याकरितां देतात.  त्यायोगानें ताप व खोकला दोन्हीहि कमी होण्यास मदत होते (पदे, भिषग्विलास पु २२).

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .